19 iyun 2018, Çərşənbə
Ana Səhifə - Yazılar - Dilim-dilim olan ana dilim
Dilim-dilim olan ana dilim
24.05.2016, 17:14

telejurnalist

Bu haqda çox deyilib, çox yazılıb, Azərbaycan dilinə xələl gətirən nöqsanların aradan qaldırılması barədə çox vədlər verilib. Təəssüf , çox təəssüflər olsun ki, bu sahədə elə bir dönüş yaranmır.

Biz ədəbi dilimizi qəzetlərdən, televiziya və radiolardan öyrənirik. Acı həqiqətdir ki, nəinki öyrənirik, əksinə orta və ali məktəblərdə aldığımız biliyi də itiririk.

Dilimizin orfoqrafik və qrammatik qaydaları var. Buna ciddi riayət olunmasına hamı cavabdehdir. Danışıq dilində bəzilərinin yol verdiyi nöqsanlara bir o qədər də irad tutmaq ədalətsiz olardı. Lakin bunu ədəbi dilin keşiyində durmalı olan kütləvi informasiya vasitələrinə bağışlamaq olmaz.

Söhbət özəl televiziya kanallarından gedir. Mətnlərdə və titrlərdə mübtəda-xəbər uzlaşması qaydaları kobud şəkildə pozulur. Halbuki bu qaydalar orta məktəbin 5-ci -6-cı siniflərində öyrədilir. Məgər bunu ali təhsilli jurnalistlər bilmirlər? Dilimizin saflığının qorunmasına xələl gətirən bu mövzunu çox xırdalamaq istəmirik. Mənim monitorinqimdə belə müşahidələr yüzlərlə, minlərlədir. Sadalamaq istəmirəm, ayıbdır. Titrlər savadsızlıq aynasına çevrilib. Əksəriyyət redaktorlar xüsusi və ümumi isimləri ayıra bilmədiklərinə görə böyük-kiçik hərflə yazılışlarda səhvə yol verirlər.

Bəzi ifadələri yersiz işlədən redaktorlardan birinə irad tutdum. Dedim ki, “nümayəndə heyəti” tək haldır. Ona görə də “nümayəndə heyəti məzarın önünə gül qoydular” demək düzgün deyil. Məndən vəzifəcə üstün olan həmkarım :

- Axı, nümayəndə heyətində  bir şəxs olmur, çoxlu adam olur.

- Dəxli yoxdur, istəyirsən lap 35 min adam olsun, - deyə izaha keçdim. – Xalq, camaat, əhali, heyət ... bu qəbildəndir. Əgər mübtəda bu sözlərdən biridirsə xəbər tək halda səslənməlidir.

Daha sonra misal çəkdim ki, ulu öndər Heydər Əliyev nitqlərində “xalq” sözünü işlədirdisə, cümləsi nə qədər uzun, mürəkkəb olsa belə, cümlənin feilini tək halda deyərdi.

Ulu öndər vaxtilə keçirdiyi müşavirələrdən birində  çıxış edən tanınmış bir ziyalıya irad tutdu ki, “hər vaxtınız xeyir!” nə deməkdir. Dilimizdə “sabahınız xeyir”, “axşamınız xeyir” ifadələri var, “hər vaxtınız xeyir” haradan çıxıb?

Bir müddət bu ifadə işlədilmədi.

İndi isə özəl televiziya aparıcıları bu ifadəni geninə-boluna işlədirlər.

Hava haqqında məlumatı səsləndirən aparıcılar “hava şəraiti” ifadəsini hər cümləbaşı səsləndirirlər. “Şərait” sözünə ehtiyac varmı? Dədə-babadan eşitmişik: hava küləkli olar, isti olar, soyuq olar, yağmurlu-yağmursuz olar, deyiblər. “Şəraiti” sözü  haradan çıxıb?

Son zamanlar türkcədən götürülmə “qatılmaq” sözü çox işlədilir. “Akademiklər iclasa qatıldılar” kimi və s. Dilimizdə “qatılmaq” məsdəri var: məsələn “dovğaya göyərti qatıldı”, “quma sement qatıldı” və s. deyimləri kimi. Akademiki, alimi iclasa qatmaq nə deməkdir?

Xəbərlər oxunan verilişlərdə heç yerinə düşməyən ifadələr işlədilir. Sammit, qurultay, iclas ... işinə başladı. “İşinə” nə deməkdir? “İclas başladı” deyəndə anlaşılmır bəyəm? Hətta bəzən ifadəni gücləndirmək məqsədi ilə “öz” sözünü də əlavə edirlər: “qurultay öz işinə başladı”. Sual olunur: qurultay öz işinə başlamayanda kimin işinə başlayır?

Və ya “yerdə qaldı” ifadəsi. Bunu “yıxılmaq” anlamında işlədirlər. Əgər “futbolçu yerdə qaldı” deyiriksə, onda gərək “göydə qaldı” da səsləndirək ...

Mübahisəli ifadələr var. “Milli” sözünü necə gəldi işlədirlər. Müstəqillik dövründə “Milli Elmlər Akademiyası” ifadəsinə çox adam etiraz etsə də, bu ifadə qəbul olundu. Elm elmdir, onun millisi, qeyri-millisi ola bilməz. “Milli onkologiya mərkəzi”. Onkologiya xəstəliyinin millisi də olur? “Onkologiya üzrə milli mərkəz” deyilsə daha anlaşıqlı olar.

Yeri gəlmişkən, deyək ki, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti bir vaxtlar ciddi monitorinq keçirməyə başladı: restoran və mağazaların, şadlıq saraylarının adlarının fransız, ingilis sözlərindən təmizlənməsi məqsədi ilə. Ortada heç bir nəticə yoxdur. Yabançı adlar baş alıb gedir... Bu barədə  ... sağlıq olsun!

Hətta rəsmi məlumatlarda belə “telefonla zəng etdi” ifadəsi işlədilir. Bəyəm başqa cür də zəng olur? “Zəng etdi” deyəndə aydın olur ki, telefonla zəng olunub, qapı zəngi çalınmayıb.

Bir vaxtlar tanınmış televiziya aparıcılarından birinin dilindən “Belə deyək də... “ ifadəsi düşmürdü. Çoxları bunu yenilik kimi qəbul etsə də, bəzi iradlardan sonra bu ifadə efirdən yığışdırıldı. Bu yaxınlarda efirə müsahibə verən elmlər namizədi hər sətir başı, hətta bir cümlədə bir neçə dəfə “belə deyək də ...” ifadəsini işlətməklə ikrah doğururdu.

Efirlərdə tez-tez “abidənin önünə əklil qoyuldu” əvəzinə “məzarı üstünə” ifadəsi işlədilir. Bu ifadə “məzarı önünə” kimi işlədilməlidir. Abidənin üstünə gül düzməzlər, önünə gül- əklil qoyarlar. Gülü məzarın üstünə qoyarlar.

Nə isə ... belə faktlar çoxdur. Milli Televiziya və Radio Şurası müntəzəm monitorinqlər keçirir. Savadlı, peşəkar adamlar cəlb olunub bu işə. Bəs onlar belə qüsurlara necə dözürlər?


SON XƏBƏR
Hindistanda 500 min insan faciə ilə üzləşib
19.06.2018, 15:36

Hindistanda 500 min insan faciə ilə üzləşib

Əbülfəs Qarayev İSESCO-nun baş direktoru ilə görüşdü
19.06.2018, 15:30

Əbülfəs Qarayev İSESCO-nun baş direktoru ilə görüşdü

Türkiyə ABŞ-la Rusiyanın arasında qalıb
19.06.2018, 15:20

Türkiyə ABŞ-la Rusiyanın arasında qalıb

Zakir Həsənov yeni hərbi hissənin açılışında iştirak edib - FOTOLAR
19.06.2018, 14:53

Zakir Həsənov yeni hərbi hissənin açılışında iştirak edib - FOTOLAR

"Qarabağ"ın Çempionlar Liqasında rəqibi məlum oldu
19.06.2018, 14:45

"Qarabağ"ın Çempionlar Liqasında rəqibi məlum oldu

Sabah Bakıda hava necə olacaq? - PROQNOZ
19.06.2018, 14:35

Sabah Bakıda hava necə olacaq? - PROQNOZ

Bakıdakı yanğınlarla bağlı nazirlik rəsmi açıqlama verdi
19.06.2018, 14:07

Bakıdakı yanğınlarla bağlı nazirlik rəsmi açıqlama verdi

Deputatın toxunulmazlıq hüququ ləğv edildi
19.06.2018, 13:54

Deputatın toxunulmazlıq hüququ ləğv edildi

İmişlidə 45-dən çox pambıqçı kimyəvi maddədən zəhərlənib - AÇIQLAMA
19.06.2018, 13:42

İmişlidə 45-dən çox pambıqçı kimyəvi maddədən zəhərlənib - AÇIQLAMA

Rusiya parlamentinin spikeri Azərbaycana səfərə gəlir
19.06.2018, 13:20

Rusiya parlamentinin spikeri Azərbaycana səfərə gəlir

Ermənilərin pilotsuz təyyarəsi məhv edildi
19.06.2018, 13:17

Ermənilərin pilotsuz təyyarəsi məhv edildi

Azərbaycanlı nazir OPEK-in iclasına qatılacaq
19.06.2018, 13:16

Azərbaycanlı nazir OPEK-in iclasına qatılacaq

Dünyanın ən yaşlı oranqutanı ölüb
19.06.2018, 13:04

Dünyanın ən yaşlı oranqutanı ölüb

Biləsuvarda DƏHŞƏT - 16 yaşlı qız intihardan əvvəl özünü VİDEO-ya çəkdi
19.06.2018, 13:02

Biləsuvarda DƏHŞƏT - 16 yaşlı qız intihardan əvvəl özünü VİDEO-ya çəkdi

Qənirə Paşayeva dünyanın nüfuzlu qadınlarını ölkəmizə dəvət etdi
19.06.2018, 12:56

Qənirə Paşayeva dünyanın nüfuzlu qadınlarını ölkəmizə dəvət etdi

Qərbi Kaspi Universitetində tələbələrlə görüş
19.06.2018, 12:55

Qərbi Kaspi Universitetində tələbələrlə görüş

Yuri Manvelyan: “General Manvel Qarabağdakı qarətdən varlanmağa başladı...”
19.06.2018, 12:54

Yuri Manvelyan: “General Manvel Qarabağdakı qarətdən varlanmağa başladı...”

Oqtay Əsədov Çinə gedir
19.06.2018, 12:53

Oqtay Əsədov Çinə gedir

Azərbaycanda külli miqdarda narkotik vasitə dövriyyədən çıxarılıb
19.06.2018, 12:31

Azərbaycanda külli miqdarda narkotik vasitə dövriyyədən çıxarılıb

Dünyada qaçqınların sayı rekord həddə çatıb
19.06.2018, 12:20

Dünyada qaçqınların sayı rekord həddə çatıb

Azərbaycanda qızıl mağazası qarət edildi
19.06.2018, 12:05

Azərbaycanda qızıl mağazası qarət edildi

BMT: “Azərbaycanla açıq və fəal əməkdaşlıq edirik”
19.06.2018, 11:48

BMT: “Azərbaycanla açıq və fəal əməkdaşlıq edirik”

Bakıda hərbi parada hazırlıq - Mərkəzi yollar bağlanacaq
19.06.2018, 11:38

Bakıda hərbi parada hazırlıq - Mərkəzi yollar bağlanacaq

Azərbaycanın Baş nazirinə qarşı xain sui-qəsdi...
19.06.2018, 11:24

Azərbaycanın Baş nazirinə qarşı xain sui-qəsdi...

Türkiyədə mina partlayışı: 1 ölü, 2 yaralı
19.06.2018, 11:19

Türkiyədə mina partlayışı: 1 ölü, 2 yaralı

Ərdoğanın populyarlığı azalır - XƏBƏRDARLIQ
19.06.2018, 11:01

Ərdoğanın populyarlığı azalır - XƏBƏRDARLIQ

Qusarda ana və 7 yaşlı qızı itkin düşüb
19.06.2018, 10:55

Qusarda ana və 7 yaşlı qızı itkin düşüb

Tailandda son 9 ildə ilk dəfə edam cəzası icra olundu
19.06.2018, 10:49

Tailandda son 9 ildə ilk dəfə edam cəzası icra olundu

Bakıdakı “Taxta bazarı”nda YANĞIN - YENİLƏNİB
19.06.2018, 10:34

Bakıdakı “Taxta bazarı”nda YANĞIN - YENİLƏNİB

Paytaxtda daha bir YANĞIN
19.06.2018, 10:25

Paytaxtda daha bir YANĞIN

Cəbhədə şiddətli ATIŞMA – Atəşkəs 95 dəfə pozuldu
19.06.2018, 10:14

Cəbhədə şiddətli ATIŞMA – Atəşkəs 95 dəfə pozuldu

Azərbaycanda rektor vəfat edib
19.06.2018, 10:10

Azərbaycanda rektor vəfat edib

Yol polisi reyd keçirdi – sərxoş sürücülər saxlanıldı
19.06.2018, 10:02

Yol polisi reyd keçirdi – sərxoş sürücülər saxlanıldı

1,8 kiloqram marixuana satarkən yaxalandı
19.06.2018, 10:02

1,8 kiloqram marixuana satarkən yaxalandı

Bu gün “Qarabağ”ın Çempionlar Liqasındakı rəqibi bəlli olacaq - PÜŞKATMA    
19.06.2018, 09:59

Bu gün “Qarabağ”ın Çempionlar Liqasındakı rəqibi bəlli olacaq - PÜŞKATMA  

ARXİV
SORĞU
Hansı ölkə dünya çempionu olacaq?
Argentina(16.4%)
Braziliya(20.6%)
Almaniya(13.4%)
İngiltərə(5.15%)
Portuqaliya(14.4%)
İspaniya(4.12%)
Fransa(5.15%)
Belçika(1.03%)
Seneqal(2.06%)
Rusiya(17.5%)