23 iyul 2017, Bazar
Ana Səhifə - Yazılar - Ən ədalətsiz qayda, qaydasızlıqdan yaxşıdır
Ən ədalətsiz qayda, qaydasızlıqdan yaxşıdır
14.11.2016, 10:08

Mansur Piriyev

İnsanı digər canlılardan fərqləndirən əsas amil  təbii ki, onun şüuru və eyni zamanda  sosial varlıq olmasıdır. Döğrudur digər canlılar kimi insanlar da müxtəlif bioloji kefiyyətlərlə,  genetik imkanlarla  dünyaya gəlir. Ancaq  razılaşmaq lazımdır  ki, yaşadığı mühit, yetişdiyi toplum  insanın formalaşmasında xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bəs insan davranışlarını  müəyyən edən amillər hansılardır ?

 İctimai yerlərdə, yolda, işdə,  marketdə, bazarda, metroda, avtobusda, dayanacaqda, məclisdə ətrafdakılara qarşı sərgilədiyimiz davranışlarımız bizi qaneə edirmi ? 

Elmi cəhətdən sübut olunur ki,  davranışlarımız - içərisində yaşadığımız  mühitin təsiri ilə formalaşan münasibətlərimizi  hər hansı mühitin gözləntilərinə uyğun şəkildə həyata keçirməyimiz, reallaşdırmağımızdır. Fərd öz içindən gələn davranışları mühitin təsiri ilə zaman keçdikcə dəyişə və bunu vərdişə çevirə bilir. Bəzən də təklikdə etdiklərimizi insanlar içərisində etmirik və ya əksinə özümüzü məcbur hiss edərək toplum arasında fərqli davranırıq. Davranışlarımızı həm də dünyagörüşümüz və ətrafa olan baxışlarımız müəyən edir. İstənilən halda reallığı dərk etməyən, ətrafı düzgün qiymətləndirməyən insan bunu öz davranışlarında, münasibətində  mütləq şəkildə təzahür etdirir.

 

 Şüurumuzun yaratdığı “təbiət”

 

Son illərdə insanların bir birinə, hətta topluma  qarşı tənqidi, aqressiv yanaşması müşahidə olunmaqdadır. Bu problem ictimai yerlərdə xüsusən  ictimai nəqliyyatda və  insanların gündəlik məişət davranışlarında özünü qabarıq şəkildə biruzə verir. Bəzən  əsəbi və ya narazı baxışlar, verilən suallara aqressiv cavablar, ictimai nəqliyyatda digərinə toxunma, gözlətmək, ucadan danışmaq, avtomobil idarə edərkən siqnal səsindən istifadə, arxadakı maşına yol verməmək, hətta maşını yavaş sürmək, marketdə alış-veriş zamanı kassada arxayın davranmaq, giriş və çıxışlarda ləngimək v.s. gündəlik məişət davranışlarımız lüzumsuz münaqişələrə gətirib çıxarır. Bütün bunlar bəzən insanların ailə, məişət və işgüzar münasibətlərində də “sürpriz”  problemlərin yaranması kimi təzahür edir. Yerli-yersiz, hesabda olmayan maneələr meydana çıxır. Çünki, gündəlik fəaliyyətimizdə nəaliyyətlərimizin, məhsuldarlığımızın  ətraf mühitlə qurulan  münasibətlərdən asılı olduğu diqətdən kənarda qalır.

Öz növbəsində aqressiv davranışlar ətrafda gərgin mühit yaradır, yerli-yersiz insanlarda stresin  yaranmasına gətirib çıxarır. Məntiqi sonluq olaraq, nəticədə  xəstəliklərin, qanun pozuntularının, cinayət hadisələrinin sayı artır. Çünki, aqressiv insan əksər hallarda etik qaydalara əməl etmir, yüksək səslə danışır, nalayiq sözlərdən istifadə edir,  hətta güc tətbiq etməyə çalışır. Bu isə getdikcə vərdişə çevrilir və təbbi  hall alır. Artıq hər kəs dava-dalaşa, mübahisəyə təbii hal kimi baxır.  Əslində bu cür “təbiilik”  mövcud olan təbiətlə bağlı deyil, vərdişlərimizin yaratdığı təbiilikdir. Bu vərdişlərsə zaman keçdikcə alt şürumuza yerləşir və  şüurumuzun yaratdığı yeni təbiət, yeni insan təbiəti meydana çıxır.

 

Əlbətdə vəziyyətdən çıxış üçün ilk növbədə şəxs davranışlarında problemlərin olduğunu qəbul etməli və bununla mübarizəyə başlamalıdır. İlk öncə isə davranışlarının idarə olunması üzərində nəzarətini gücləndirməlidir.  Çünki bu zaman həlli vacib ilk iş, problemin idarə olunmasıdır.

Davranışlarımızı idarə edən yeganə amil isə ancaq və ancaq qaydalar, xüsusi ilə etik davranış qaydaları ola bilər.

Cəmiyyətin formalaşmasında və inkişafında etik davranış qaydalarının xüsusi əhəmmiyəti var. insanlar arasında sivil, mədəni münasibətlərin  yaranması nəzakət qaydaları ilə mümkündür. İctimai münasibətlərdə insanların bir-biri ilə necə davranmalarını onların danışğını, geyimini, yemək-içməyini, iş yerində, məktəbdə, tədbirlərdə, v.s  davranışını  etik qaydalar müəyyən edir.

 

Min illərə söykənən etik qaydalar insan cəmiyyətinin formalaşmasında , inkişafında iştirak etmişdir. Ona görə də hər bir milləti formalaşdıran dörd əsas amilin:  dilin, dinin , adət-ənənənin və tarixin süzgəcindən keçən qaydalar, əslində bizi bir millət, xalq kimi birləşdirir və digər xalqlardan fərqləndirir. Bu qaydalar həm də varislik prinsipi ilə nəsildən-nəsilə keçməklə yanaşı, genetik informasiya kimi gələcək nəsillərə ötürülür. Məhz  bu informasiyalardan istifadə edən insanlar ailənin, millətin, xalqın bir parçası ola bilir.

Etik davranış qaydalarına əməl etmək həm də  insanlar arasında dostluq, mehribanlıq, səmimiyyət hisslərini yaratmaqla yanaşı cəmiyyəti  birlik-bərabərlik ideyası altında birləşdir və inkişaf etdirir.

 

 Etik qaydalar davranışlarımız üçün ölçü vahididir

 

Cəmiyyət inkişaf etdikcə, yeni fəaliyyət sahəlri yaranır. Bu zaman etik davranış qaydaları ilə yanaşı insan fəaliyyətinin müxtəlif sahələri üzrə  normalar, etik kodekslər müəyyənləşdirilir və son illərdə bu istiqamətdə artım müşahidə olunmaqdadır. Hətta  müxtəlif qurumların, təşkilatların və şirkətlərin  belə daxili nizam-intizam qaydaları yaradılır və tətbiq olunur. Bəzən insanlar bu qaydaların çoxluğundan şikayət edir, gündəlik həyatda, iş şəraitində, yol hərəkətində, alış-verişdə, bank sistemində, kommunal xidmətlərdə, ictimai nəqliyyatda və digər sahələrdə qaydaların bezdirici bəzən də lazımsız olduğunu hesab edirlər. Hətta bu qaydaların vətəndaşlar üçün yox  konkret qurumların, təşkilatların maraqlarını güddüyünü düşünənlər də var.

Əlbəttə,  bütün digər qaydalar milli-mənəvi prinsiplərə, və etik normalara əsaslanmalıdır. Bu həm də yaranan yeni qaydaların davamlılığını, işləkliyini təmin edir. 

Qəbul etmək lazımdır ki, davranışlarla bağlı problemlər bir az da qaydalara əməl etməmə və qadağalara yanaşma tərzi ilə bağlıdır. Çünki hələ də aramızda qaydaların pozmaq üçün mövcud olduğunu və özünün qaydalara qarşı  xüsusi imtiyaza malik  olduğunu düşünənlər var. Ona görə də bəzi sahələrdə qaydalara əməl olunmaması nəticəsində cəzalar günü-gündən sərtləşdirilir və bu  prosses hazırki şəraitdə davam etməkdədir.  Məsələn, yol hərəkəti qaydalarında tədbiq olunan cəzalar ilbə-il sərtləşdirilir, cərimələr qaldırılır. Ancaq buna baxmayaraq yenə də yol qaəzalarının sayı və qurbanların azaldığını söyləmək çətindir. 

İstənilən halda qaydalar kooporativ və ya fərdi davranışlarımızı tənzimləyən onlara yön verən həyatımızı daha yaxşı, təhlükəsiz, rahat  yaşamaq və işləmək üçün şərait yaradan  vasitələrdir. Qaydalar olmasa, hər kəsi  istədiyi kimi davranar, yaşam şərtləri daha çətin, hətta mümkünsüz bir mühit formalaşar. Hər kəsin təhlükəsiz və rahat yaşaması üçün qaydalar şərtdir. Çünki insanın olduğu hər yerdə mütləq təhlükələr mövcuddur. Qaydalar həm də bu təhlükələrin əvvəlcədən qarşısının alınmasına, stabilliyin qorunmasına hesablanır. Məsələnin mahiyyətində həm də insanların qaydalara olan münasibəti dayanır. Davranışlarımızı seçərkən qadalara diqqət yetirməli, xüsusən etik davranış qaydalarına əməl etməliyik.  Çünki nə qədər yeni qaydalar yaransa, tətbiq olunsa da biz mövcud olan qaydalara münasibətimizi dəyişməsək heç bir müsbət nəticə əldə edə bilmərik.

 

Pis vərdişlərlə, davranışlarla mübarizə aparmaq üçün etik qaydalara əməl etmək şərtdir. Yalnız etik qaydalar davranışlarımız üçün ölçü vahidi ola bilər.

Ən pis qayda belə  qaydasızlıqdan daha yaxşıdır. Çünki, bir qaydanın mövcudluğu artıq birinci mərhələnin başlandığından xəbər verir.

 


SON XƏBƏR
Rusiya hərbi gəmiləri Bakıda - VİDEO
23.07.2017, 20:24

Rusiya hərbi gəmiləri Bakıda - VİDEO

İranda qatar relsdən çıxdı
23.07.2017, 20:11

İranda qatar relsdən çıxdı

Bərdə sakini Kürdə batdı
23.07.2017, 19:41

Bərdə sakini Kürdə batdı

Ərdoğanın rektor təyin etdiyi professor öldü
23.07.2017, 17:55

Ərdoğanın rektor təyin etdiyi professor öldü

Batmış gəmidən 4 ton qızıl tapıldı 
23.07.2017, 17:32

Batmış gəmidən 4 ton qızıl tapıldı 

Texasda yük maşınında 8 miqrantın cəsədi aşkarlandı
23.07.2017, 17:04

Texasda yük maşınında 8 miqrantın cəsədi aşkarlandı

Türkiyə bəzi İŞİD-çilərin siyahısını Azərbaycanla birgə HAZIRLAYIB
23.07.2017, 17:00

Türkiyə bəzi İŞİD-çilərin siyahısını Azərbaycanla birgə HAZIRLAYIB

Deputat İlham Əliyevlə Putinin görüşünü şərh etdi 
23.07.2017, 16:44

Deputat İlham Əliyevlə Putinin görüşünü şərh etdi 

İnsanın iradəsi azaddırmı?
23.07.2017, 16:25

İnsanın iradəsi azaddırmı?

Dənizdə batan 2 nəfər xilas edilib
23.07.2017, 16:02

Dənizdə batan 2 nəfər xilas edilib

23.07.2017, 15:52

"Bir neçə hərbi əməliyyat barədə yaza bilmədim" - kitabı çıxan Rey Kərimoğlu 

Rusiya ABŞ-ı qorxuya salıb
23.07.2017, 15:32

Rusiya ABŞ-ı qorxuya salıb

Yetim Eyvaz vəfat etdi
23.07.2017, 15:27

Yetim Eyvaz vəfat etdi

SPİD xəstəsi olduğunu ərindən gizlətdi - Məsələ məhkəməyə qədər uzandı   
23.07.2017, 14:54

SPİD xəstəsi olduğunu ərindən gizlətdi - Məsələ məhkəməyə qədər uzandı  

Dövlət büdcəsindən oğurlanan pullar xarici bazarlara yatırılıb - Tağı Əhmədova daha bir İTTİHAM 
23.07.2017, 14:42

Dövlət büdcəsindən oğurlanan pullar xarici bazarlara yatırılıb - Tağı Əhmədova daha bir İTTİHAM 

I və IV qruplar üzrə keçirilən qəbul imtahanlarının düzgün cavabları AÇIQLANDI
23.07.2017, 14:12

I və IV qruplar üzrə keçirilən qəbul imtahanlarının düzgün cavabları AÇIQLANDI

Bakı limanında dəhşətli FACİƏ - Hadisənin səbəbləri araşdırılır
23.07.2017, 13:57

Bakı limanında dəhşətli FACİƏ - Hadisənin səbəbləri araşdırılır

Mənimlə Ağdamı tikməyə gedərsənmi?
23.07.2017, 13:41

Mənimlə Ağdamı tikməyə gedərsənmi?

Bitə baxıb köynəyi yandırmayın!
23.07.2017, 13:29

Bitə baxıb köynəyi yandırmayın!

Türkiyənin rus silahı alması ABŞ-ı narazı saldı
23.07.2017, 12:49

Türkiyənin rus silahı alması ABŞ-ı narazı saldı

Sabahın hava proqnozu
23.07.2017, 12:38

Sabahın hava proqnozu

Keçmiş döyüşçülər: “Cinayətkar Koçaryanlar, Sarkisyanlar cəzalarını almalıdır”
23.07.2017, 12:33

Keçmiş döyüşçülər: “Cinayətkar Koçaryanlar, Sarkisyanlar cəzalarını almalıdır”

Ağdama işğaldan sonra 2 dəfə gedən kəşfiyyatçı: “Yaxınlarımızın, doğmalarımızın meyitləri pis gündə idi”
23.07.2017, 12:13

Ağdama işğaldan sonra 2 dəfə gedən kəşfiyyatçı: “Yaxınlarımızın, doğmalarımızın meyitləri pis gündə idi”

Türkiyə yenə silkələndi 
23.07.2017, 11:56

Türkiyə yenə silkələndi 

Çində tikinti kranı aşıb: 7 ölü
23.07.2017, 11:40

Çində tikinti kranı aşıb: 7 ölü

"Qarabağ" - "Şerif" oyununa hakim təyinatları açıqlanıb
23.07.2017, 11:25

"Qarabağ" - "Şerif" oyununa hakim təyinatları açıqlanıb

Deputat Ağalar Vəliyev üçün özəl gün
23.07.2017, 11:08

Deputat Ağalar Vəliyev üçün özəl gün

Çaylarda sululuq səviyyəsi AÇIQLANDI
23.07.2017, 10:24

Çaylarda sululuq səviyyəsi AÇIQLANDI

Kooperasiya Universitetindəki yanğından təxliyə edilən abituriyentlər bu tarixdə imtahan verəcəklər RƏSMİ
23.07.2017, 09:52

Kooperasiya Universitetindəki yanğından təxliyə edilən abituriyentlər bu tarixdə imtahan verəcəklər RƏSMİ

Düşmən atəşkəsi 126 dəfə pozdu
23.07.2017, 09:37

Düşmən atəşkəsi 126 dəfə pozdu

Piyada keçidində yaşlı kişiyə hücum etdilər - BAKIDA
23.07.2017, 09:31

Piyada keçidində yaşlı kişiyə hücum etdilər - BAKIDA

Sumqayıtda 8 mənzilli binada yanğın 
23.07.2017, 09:26

Sumqayıtda 8 mənzilli binada yanğın 

Yəmənə endirilən aviazərbələrdə 8 nəfər öldü
23.07.2017, 00:57

Yəmənə endirilən aviazərbələrdə 8 nəfər öldü

Misirdə Yaxın Şərqin ən böyük hərbi bazası açılıb
23.07.2017, 00:40

Misirdə Yaxın Şərqin ən böyük hərbi bazası açılıb

BMT Təhlükəsizlik Şurası Qüdsdəki vəziyyəti müzakirə edəcək
23.07.2017, 00:24

BMT Təhlükəsizlik Şurası Qüdsdəki vəziyyəti müzakirə edəcək

ARXİV
SORĞU
Qarabağ danışıqlarını sürdürmək Azərbaycana nə vəd edir?
- Son hadisədən sonra Azərbaycan Minsk qrupu ilə ciddi danışmalı, öz şərtlərini irəli sürməlidir(1.13%)
- Danışıqlar heç nə vəd etmir, ondan dərhal imtina olunmalı, müharibəyə başlanılmalıdır(71.5%)
- Danışıqlar davam etdirilməli, problemin sülh yolu illə həllinə çalışılmalıdır(3.40%)
- Minsk qrupunun vasitəçiliyindən imtina edib, digər beynəlxalq təşilatları işə qoşmaq lazımdır(2.27%)
- Ermənistana təzyiq üçün başqa alternativ yollar düşünülməildir(21.5%)