22 sentyabr 2017, Cümə
Ana Səhifə - Yazılar - Dilim-dilim olan ana dilim
Dilim-dilim olan ana dilim
24.05.2016, 17:14

telejurnalist

Bu haqda çox deyilib, çox yazılıb, Azərbaycan dilinə xələl gətirən nöqsanların aradan qaldırılması barədə çox vədlər verilib. Təəssüf , çox təəssüflər olsun ki, bu sahədə elə bir dönüş yaranmır.

Biz ədəbi dilimizi qəzetlərdən, televiziya və radiolardan öyrənirik. Acı həqiqətdir ki, nəinki öyrənirik, əksinə orta və ali məktəblərdə aldığımız biliyi də itiririk.

Dilimizin orfoqrafik və qrammatik qaydaları var. Buna ciddi riayət olunmasına hamı cavabdehdir. Danışıq dilində bəzilərinin yol verdiyi nöqsanlara bir o qədər də irad tutmaq ədalətsiz olardı. Lakin bunu ədəbi dilin keşiyində durmalı olan kütləvi informasiya vasitələrinə bağışlamaq olmaz.

Söhbət özəl televiziya kanallarından gedir. Mətnlərdə və titrlərdə mübtəda-xəbər uzlaşması qaydaları kobud şəkildə pozulur. Halbuki bu qaydalar orta məktəbin 5-ci -6-cı siniflərində öyrədilir. Məgər bunu ali təhsilli jurnalistlər bilmirlər? Dilimizin saflığının qorunmasına xələl gətirən bu mövzunu çox xırdalamaq istəmirik. Mənim monitorinqimdə belə müşahidələr yüzlərlə, minlərlədir. Sadalamaq istəmirəm, ayıbdır. Titrlər savadsızlıq aynasına çevrilib. Əksəriyyət redaktorlar xüsusi və ümumi isimləri ayıra bilmədiklərinə görə böyük-kiçik hərflə yazılışlarda səhvə yol verirlər.

Bəzi ifadələri yersiz işlədən redaktorlardan birinə irad tutdum. Dedim ki, “nümayəndə heyəti” tək haldır. Ona görə də “nümayəndə heyəti məzarın önünə gül qoydular” demək düzgün deyil. Məndən vəzifəcə üstün olan həmkarım :

- Axı, nümayəndə heyətində  bir şəxs olmur, çoxlu adam olur.

- Dəxli yoxdur, istəyirsən lap 35 min adam olsun, - deyə izaha keçdim. – Xalq, camaat, əhali, heyət ... bu qəbildəndir. Əgər mübtəda bu sözlərdən biridirsə xəbər tək halda səslənməlidir.

Daha sonra misal çəkdim ki, ulu öndər Heydər Əliyev nitqlərində “xalq” sözünü işlədirdisə, cümləsi nə qədər uzun, mürəkkəb olsa belə, cümlənin feilini tək halda deyərdi.

Ulu öndər vaxtilə keçirdiyi müşavirələrdən birində  çıxış edən tanınmış bir ziyalıya irad tutdu ki, “hər vaxtınız xeyir!” nə deməkdir. Dilimizdə “sabahınız xeyir”, “axşamınız xeyir” ifadələri var, “hər vaxtınız xeyir” haradan çıxıb?

Bir müddət bu ifadə işlədilmədi.

İndi isə özəl televiziya aparıcıları bu ifadəni geninə-boluna işlədirlər.

Hava haqqında məlumatı səsləndirən aparıcılar “hava şəraiti” ifadəsini hər cümləbaşı səsləndirirlər. “Şərait” sözünə ehtiyac varmı? Dədə-babadan eşitmişik: hava küləkli olar, isti olar, soyuq olar, yağmurlu-yağmursuz olar, deyiblər. “Şəraiti” sözü  haradan çıxıb?

Son zamanlar türkcədən götürülmə “qatılmaq” sözü çox işlədilir. “Akademiklər iclasa qatıldılar” kimi və s. Dilimizdə “qatılmaq” məsdəri var: məsələn “dovğaya göyərti qatıldı”, “quma sement qatıldı” və s. deyimləri kimi. Akademiki, alimi iclasa qatmaq nə deməkdir?

Xəbərlər oxunan verilişlərdə heç yerinə düşməyən ifadələr işlədilir. Sammit, qurultay, iclas ... işinə başladı. “İşinə” nə deməkdir? “İclas başladı” deyəndə anlaşılmır bəyəm? Hətta bəzən ifadəni gücləndirmək məqsədi ilə “öz” sözünü də əlavə edirlər: “qurultay öz işinə başladı”. Sual olunur: qurultay öz işinə başlamayanda kimin işinə başlayır?

Və ya “yerdə qaldı” ifadəsi. Bunu “yıxılmaq” anlamında işlədirlər. Əgər “futbolçu yerdə qaldı” deyiriksə, onda gərək “göydə qaldı” da səsləndirək ...

Mübahisəli ifadələr var. “Milli” sözünü necə gəldi işlədirlər. Müstəqillik dövründə “Milli Elmlər Akademiyası” ifadəsinə çox adam etiraz etsə də, bu ifadə qəbul olundu. Elm elmdir, onun millisi, qeyri-millisi ola bilməz. “Milli onkologiya mərkəzi”. Onkologiya xəstəliyinin millisi də olur? “Onkologiya üzrə milli mərkəz” deyilsə daha anlaşıqlı olar.

Yeri gəlmişkən, deyək ki, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti bir vaxtlar ciddi monitorinq keçirməyə başladı: restoran və mağazaların, şadlıq saraylarının adlarının fransız, ingilis sözlərindən təmizlənməsi məqsədi ilə. Ortada heç bir nəticə yoxdur. Yabançı adlar baş alıb gedir... Bu barədə  ... sağlıq olsun!

Hətta rəsmi məlumatlarda belə “telefonla zəng etdi” ifadəsi işlədilir. Bəyəm başqa cür də zəng olur? “Zəng etdi” deyəndə aydın olur ki, telefonla zəng olunub, qapı zəngi çalınmayıb.

Bir vaxtlar tanınmış televiziya aparıcılarından birinin dilindən “Belə deyək də... “ ifadəsi düşmürdü. Çoxları bunu yenilik kimi qəbul etsə də, bəzi iradlardan sonra bu ifadə efirdən yığışdırıldı. Bu yaxınlarda efirə müsahibə verən elmlər namizədi hər sətir başı, hətta bir cümlədə bir neçə dəfə “belə deyək də ...” ifadəsini işlətməklə ikrah doğururdu.

Efirlərdə tez-tez “abidənin önünə əklil qoyuldu” əvəzinə “məzarı üstünə” ifadəsi işlədilir. Bu ifadə “məzarı önünə” kimi işlədilməlidir. Abidənin üstünə gül düzməzlər, önünə gül- əklil qoyarlar. Gülü məzarın üstünə qoyarlar.

Nə isə ... belə faktlar çoxdur. Milli Televiziya və Radio Şurası müntəzəm monitorinqlər keçirir. Savadlı, peşəkar adamlar cəlb olunub bu işə. Bəs onlar belə qüsurlara necə dözürlər?


Müəllifin digər yazıları
SON XƏBƏR
Azərbaycanın tibbi ləvazimatlar idxal edildiyi ölkələr
22.09.2017, 22:33

Azərbaycanın tibbi ləvazimatlar idxal edildiyi ölkələr

Prezident komandamızın oyununa baxıb
22.09.2017, 22:16

Prezident komandamızın oyununa baxıb

“Qarabağ” növbəti qələbəsini qazanıb
22.09.2017, 22:02

“Qarabağ” növbəti qələbəsini qazanıb

Qarındakı qatlardan qurtulmaq üçün QATIQ-QARABAŞAQ QARIŞIĞI
22.09.2017, 21:51

Qarındakı qatlardan qurtulmaq üçün QATIQ-QARABAŞAQ QARIŞIĞI

Elmar Məmmədyarovla həmsədrlərin görüşü başladı
22.09.2017, 21:36

Elmar Məmmədyarovla həmsədrlərin görüşü başladı

18 dəfə məğlub olan, 17 dəfə dəfn olunan 16-cı Amerika prezidenti AVRAAM LİNKOLN
22.09.2017, 21:16

18 dəfə məğlub olan, 17 dəfə dəfn olunan 16-cı Amerika prezidenti AVRAAM LİNKOLN

Nazirlik yeni sosial layihənin icrasına başladı
22.09.2017, 21:00

Nazirlik yeni sosial layihənin icrasına başladı

İstanbul Bələdiyyəsinin sədri  istefa verdi
22.09.2017, 20:46

İstanbul Bələdiyyəsinin sədri  istefa verdi

Azərbaycan valeybolçuları Macarıstanı məğlub etdi
22.09.2017, 20:32

Azərbaycan valeybolçuları Macarıstanı məğlub etdi

Nazir Samuxda hakim və ədliyyə işçiləri ilə müşavirə keçirdi
22.09.2017, 20:16

Nazir Samuxda hakim və ədliyyə işçiləri ilə müşavirə keçirdi

22.09.2017, 20:02

"İran heç vaxt müharibə tərəfdarı olmayıb" - Hərbi attaşe

Nazirlər Kabinetində struktur islahatları başa çatıb, şöbə müdirlərinin TAM SİYAHISI
22.09.2017, 19:37

Nazirlər Kabinetində struktur islahatları başa çatıb, şöbə müdirlərinin TAM SİYAHISI

Azərbaycan və Ermənistan XİN rəhbərləri sabah görüşəcək
22.09.2017, 18:52

Azərbaycan və Ermənistan XİN rəhbərləri sabah görüşəcək

Ermənilər Ağdamın işğal altında olan ərazilərində yanğınlar törədib
22.09.2017, 18:46

Ermənilər Ağdamın işğal altında olan ərazilərində yanğınlar törədib

Qarabağa qanunsuz səfər edən amerikalı konqresmenlərin adı “qara siyahı”ya salındı
22.09.2017, 18:37

Qarabağa qanunsuz səfər edən amerikalı konqresmenlərin adı “qara siyahı”ya salındı

Tramp Şimali Koreya liderini dəli adlandırdı
22.09.2017, 18:23

Tramp Şimali Koreya liderini dəli adlandırdı

Azərbaycanla Qırğızıstan arasında imzalanan protokol təsdiqləndi
22.09.2017, 18:12

Azərbaycanla Qırğızıstan arasında imzalanan protokol təsdiqləndi

İlham Əliyev Səudiyyə Ərəbistanı kralını təbrik etdi  
22.09.2017, 18:02

İlham Əliyev Səudiyyə Ərəbistanı kralını təbrik etdi  

AMEA-nın Rəyasət Heyəti toplandı - tapşırıqlar verildi   
22.09.2017, 17:56

AMEA-nın Rəyasət Heyəti toplandı - tapşırıqlar verildi  

Rüşvət üstündə tutulan bələdiyyə sədri həbsdə ölüb
22.09.2017, 17:54

Rüşvət üstündə tutulan bələdiyyə sədri həbsdə ölüb

Bakıya gələn erməni deputat: “Ermənistanda fahişəliklə mübarizə zərurətə çevrilib”   
22.09.2017, 17:33

Bakıya gələn erməni deputat: “Ermənistanda fahişəliklə mübarizə zərurətə çevrilib”  

Metroda yeni dispetçer mərkəzi fəaliyyətə başladı
22.09.2017, 17:32

Metroda yeni dispetçer mərkəzi fəaliyyətə başladı

Manat və dolların 3 günlük MƏZƏNNƏSİ
22.09.2017, 17:14

Manat və dolların 3 günlük MƏZƏNNƏSİ

Əbülfəz Qarayev şikayətçiləri Kürdəmirə topladı
22.09.2017, 17:13

Əbülfəz Qarayev şikayətçiləri Kürdəmirə topladı

Türkiyə Suriya ilə sərhəd divarının inşasını başa çatdırır
22.09.2017, 17:03

Türkiyə Suriya ilə sərhəd divarının inşasını başa çatdırır

“Azərbaycan kifayət qədər valyuta ehtiyatına malikdir”   
22.09.2017, 17:02

“Azərbaycan kifayət qədər valyuta ehtiyatına malikdir”  

Heydər Əsədov vətəndaşları qəbul etdi 
22.09.2017, 16:44

Heydər Əsədov vətəndaşları qəbul etdi 

Bakıda piyadalar kütləvi cərimələndi - FOTOLAR
22.09.2017, 16:42

Bakıda piyadalar kütləvi cərimələndi - FOTOLAR

Azərbaycanda repetitorluğa ciddi zərbə vurulacaq
22.09.2017, 16:28

Azərbaycanda repetitorluğa ciddi zərbə vurulacaq

"Avropa Avtobus Turu" nun nümayəndələri UNEC -in Zaqatala filialında
22.09.2017, 16:18

"Avropa Avtobus Turu" nun nümayəndələri UNEC -in Zaqatala filialında

Bakıdakı yanğında polis zəhərləndi
22.09.2017, 16:12

Bakıdakı yanğında polis zəhərləndi

Azad Rəhibov Belarusda məsləhət verdi: “Siz bunu mütləq etməlisiniz”
22.09.2017, 15:56

Azad Rəhibov Belarusda məsləhət verdi: “Siz bunu mütləq etməlisiniz”

900-ə yaxın Azərbaycan vətəndaşı İŞİD-ə qoşulub
22.09.2017, 15:54

900-ə yaxın Azərbaycan vətəndaşı İŞİD-ə qoşulub

Yalançı SEYİDLƏR - Hər adına “Mir” yazılana inanmayın!   
22.09.2017, 15:46

Yalançı SEYİDLƏR - Hər adına “Mir” yazılana inanmayın!  

Cənubi Qafqaz respublikalarının Milli Qəhrəmanları - Kimdə az, kimdə çoxdur?..
22.09.2017, 15:42

Cənubi Qafqaz respublikalarının Milli Qəhrəmanları - Kimdə az, kimdə çoxdur?..

ARXİV
SORĞU
Məhərrəmliyin əsas şərtlərini qəbul edirsiniz?
- Bəli qəbul edirəm və Kərbəla şəhidlərinə mütləq yas saxlayacam (45.8%)
- Məhərrəmliyin şərtləri yalnız şiələr üçündür(7.88%)
- Bu şərtlərin heç birini qəbul etmirəm(11.8%)
- Məhərrəmlık əsl İslama ziddir(34.4%)