15 dekabr 2018, Şənbə
Ana Səhifə - Yazılar - Dilim-dilim olan ana dilim
Dilim-dilim olan ana dilim
24.05.2016, 17:14

telejurnalist

Bu haqda çox deyilib, çox yazılıb, Azərbaycan dilinə xələl gətirən nöqsanların aradan qaldırılması barədə çox vədlər verilib. Təəssüf , çox təəssüflər olsun ki, bu sahədə elə bir dönüş yaranmır.

Biz ədəbi dilimizi qəzetlərdən, televiziya və radiolardan öyrənirik. Acı həqiqətdir ki, nəinki öyrənirik, əksinə orta və ali məktəblərdə aldığımız biliyi də itiririk.

Dilimizin orfoqrafik və qrammatik qaydaları var. Buna ciddi riayət olunmasına hamı cavabdehdir. Danışıq dilində bəzilərinin yol verdiyi nöqsanlara bir o qədər də irad tutmaq ədalətsiz olardı. Lakin bunu ədəbi dilin keşiyində durmalı olan kütləvi informasiya vasitələrinə bağışlamaq olmaz.

Söhbət özəl televiziya kanallarından gedir. Mətnlərdə və titrlərdə mübtəda-xəbər uzlaşması qaydaları kobud şəkildə pozulur. Halbuki bu qaydalar orta məktəbin 5-ci -6-cı siniflərində öyrədilir. Məgər bunu ali təhsilli jurnalistlər bilmirlər? Dilimizin saflığının qorunmasına xələl gətirən bu mövzunu çox xırdalamaq istəmirik. Mənim monitorinqimdə belə müşahidələr yüzlərlə, minlərlədir. Sadalamaq istəmirəm, ayıbdır. Titrlər savadsızlıq aynasına çevrilib. Əksəriyyət redaktorlar xüsusi və ümumi isimləri ayıra bilmədiklərinə görə böyük-kiçik hərflə yazılışlarda səhvə yol verirlər.

Bəzi ifadələri yersiz işlədən redaktorlardan birinə irad tutdum. Dedim ki, “nümayəndə heyəti” tək haldır. Ona görə də “nümayəndə heyəti məzarın önünə gül qoydular” demək düzgün deyil. Məndən vəzifəcə üstün olan həmkarım :

- Axı, nümayəndə heyətində  bir şəxs olmur, çoxlu adam olur.

- Dəxli yoxdur, istəyirsən lap 35 min adam olsun, - deyə izaha keçdim. – Xalq, camaat, əhali, heyət ... bu qəbildəndir. Əgər mübtəda bu sözlərdən biridirsə xəbər tək halda səslənməlidir.

Daha sonra misal çəkdim ki, ulu öndər Heydər Əliyev nitqlərində “xalq” sözünü işlədirdisə, cümləsi nə qədər uzun, mürəkkəb olsa belə, cümlənin feilini tək halda deyərdi.

Ulu öndər vaxtilə keçirdiyi müşavirələrdən birində  çıxış edən tanınmış bir ziyalıya irad tutdu ki, “hər vaxtınız xeyir!” nə deməkdir. Dilimizdə “sabahınız xeyir”, “axşamınız xeyir” ifadələri var, “hər vaxtınız xeyir” haradan çıxıb?

Bir müddət bu ifadə işlədilmədi.

İndi isə özəl televiziya aparıcıları bu ifadəni geninə-boluna işlədirlər.

Hava haqqında məlumatı səsləndirən aparıcılar “hava şəraiti” ifadəsini hər cümləbaşı səsləndirirlər. “Şərait” sözünə ehtiyac varmı? Dədə-babadan eşitmişik: hava küləkli olar, isti olar, soyuq olar, yağmurlu-yağmursuz olar, deyiblər. “Şəraiti” sözü  haradan çıxıb?

Son zamanlar türkcədən götürülmə “qatılmaq” sözü çox işlədilir. “Akademiklər iclasa qatıldılar” kimi və s. Dilimizdə “qatılmaq” məsdəri var: məsələn “dovğaya göyərti qatıldı”, “quma sement qatıldı” və s. deyimləri kimi. Akademiki, alimi iclasa qatmaq nə deməkdir?

Xəbərlər oxunan verilişlərdə heç yerinə düşməyən ifadələr işlədilir. Sammit, qurultay, iclas ... işinə başladı. “İşinə” nə deməkdir? “İclas başladı” deyəndə anlaşılmır bəyəm? Hətta bəzən ifadəni gücləndirmək məqsədi ilə “öz” sözünü də əlavə edirlər: “qurultay öz işinə başladı”. Sual olunur: qurultay öz işinə başlamayanda kimin işinə başlayır?

Və ya “yerdə qaldı” ifadəsi. Bunu “yıxılmaq” anlamında işlədirlər. Əgər “futbolçu yerdə qaldı” deyiriksə, onda gərək “göydə qaldı” da səsləndirək ...

Mübahisəli ifadələr var. “Milli” sözünü necə gəldi işlədirlər. Müstəqillik dövründə “Milli Elmlər Akademiyası” ifadəsinə çox adam etiraz etsə də, bu ifadə qəbul olundu. Elm elmdir, onun millisi, qeyri-millisi ola bilməz. “Milli onkologiya mərkəzi”. Onkologiya xəstəliyinin millisi də olur? “Onkologiya üzrə milli mərkəz” deyilsə daha anlaşıqlı olar.

Yeri gəlmişkən, deyək ki, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti bir vaxtlar ciddi monitorinq keçirməyə başladı: restoran və mağazaların, şadlıq saraylarının adlarının fransız, ingilis sözlərindən təmizlənməsi məqsədi ilə. Ortada heç bir nəticə yoxdur. Yabançı adlar baş alıb gedir... Bu barədə  ... sağlıq olsun!

Hətta rəsmi məlumatlarda belə “telefonla zəng etdi” ifadəsi işlədilir. Bəyəm başqa cür də zəng olur? “Zəng etdi” deyəndə aydın olur ki, telefonla zəng olunub, qapı zəngi çalınmayıb.

Bir vaxtlar tanınmış televiziya aparıcılarından birinin dilindən “Belə deyək də... “ ifadəsi düşmürdü. Çoxları bunu yenilik kimi qəbul etsə də, bəzi iradlardan sonra bu ifadə efirdən yığışdırıldı. Bu yaxınlarda efirə müsahibə verən elmlər namizədi hər sətir başı, hətta bir cümlədə bir neçə dəfə “belə deyək də ...” ifadəsini işlətməklə ikrah doğururdu.

Efirlərdə tez-tez “abidənin önünə əklil qoyuldu” əvəzinə “məzarı üstünə” ifadəsi işlədilir. Bu ifadə “məzarı önünə” kimi işlədilməlidir. Abidənin üstünə gül düzməzlər, önünə gül- əklil qoyarlar. Gülü məzarın üstünə qoyarlar.

Nə isə ... belə faktlar çoxdur. Milli Televiziya və Radio Şurası müntəzəm monitorinqlər keçirir. Savadlı, peşəkar adamlar cəlb olunub bu işə. Bəs onlar belə qüsurlara necə dözürlər?


Müəllifin digər yazıları
SON XƏBƏR
2018-in səs-küylü HADİSƏLƏRİ: Hökumətin cavanlaşması, enerji qəzası, Gəncə hadisələri, hərbi parad...
15.12.2018, 14:18

2018-in səs-küylü HADİSƏLƏRİ: Hökumətin cavanlaşması, enerji qəzası, Gəncə hadisələri, hərbi parad...

“Azərişıq” kommunal xidmətlərin elektron ödənişlərinə görə birinci yerdədir
15.12.2018, 13:54

“Azərişıq” kommunal xidmətlərin elektron ödənişlərinə görə birinci yerdədir

Bu yolda rənglənmə işləri aparılacaq
15.12.2018, 13:38

Bu yolda rənglənmə işləri aparılacaq

ETSN-nin mətbuat katibi ilin ən yaxşı mətbuat katibi seçildi
15.12.2018, 13:27

ETSN-nin mətbuat katibi ilin ən yaxşı mətbuat katibi seçildi

Tolstoy olan yerdə Dostoyevski kim idi…   
15.12.2018, 13:11

Tolstoy olan yerdə Dostoyevski kim idi…  

Azərbaycanda hava PİSLƏŞƏCƏK – Yağış, qar yağacaq, güclü külək əsəcək
15.12.2018, 13:01

Azərbaycanda hava PİSLƏŞƏCƏK – Yağış, qar yağacaq, güclü külək əsəcək

Zahid Xəlil: “Nizaminin bu qədər böyük olduğunu bilmirdim” - MÜSAHİBƏ
15.12.2018, 12:56

Zahid Xəlil: “Nizaminin bu qədər böyük olduğunu bilmirdim” - MÜSAHİBƏ

“15 il həbsdə yatmışam, adam öldürsəydim gedib polisə məlumat verərdim?”
15.12.2018, 12:52

“15 il həbsdə yatmışam, adam öldürsəydim gedib polisə məlumat verərdim?”

Qubada tingçiliyin inkişafı müzakirə olunub
15.12.2018, 12:47

Qubada tingçiliyin inkişafı müzakirə olunub

Azərbaycanlı deputat Sloveniya parlamentində - FOTO
15.12.2018, 12:44

Azərbaycanlı deputat Sloveniya parlamentində - FOTO

Amerika Birləşmiş Ştatları - geniş imkanlar ölkəsi və...   
15.12.2018, 12:34

Amerika Birləşmiş Ştatları - geniş imkanlar ölkəsi və...  

Əli Rza Xələfli xalqına 65 yaşın hesabatını verdi    
15.12.2018, 12:30

Əli Rza Xələfli xalqına 65 yaşın hesabatını verdi  

Vəlihəd Netanyahu ilə barışmağa hazırlaşır
15.12.2018, 12:29

Vəlihəd Netanyahu ilə barışmağa hazırlaşır

“Azərişıq”ın yenilənmiş saytı təqdim olundu
15.12.2018, 12:10

“Azərişıq”ın yenilənmiş saytı təqdim olundu

Fransada fövqəladə vəziyyət - 70 min polis səfərbər oldu
15.12.2018, 12:04

Fransada fövqəladə vəziyyət - 70 min polis səfərbər oldu

Azərbaycanda 126 cinayət törədilib, 45 nəfər saxlanılıb
15.12.2018, 11:51

Azərbaycanda 126 cinayət törədilib, 45 nəfər saxlanılıb

Mahir Abbaszadə Milli Məclisdə seçicilərlə görüşüb – FOTOLAR
15.12.2018, 11:42

Mahir Abbaszadə Milli Məclisdə seçicilərlə görüşüb – FOTOLAR

Azercell “Soyuq Əllər, İsti Ürək” xeyriyyə yarmarkasına dəstək verir
15.12.2018, 11:32

Azercell “Soyuq Əllər, İsti Ürək” xeyriyyə yarmarkasına dəstək verir

Astarada qonşusunun evindən pul, qızıl oğurlayan şəxs ələ keçdi 
15.12.2018, 11:29

Astarada qonşusunun evindən pul, qızıl oğurlayan şəxs ələ keçdi 

"Azərkosmos": “Milyonlarla insan iş yerini itirməli olacaq”
15.12.2018, 11:14

"Azərkosmos": “Milyonlarla insan iş yerini itirməli olacaq”

Çindən Azərbaycana karqo ilə mal gətirilməsi qaydaları dəyişib
15.12.2018, 10:59

Çindən Azərbaycana karqo ilə mal gətirilməsi qaydaları dəyişib

“Arsenal” təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirəcək
15.12.2018, 10:45

“Arsenal” təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirəcək

Səudiyyə Ərəbistanı ABŞ-ı cəzalandırmaq istəyir
15.12.2018, 10:23

Səudiyyə Ərəbistanı ABŞ-ı cəzalandırmaq istəyir

Tramp Ağ Evin aparatına yeni rəhbər təyin edib
15.12.2018, 10:11

Tramp Ağ Evin aparatına yeni rəhbər təyin edib

44 ölkədən 250 nümayəndə Bakıda qlobal konfrans üçün toplaşdı
15.12.2018, 10:02

44 ölkədən 250 nümayəndə Bakıda qlobal konfrans üçün toplaşdı

Düşmən atəşkəs rejimini 21 dəfə pozub
15.12.2018, 09:41

Düşmən atəşkəs rejimini 21 dəfə pozub

AMEA-nın işçilərinə torpaq veriləcək
15.12.2018, 09:24

AMEA-nın işçilərinə torpaq veriləcək

Sərnişin avtobusu avtomobillərə çırpılıb: 5 ölü, 38 yaralı
15.12.2018, 09:16

Sərnişin avtobusu avtomobillərə çırpılıb: 5 ölü, 38 yaralı

Bakıda iş adı ilə evdən çıxan 22 yaşlı gənc itkin düşdü
15.12.2018, 09:04

Bakıda iş adı ilə evdən çıxan 22 yaşlı gənc itkin düşdü

Tramp və Ərdoğan arasında telefon danışığı olub
15.12.2018, 08:57

Tramp və Ərdoğan arasında telefon danışığı olub

Tanınmış meyxanaçı
15.12.2018, 00:53

Tanınmış meyxanaçı "Maşın"dan getdi

İlham Əliyev və Birinci xanım Tahir Salahovun 90 illik yubiley sərgisində - FOTOLAR
15.12.2018, 00:42

İlham Əliyev və Birinci xanım Tahir Salahovun 90 illik yubiley sərgisində - FOTOLAR

“Milan” klubu cəzalandırıldı
15.12.2018, 00:25

“Milan” klubu cəzalandırıldı

Leyla Əliyeva Emin Ağalarovun konsertində - FOTO
15.12.2018, 00:09

Leyla Əliyeva Emin Ağalarovun konsertində - FOTO

Azərbaycan nefti ucuzlaşdı
14.12.2018, 23:56

Azərbaycan nefti ucuzlaşdı

İsraildə də aksiyalar başladı
14.12.2018, 23:46

İsraildə də aksiyalar başladı

“Şimali Koreyanın böyük iqtisadi uğur üçün möhtəşəm potensialı var” - Tramp
14.12.2018, 23:29

“Şimali Koreyanın böyük iqtisadi uğur üçün möhtəşəm potensialı var” - Tramp

Ermənistanda sonuncu rusdilli televiziya proqramı da bağlandı
14.12.2018, 23:14

Ermənistanda sonuncu rusdilli televiziya proqramı da bağlandı

Təhlükəsizlik qüvvələrinə hücumda 6 nəfər öldü
14.12.2018, 23:00

Təhlükəsizlik qüvvələrinə hücumda 6 nəfər öldü

“Möhtəşəm planlarım var”- Emin Ağalarov
14.12.2018, 22:51

“Möhtəşəm planlarım var”- Emin Ağalarov

Çin Amerika avtomobillərindən vergi almayacaq
14.12.2018, 22:38

Çin Amerika avtomobillərindən vergi almayacaq

Bakı sakini özünü 16-cı mərtəbədən atmaq istədi
14.12.2018, 22:26

Bakı sakini özünü 16-cı mərtəbədən atmaq istədi

Kanadada qiymətli almaz tapıldı
14.12.2018, 22:10

Kanadada qiymətli almaz tapıldı

Türkiyənin antiterror əməliyyatı qalmaqal yaratdı
14.12.2018, 21:56

Türkiyənin antiterror əməliyyatı qalmaqal yaratdı

Alimdən XƏBƏRDARLIQ:
14.12.2018, 21:42

Alimdən XƏBƏRDARLIQ: "Vulkanların yaxınlığında evlərin olması təhlükəlidir"

Yerevanda Rusiya səfirliyinin qarşısında aksiya başlayıb
14.12.2018, 21:27

Yerevanda Rusiya səfirliyinin qarşısında aksiya başlayıb

UEFA Ermənistan Futbol Federasiyasını cərimələndi
14.12.2018, 21:15

UEFA Ermənistan Futbol Federasiyasını cərimələndi

Bərdə və Ağcabədidə DOST mərkəzləri yaradılır
14.12.2018, 21:02

Bərdə və Ağcabədidə DOST mərkəzləri yaradılır

Zəhərlənmədə 12 nəfər öldü
14.12.2018, 20:46

Zəhərlənmədə 12 nəfər öldü

Parisin müdafiəsinə 8 min polis cəlb edildi
14.12.2018, 20:33

Parisin müdafiəsinə 8 min polis cəlb edildi

ARXİV