Laçın rayonundan məcburi köçkün Əli Əliyevin xatirələri  

Əli Əliyev 1946-cı ildə Laçının Oğuldərə kəndində doğulub. Maksim Qorki adına Moskva Ədəbiyyat İnstitutunda, Azərbaycan Dövlət Universitetində (indiki Bakı Dövlət Universiteti) təhsil alıb. 1992-ci ilə, Laçın rayonu işğal olunana qədər Oğuldərə kənd məktəbində ədəbiyyat müəllimi işləyib. Hazırda Bakıda orta məktəbdə dərs deyir.

Əli Əliyev mərhum şair Ağa Laçınlının qardaşıdır. O, 1993-cü il martın 30-dan mayın 23-nə kimi Laçın və Kəlbəcər ərazisində erməni mühasirəsində qalıb, ağır mühasirə həyatı yaşayıb. Əli Əliyev öz xatirələrində Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ilk illərində şahidi olduğu hadisələrdən və mühasirə həyatından söz açır.
Modern.az  saytı "Media forum"a istinadla Əli Əliyevin 8 hissədən ibarət xatirəsini təqdim edir

                                                     VIII hissə (Qurtuluş)

Çaya enməmiş Laçını gördük. Yüz ilin xarabasını xatırladırdı. Tək-tək işıq gəlirdi. Laçın-Gorus yolunda isə maşının ardı-arası kəsilmirdi. Elə bil şəhər mərkəzidir. Maşının işığı yolu keçməyə imkan vermirdi. Bir neçə dəfə cəhd etdik. Geri qaçmağa məcbur olduq. Az qala bizi görəcəkdilər.

Nəhayət, keçdik. Biz aralanmamış Laçın tərəfdən maşın gəlib yolun kənarında saxladı. Sürücü düşüb yola baxdı. Görünür, ayaq izi qalmışdı. Havaya bir-iki güllə atdı. Bir az getdi, maşını saxladı, yenə güllə atdı. Bu işi bir neçə dəfə təkrar etdi. Yoldan uzaqlaşdıq.

Gecə yol gəldik. Laçının altındakı körpünü keçdik. Meşədən çıxış yolu tapmadıq. Yaş paltar, aclıq, yuxusuzluq bizi təngə gətirmişdi. Kol-kos, daş-qaya hamının əyin-başını, əl-ayağını paralamışdı.

Mayın 20-də gün çıxdı. Paltarı bir az qurutduq. Ayın 22-də Zabux çayına enmək üçün dəhşətli əzaba düşdük. Həkəri çayının səsi gəlirdi. Eşitmişəm ki, gecə qayadan uçmaqdan qorxan adam dayanıb daş atar, daşın yerə, ya suya düşdüyü eşidilməsə, geri qayıtmaq lazımdır. Məndən qabaq gedənləri səslədim ki, dayanın. Daş atdım. Heç nə eşidilmədi. Geri qayıtdıq.

Hiss etdik ki, qayadan düşürük. Aralıdan dolanıb çaya endik. Bu dəfə də qarşıda keçilməz hündür qaya dayanırdı. Bir meşə, kolluq və qayalıqla erməni kəndinə tərəf getdik. Erməni kəndinin yanından keçib Həkəri çayının qırağına enənə qədər səhərin açılmasına az qaldı. Valeh Çərkəz oğlu dedi ki, Güləbirdə on iki kilometr var. Yoldaşlara dedim ki, burada qalacağıq. Bir tərəfdə erməni kəndi, digər tərəfdə isə haradasa bir kilometr aralıda Qayğı qəsəbəsi yerləşirdi. Qayğı qəsəbəsində erməni ordusu dayanmışdı. Postun sayıq vaxtına düşərdik. Getmək olmazdı.

Çox çətinlikə yoldaşları razı saldım. Gəlib çıxdığımız bağın bir tərəfi qayalıq idi. Yuxarı çıxıb qayanın dibində gizləndik. Bağla bizim aramızdakı ot əzilməmişdi, iz düşmədi. Mən iki daşın arasına girmişdim. Arxası üstə uzanmışdım. Yerim qəbir kimi dar idi. Sol qolumu nə yanımda, nə də sinəmdə gizlətməyə yer olmadı. Qolumu sinəmin üstünə qoysam, daşdan yuxarı duracağıdı, aralıdan görünərdi. Qolumu uzadıb o biri tərəfdəki kolun altına saldım.

***

Səhər saat on bir radələri olardı. Arif Zülfüqarov dedi ki, ermənilər gəlir. Başımı zorla çevirib gördüm ki, bizə tərəf yön alıblar. Ariflə birlikdə iki nəfər mənim ayaq tərəfimdə, kolun altında uzanmışdı. Arifə dedim ki, bizimki bura qədərdir: “Heyif, kaş biləydik ki, uşaqlarımız, ailəmiz sağdı, yoxsa ermənilər qırıblar. Bir də biləydilər ki, bizi burada qırdılar. Ana-bacının, uşqaların, qohum-qardaşın gözü yolda qalmayaydı. Keçib hər şeydən, avtomatı ayağımın arasına qoy, görüm götürə bilirəm, heç olmasa qanımızı alaq. Ağıla gəlməz ki, Kəlbəcərdə mühasirəyə düşəni Gorusda qıralar. Bizi Kəlbəcərdə axtaracaqlar”.

Arif Zülfüqarov avtomatın lüləsindən tutub iki ayağımın arasına qoydu. Ayaqlarımla silahı özümə tərəf çəkəndə arasında gizləndiyim kol titrəməyə başladı. Əlim silaha çatmadı. Ayağımı uzatdım. Silah qaldı iki ayağımın arasında, əlim silahsız. Erməni isə gəlirdi.

Arif cibindəki “Quran”ı çıxardı, ikimizin arasındakı daşın üstünə qoydu. Allaha, imama, peyğəmbərə yalvardıq, kömək istədik. Həmişə ocağına ziyarətə getdiyimiz Seyid İbrahim ağanın, Seyid Məcid ağının cəddinə yalvardıq, köməyə çağırdıq.

Elə bir vəziyyət yaranmışdı ki, düşmən səni axtarır, sənin isə tərpənmək imkanın yoxdur.

Ermənilər bağa enmişdi, çox diqqətlə bizi gəzirdilər, bizə tərəf gəlir, iyirmi-otuz metr qalmış geri qayıdırdılar. Avtomat sinədə, əl çaxmaqda idi. Silah adamın başını hədəfə alır, bir də geri qayıdır. Dəqiqədə bir neçə dəfə təkrar olur. Deyə bilmərəm erməni neçə dəfə bizə yaxınlaşdı, geri qayıtdı. Bağın arasını, çayın qırağını, bağa gələn quru arxın içini çox diqqətlə gəzir, bir yerə yığılır, danışır, yenə də hərə bir tərəfi gəzirdi. Yer tapmasaydıq, arxın içinə uzanmaq istəyirdik, yaxşı ki, ayrı yer tapa bilmişik.

Axırda onlar üzü bizə sarı durdu, sağ-solumuza güllə atdılar. Biz onlarla üzbəüz idik. Saxlayan kişi, o gözəgörünməz saxladı. Arxalarını bizə tərəf çevirdilər və ətrafda olan kol-kosu, daş-qayanı gülləbaran etdilər.

Kənd tərəfdən gəlmiş bu adamlar gizləndiyimiz qayanın üstündəki yolla Qayğı qəsəbəsinə getdilər.

Bədənimə düşən üşütmə-titrətmə kəsdi, yuxuya getdim. Oyananda gördüm ki, yenə iki daşın arasındayam.

Az sonra erməni alayı ("Qayğı" qəsəbəsi) tərəfdən “UAZ” və “QAZ-66” markalı iki maşın gəldi, başımızın üstündə saxladı. "Bayaq bizi qəsdən qırmadılar, yəqin sağ tutmaq istəyirlər" düşündüm. Erməni qayanın başında, biz isə qayanın dibində, erməninin ayağının altındayıq. Əsgərlər başımızın üstündən güllə atdılar. Bizi görmürdülər.

Atəş kəsdi. İçi dolu əsgər maşını kəndə tərəf getdi. Ardınca da bir maşın keçdi.

Daş belimi doğrayırdı, mən isə tərpənə bilmirdim. Axşam saat yeddi-səkkiz olardı. Arif ağlaya-ağlaya dedi ki, heç kəs görünmür, başını qaldır, axı öldün.

- Onsuz da ölümdü, belə ölmək daha yaxşıdı, - dedim.

Mən on altı-on yeddi saat beləcə qaldım. Daş belimi doğramış, ətimə keçmişdi.

***

Qaranlıq düşdü. Ayağa durduq. Pıçapıçla danışdıq. Susuzluq bizi əldən salmışdı. Həkəri çayına endik. Yağmışdı, su bulanıq idi. Doyunca içdik. Yola düşdük.

Yolda Bahadur dayını və iki övladını - Sahibi və Nübarı itirdik. Qorxduq ki, azsınlar, erməniylə qarılaşsınlar.

Erməniylə qarşılaşmaq təsadüf ola bilərdi. Aramızdan Həkəri çayı axırdı. Hərəmiz çayın bir tayındayıq. Üst tərəfimiz isə həm kolluq, həm də uçurum idi.

Xeyli qabaqda tapdıq onları.

Bahadur dayı uzanıb qalmışdı:

- Ta gedə bilmərəm. Ayağım yer tutmur.

Mən dilləndim:

- Əşi, ayıbdı, çatmışıq.

Sonra bildim ki, qoca uşaqlarına deyirmiş ki, siz məni qoyun gedin, mənə görə özünüzü qırdırmayın...

Həkəri çayının qırağıyla, erməni postunun arasıyla gedirdik, irəliləyirdik. Erməni əsgəri sağdan və soldan havaya, özü də çay aşağı güllə atırdı.

Bu dəm uzaqda atılan işıqlı güllə başqasından seçildi. Güllə çay yuxarı, Laçına - erməniyə sarı atıldı.

Əks istiqamətdə atılan güllə ümid yeri oldu. Zülmət gecədə içim alovlandı:

- Gözünüz aydın olsun! O gülləni atan bizimkilər olacaq, bərk durun!

Valeh dedi ki, keçən il həmin güllə atılan istiqamətdə bizim postlar vardı, indi nə bilim kimdir, Allah bilir.

Həkəri çayının qırağında bir daşın dibinə yığıldıq. Valeh dedi ki, kəndə postun yanından keçilir, ayrı yol yoxdur.

Qərara aldıq ki, postda erməni olsa, aldadıb yaxınlaşmaq lazımdır. Otuz-qırx metr qalmış atışarıq, kimin qismətinə nə düşər-düşsün. Kim sağ qalsa, burada ölənin xəbərini evə çatdırsın.

Həkərinin sahilindən bir söyüd ağacı gətirdik, qol-budağını qırdıq. Bir ağ torbanı cırdıq, bayraq düzəltdik. Seyid Şakir xeyir-dua verdi, yola düşdük. Birinci adam tez-tez dəyişilirdi.

İrəlidə Şakir İsgəndərov gedirdi, onun ardınca əlimdə ağ bayraq mən gedirdim. Şakir birdən durdu. Soruşdum ki, niyə durdun?

- Gedə bilmirəm, yerimək mümkün deyil.

- Dön sağa, çıx döşə.

O da belə etdi. İşıqlaşırdı, dan yeri sökülürdü. Çayın qırağında tək ağac, üst tərəfdə isə bir dəmir güclə görünürdü. Əlimdə ağ bayraq tutmuşdum. Hamı bir-birinin ardınca muncuq kimi düzülmüşdü, gedirdik. Postun bərabərinə çatar-çatmaz çağırdıq:

- Ey postdakılar, siz kimsiz? Biz azərbaycanlıyıq. Ermənisizsə, bizə güllə atmayın! Təslimik.

Post cavab vermədi. Bir anın içində başlar göründü və yox oldu. Deməli, keşikçi dəstəsi silahı bizə tuşlayıb. Bizi nişan alıb. Hər an güllə açıla bilər və bizi qırarlar.

Bizim gizlənməyə, daldalanmağa heç bir yerimiz yoxdur. Çaydan aralı, dağın döşündəyik.

Yenə də çağırdıq:

- Bizə güllə atmayın. Ermənisizsə, sizə təslimik. Bizə güllə atmayın. Biz azərbaycanlıyıq.

Çağıra-çağıra nə qədər cəld yeriyə, qaça biliriksə, o qədər də gedirik. Post isə cavab vermir ki, vermir.

Xeyli gəlmiş, nəhayət ki, cavab gəldi:

- Biz də azərbaycanlıyıq, qorxmayın!

Qorxurduq. Hey çağırırdıq:

- Ey qardaşlar, balalar, fikirinizi dolaşdırmayın, bizə güllə atmayın, erməni olsanız, sizə təslimik. Azərbaycanlısansa, bizə kömək eləyin.

Postdan yenə də cavab gəldi:

- Azərbaycanlıyıq!

Mən təkbir dedim:

- Allahu-Əkbər!

Yoldaşlar səsimə səs verdi:

- Allahu-Əkbər!

- Ya Əli!

- Ya Əli!

Qorxudan ölürdük, amma nə etmək olar? Ayrı çıxış yolu yoxdur. Qazıdərəsi körpüsünə yaxınlaşanda ağ bayrağı, ağ torbanı yerə atdıq. Şakir İsgəndərov cibindən bir milli bayraq çıxardı, yenə də həmin söyüd ağacına bağladıq, yenə də mən götürdüm və körpüyə tərəf yeridik.

Post nizamnaməyə uyğun hərəkət edirdi. Bir nəfər körpünün biz tərəfində dayanmışdı - ayaq üstdə, avtomat sinəsində, barmağı çıxmaqda. Qalan əsgər isə müdafiə yerində gizlənib, bizi izləyirdi.

Tək əsgər dedi ki, kimdə sənəd var, irəli gəlsin.

Əlimi qoltuq cibimə saldım və oradan qara üzlük çəkilmiş sovet pasportumu çıxardım, pasport əlimdə irəli yeridim və həmin əsgərə verdim.

Pasportu açdı. Oxudu və dedi:

- Xoş gəlmisiz.

Bizi qucaqladı. Əsgərlər bizə tərəf yüyürdülər. Hamı boynumuzu qucaqlayır, bizi öpür, öz doğması kimi qəbul edirdi. Kimi su gətirir, kimi qoldan tutub oturmağa kömək edir, kimi qaça-qaça vaqondan çörək gətirir, kimi siqaret yandırırdı.

Əsgərlər bizi görəndə ağladılar.

Biz isə ağlamırdıq. Ağlamaq balaca sözdür. Üzümüz aşağı bəlkə on yerdən yaş axırdı...

54 gündən sonra, 1993-cü il mayın 23-də, səhər saat 5.30-da mühasirələrdən çıxmışdıq:

1. Əliyev Əli Əlqəmə oğlu - Laçın, Oğuldərə kəndi

2. Zülfüqarov Arif Ənvər oğlu - Laçın, Oğuldərə kəndi

3. İbrahimov Təvəkkül Dadaş oğlu - Laçın, Oğuldərə kəndi

4. İbrahimov Muxtar Dadaş oğlu - Laçın, Oğuldərə kəndi

5. İlyasov Əşrəf Qəmbər oğlu - Laçın, Oğuldərə kəndi

6. İsgəndərov Şakir Teyyub oğlu - Laçın, Oğuldərə kəndi

7. Rzayev Bahadur Həmzə oğlu - Laçın, Qorçu kəndi

8. Rzayeva Nübar (Sərmayə) Bahadur qızı - Laçın, Qorçu kəndi

9. Rzayev Sahib Bahadur oğlu - Laçın, Qorçu kəndi

10. Həmzəyev Adıgözəl Rza oğlu - Laçın, Qorçu kəndi

11. Verdiyev Ədalət Qasım oğlu - Laçın, Lolabağırlı kəndi

12. İsmayılov Şakir Əkbər oğlu - Laçın, Alıqulu kəndi

13. Abdullayev Valeh Çərkəz oğlu - Laçın şəhəri

14. Mərdanov Ağamalı Zəbulla oğlu - Dəvəçi, Günəşli kəndi

15. Doşevski Mişa - Ukrayna Respublikası, Odessa şəhəri

16. Şirəliyev Slavik - Bakı şəhəri

17. Nemaşkalov Valeri - Bakı şəhəri

18. Ovçinnikov Saşa - Bakı şəhəri

19. Qasımov Saleh Mirzəli oğlu - Tovuz, Aşağı Quşçu kəndi.

***

Bizi Güləbird kəndində yerləşən Laçın batalyonun qərargahına gətirdilər. Təcili çay, yemək verdilər. Sonra batalyon komandiri Vaqif Cabbarov gəldi. Soruşduq ki, bilmirsən bizim uşaqlar, ailə sağdır, yoxsa qırıblar? Dedi ki, sizin itkin düşməniz barədə məlumat vardı, uşaqlarınız, ailəniz haqqında məlumat yoxdur.

Posta az qalmış tək ağacın yanından necə keçdiyimizi soruşdu. Mən sağa dönüb döşə çıxdığımızı bildirdim.

Möcüzədir, düz gəlsək minalanmış sahəyə düşərdik. Bir o qədər uçurumu keç, yol gəl, minaya ikicə metr qalmış o biri tərəfdən keç. Bizi Allah qorumuş, yaradan özü saxlamışdı.

Vaqif bizi evinə apardı. Yuyunduq. Hamıya corab, ayaqqabı, pal-paltar verdi, cibinə pul qoydu. Evində yatdıq, özümüzə gəldik. Həkim gəldi, yaralarımızı sarıdı. Demək olar, hamı yaralı idi.

Həmin gecə Güləbirddə qaldıq.

Mayın 24-də bizi 706 saylı hərbi hissənin qərargahına gətirdilər. Qeyd etdilər. Hər birimizin adına mühasirədən çıxmaq haqqında arayış verdilər. Oradan da Qubadlıya gətirdilər. Əhali yola çıxmışdı ki, bizi görsün. İstər Güləbirddə, istər yolda, istər Qubadlıda kişi də, arvad da sinəsinə döyür, hönkürüb ağlayırdı.

Qubadlıda icra başçısı Elxan Nuriyev bizi qəbul etdi. Prezident Əlbülfəz Elçibəyə zəng edib onu məlumatlandırdı.

***

Ayrıldıqdan 57 gün sonra ailəmlə, balalarımla görüşdüm.

Uşağımın da başı bəla çəkmişdi. Yolda oğlum İmdad, Babək yıxılmışdı. Onlar döyüş xəttinə düşmüş, az qala erməni ilə qarşılaşmışdılar...

Oğlum Xıdır 1999-cu ildə, 11 yaşı olanda “Ata” adlı şeir yazıb:

Gecə getdi, gündüz dincəldi,
Calladların içi ilə gəldi.
57 gün sonra gəldi,
Mənim atam, mənim atam...

(Son)

p.s. Bu yazılar Əli Əliyevin xatirələrinin ixtisar edilmiş formasıdır. Müəllifin mühasirə qeydlərini tam şəkildə kitab kimi çap etdirmək fikri var.