22 yanvar 2019, Çərşənbə axşamı
Ana Səhifə - Yazılar - Turan fəlsəfəsi: Tək Tanrıçı, Həqiqətçi və Tərəqqiçi - II Yazı
Turan fəlsəfəsi: Tək Tanrıçı, Həqiqətçi və Tərəqqiçi - II Yazı
21.02.2016, 15:21

Hazırda Turan fəlsəfəsinin varlığını gizli tutmaq üçün “Avropa mərkəzçilər” yazırlar ki, Midiya tayfalarından biri olan, di­ni mərasimləri həyata keçirən maqlar/məcuslar e.ə. VIII-VII əsrlər­də qədim İran «bütpərəst» allahlarına sitayiş edir və bu allahların şərəfinə himnlər qoşurdular. Maraq­lı­dır ki, onlar hansı faktlarla sübut etmişdir ki, maq­lar Turanın deyil, məhz İranın «bütpərəst» allahlarına sita­yiş edirmişlər!? Yəni bu “İran” hardan çıxdı ki, onun bütpərəst alahları da var olmuş olsun! Bir də ki, adətən şimal xalqları arasında ən çox «bütpərəst» kimi turanlıların-türklərin olduğu qeyd olunur. Deməli, maq­ların «bütpərəst» allahlara inanmaları farsdilli etnos­larla deyil, məhz türklərlə bağlı ola bilərdi. Turan Midiyasının maqları ümumTuran Tanrısına sitayiş etdikləri halda, İran Əhəməniləri “ümumİran”ın bütpərəst allahlarına tapınırdılar.

Fikrimizcə, «maqların təlimi»nin zərdüştiliyə aid olmadığını ortaya qoymaq üçün kifayət qədər ciddi əsaslar vardır. Birincisi, «maqların təlimi» zərdüştilikdən əvvəl yaranıb və farsdilli etnosların bu prosesdə, çox böyük ehtimalla heç bir rolu olmamışdır. İkincisi, S.Qasımova özü də etiraf edir ki, yalnız zərdüştilik meydana çıxdıqdan sonra «maqların təlimi»­nə tapınmış farslara rast gəlinmişdir, «Avesta» isə sinkretik dünyagörüşdür. Bütün bunlar bir daha sübut edir ki, «maqların təlimi»ndən istifadə edən farsdilli kahinlər, o cümlədən Zərdüşt yeni din yaratmışdır. Çox keçmir ki, Zərdüşt yeni dinini farsdili Əhəmənilərin dövlət dini səviyyəsinə qaldırmağı bacarır və «maqların təlimi»nin mahiyyətini tamamilə dəyişdirir. Bununla da, zərdüştə­qədərki «maqların təlimi» ilə zərdüştdən sonrakı «maqların təlimi» arasında böyük fərq yaranır. Doğrudur, bəzi təd­qi­qat­çılar sübut etməyə çalışırlar ki, Zər­düşt­ün bu məsələdə heç bir rolu olmamış və əksinə Zərdüşt özü də, hətta türk ol­muş, guya zərdüştiliyin, o cümlədən «Avesta»­nın da ma­hiy­yə­tini farslar təhrif etmişlər. Fikrimizcə, bütün bunlar, yəni «maqların təlimi»nin mahiyyətinin, məzmunun təhrif olun­ma­sı və bu dini-fəlsəfi təlimin əvvəlcə zərdüştiliyə xidmət et­mə­si, daha sonra atəşpərəstlik kimi tanınması məhz ilk növbədə Zərdüştün özünün iştirakı ilə baş vermiş, hətta o, bu məsələdə «yenilikçi» rolunu oynamışdır. Belə ol­ma­saydı Zərdüştü hind-farsdilli etnoslar bu qədər doğma şəx­siy­yət kimi qəbul edib, onun yaratdığı dini isə rəsmi dövlət dini ki­mi qəbul etməzdilər. Hətta fərz etsək ki, vətəni Azə­r­ba­y­can, milliyyəti türk olan Zərdüşt «maqların təli­mi»n­də is­la­hat­lar aparmışdırsa da, bütün hallarda bu ilk növbədə, fars­dilli etnosların dünyagörüşünə və siyasi maraq­larına uyğun olmuşdur. Əks təqdirdə farsların Zərdüştə can­yananlığı və onun dinini dövlət dini kimi qəbul etmələrinə başqa səbəb ola bilməzdi.


Bir də ki, İran fəlsəfəsi insaniyyətçi və dualustdir. İran hikməti, insanı aləmin mərkəzi və bütün əşyanın məna, qayəsi olaraq görür. Varlığın “hikməti vücud”u insandır. Insanın qədəri, təbiət və əşyanın üstündə olub ona istiqamət və qiymət verir. Zərdüşt, Zənd-Avestda bizə insanın  xeyirlə şər arasındakı mücadiləyə səhnə olan vicdanını və insan iradəsinin kainat içindəki yüksək  mövqəyini göstərdiyi kimi; İslamdan sonrakı bütün İran ədəbiyatı da müxtəlif şəxsiyyətləriylə  bu hikmətə nümunə təşkil edir. İran hikməti insançı və utopistdir.

İran dualizmi özünü Zənd Avestada Hürmüz və Əhrimən formasında büruzə verir. Amma Midiya, Parfiya və Arşakilər dönəmində Turanlıların Farslara-İrana güclü təsiri nəticəsində bu dualizm qismən zəifləmişdir. Zərdüştə görə, sonda Hörümüz Əhrimənə qalib gələcək ki, bununla da dünyada bir ahənk, sükunət olacaqdır. İran hikmətincə, insan Hörümüzlə Əhrimənin çarpışmasından ancaq son gündə qurtulacaqdır, o zaman həyatına inşirah vermək üçün daima son günü “Mehdi”yi gözləmək  lazımdır. İran hikmətində “Mehdi”yi gözləmə Zərdüştlükdən irəli gələn bir inancdır.  “Mehdi” əqidəsi İran hikmətində İslamdan öncə var idi. Məsələn, İslamdan öncəki İranda mağaraya saxlanıb qiyamətdə çıxacaq “Bəhram Çubin”də vardır. Eyni ideyanı ərəblər, almanlar, hindlər, yaponlar arasında da görmək mümkündür.

Turani və Hind-Avropa qövmlərinin müxtəlif  yerlərdə birbiriylə qarşlaşdıqları, hətta təfriq ediləməyəcək qədər ixtilaflara girdikləri görülməkdədir. Qobi vahələrində; İran qapılarından və Kaşğardan, Hutandan Koçaya və Turfana qədər bütün Çin Türkistanında Turanilərin arasında və ya yanında Hind-Avropalılara rastlanır. Ən qədim dövrlərdən miladın 9-cu əsrinə qədər Turanilər və Hind-Avropalılar dil və mədəni əlaqələrdə birbiriləriniə təsir ediblər. Alman alimləri Turanilərin Hind-Avropalı, fransız alimləri isə Türk olduqlarını zənn edirlər.

Sami kosmologiyasına görə insan göydən-cənnətdən qovulmuşsa onda bir peche original aramaq lazımdır. Hilmi Ziya Ülkenin fikrincə, Türk-Turan hikmətində insan, zidd prinsiplərin ahənginə uyğun yaşadığı müddətcə inşirah (Serenite) içərisindədir: “Çünki orada “arzu” imha edilən biü qüvvət, bir növü şeytan və ya Dəccal deyil; fəqət bizi hər an məfkurənin sükun və mükəmməliyyətinə doğru bir az yüksəldən bir qanaddır. Və yenə orada “məfkurə” bizim əsla ulaşamayacağımız və hər atılışda qırılıb düşəcəyimiz yetişilməz bir aləm; yaxud da bütün ömrümüzcə həsrət içində yalnız serabını gördüyümüz çox uzaqlara atılmış bir xəyal deyildir. Fəqət o bizim arzularımıza hər an bir az daha çox atılmaq və yaxınlaşmaq şövqünü verən və başımızı hər qaldırışda sevimli üzünü doya doya seyr etdiyimiz “Gök Tanrı”dır. Bunun üçündür ki, Türk hikməti nə Yunan hikməti kimi qədərçi, nə də İran hikməti kimi xəyalçıdır. Ona mütləq bir ad vermək lazımdırsa deyə biləriz ki, Türk hikməti həqiqətçi və tərəqqiçidir”.

Amma Yunan hikməti varlıqçı və qədərçi fatalistdir; insanın müqəddər bir təbiət nizamı əlində oyuncaq olduğuna, insan iradəsiylə bu nizama heç bir qatılıb əksilməyəcəyinə qanedir. Demurq şəkilsiz bir hərcü mərcdən ibarət olan Xaosa ahənk və nizam vermiş; onu Kosmos halına gətirmişdir. Insanın fəziləti bu müqəddər nizama uyğun yaşamaqdır. İnsanın arzuları o nizamı pozacaq şəkildə olduğu zaman Demurq-Varlıq onları susduracaqdır. Varlıq qarşısında nəfsini öldürəcək; bununla da külli təbiətin bur parçası halına gələcəkdir. Yunan fəlsəfəsində “insan” “varlığ”a tabe olub onun ətrafında dövr etməkdədir. Sokratın “özünü dərk et” və “şüura dönüş”ü bu hikmətdən heç bir şey dəyişdirməmişdir. Yunan hikməti varlıqçı və qədərçidir. Ülken yazır: “Yunan və İran hikməti realist insan dünyagörüşünü ifadə etməkdən uzaqdır. Hər ikisində də, insanın təbiət içindəki həqiqi mövqeyinə nəzərən görülmüş bir hərəkət düsturu bulunamaz. Çünki biri insanı varlığa əsir etmiş, digəri varlığı insana bağlamaq surətiylə onun aləm içindəki mövqeyini mübaliğə və ifrat ilə görmüşdür”.

Ola bilsin ki, Yunan hikmətinin qədərçi olmasına səbəb ilk zaman mədəniyətindəki aşılmaz kast (təbəqələşmə) rejimidir. İran hikmətinin xəyalçı olmasını isə uzun əsrlərboyu türklər,  ərəblər, yenindən türklər tərəfindən istila olmasında aramaq lazımdır. Türk hikmətinə görə, dünyadakı təbii nizamı davam etdirmək və məsud olmaq üçün bilgili, cəsarətli, qənaətkar olmaq lazımdır: Yuxarıda gök batar, aşağıda yer dəlinərsə bu nizam və insanların bütün hakimanə tədbirlər özlüyündən pozulacaqdır. Fəqət o davam etdikcə, bu nizamı sürdürə bilmək üçün mütləqə bu üç fəzilət bulunmalıdır.

Orxon kitabələrində Türk kağanı deyir: “Türk Oğuz bəyləri! Bodun! İşitin. Özə Tanrı batmayınca, Asra yer dəlinməyincə, Türk budunu ölkəni, törəni kim pozdu. Hakim Türk budunu idin. Bilgili və görgülü olduğu üçün sizi düzəltmiş olan Bilgə kağanınız gəlmiş, getmiş. Yaxşı  ölkənə öz xətanı, kötülüyünü geyindirdin” (Necib Asım, Orhon kitabeleri, İstanbul, 1914, s. 112)

Ülken yazır: “Bilgi iki şeylə kaimdir: Birincisi, təbiət nizamının özünə verdiyi qüvvətləri bilmək və yaxşı istifadə etmək, ikincisi də ahənk və imizacı pozan hiylələlərə qarşı oyaq bulunmaqla. Türk hikmətinə görə bu qüvvətlərin ən mühümü cəsarət və çalışqanlıqdır. Onu qayıb edən həyatının dirəyini yıxmışdır.  Bilginin bütün qiyməti  buradadır ki, bu qüvvətlər əksik olduğu zaman onlar haqqıyla görülsün, ihtar edilsin və tamamlanmaya çalışılsın”.

Türk-Turan hikmətində öz yanlışlıqlarını görmə və onu aradan qaldırma önəmlidir. Türk hikməti uğurlardan özünü öyümə hissi çıxartmadığı kimi, hər məğlubiyyətə də mütləq taleyə, təsadüfə və başqa bir bəhanəyə yer vermək hissi də yoxdur. Türk hikməti taleyin, qədərin özünü dəyişməyə inanan bir fəlsəfədir (N.Asım, s.121).

Türk-Turan hikmətində tale, Yunan hikmətində olduğu kimi fəlakətlər gətirən fatalist bir qüdrət deyildir. Türk hikmətincə, taleyi düzəltmək, islah etmək mümkündür. Hətta, insanların pis niyyətlərini belə yaşıya döndərmək mükündür. Bunun izləri Orhon kitabələrində, Dədə Qorqud boylarında vardır (Dədə Qorqutda Dirsəxan və Buğac, Deli Domrul). Dəli Domrul boyunda özünü varlıqdan müstəqil hesab edən insanla, insanı özün bənzətmək istəyən varlığın müqəddər qüvvəti arasındakı bie mücadiləni təsvir edir. Dəli Domrul, qüdrət və iradəsinin qüruruyla müqəddəratı, yəni əcəli inkar edən və onun timsalı olan Əzrayılla boy ölçüşmək istəyən bir insandır. Amma Türk insanı taleyin önündə baş əyməyə məcbur olduğunu anlasa da, onun üçün müqəddərat dərhal müti və əlverişli hala gəlir.

Türkün qənaətkarlığına gəlincə, burada daha yaxşısını istəməklə yanaşı, ancaq içində bulunduğun haldan razı ola bilməkdir. Türk qənaətkarlığı bir tərəfdən qədərçiliyin təslimiyyətindən, digər yandan xəyalçılığın doğura biləcəyi bədbinliyindən qurtarır (Türk kosmologiyasındakı “uçmaq” və “bilmək” eyni şeyi ifadə edir).


Müəllifin digər yazıları
SON XƏBƏR
Venesuelada qiyama görə 40-dək hərbçi saxlanıldı
22.01.2019, 00:52

Venesuelada qiyama görə 40-dək hərbçi saxlanıldı

Almaniyadan digər Avropa ölkələrinə  8.6 min qaçqın göndərilib
22.01.2019, 00:29

Almaniyadan digər Avropa ölkələrinə  8.6 min qaçqın göndərilib

“Ermənistandakı seçkilər əhalidəki inamsızlıq haqqında aydın siqnal verir” - Deputat
22.01.2019, 00:14

“Ermənistandakı seçkilər əhalidəki inamsızlıq haqqında aydın siqnal verir” - Deputat

Yanan gəmidə ölü sayı 11-ə çatdı - YENİLƏNİB, VİDEO
21.01.2019, 23:58

Yanan gəmidə ölü sayı 11-ə çatdı - YENİLƏNİB, VİDEO

Azərbaycan nefti bahalaşdı
21.01.2019, 23:39

Azərbaycan nefti bahalaşdı

Səməd Seyidov: “Bəzi deputatlar Azərbaycanın imicinə xələl gətirmək istəyirlər”   
21.01.2019, 23:22

Səməd Seyidov:Bəzi deputatlar Azərbaycanın imicinə xələl gətirmək istəyirlər  

Ərdoğanın Rusiyaya səfər proqramı açıqlandı
21.01.2019, 23:18

Ərdoğanın Rusiyaya səfər proqramı açıqlandı

“Bakıda mitinq keçirməyə icazə verilməməsi üçün vəsatət qaldıracağam” - Paytaxtın polis rəisi
21.01.2019, 22:52

“Bakıda mitinq keçirməyə icazə verilməməsi üçün vəsatət qaldıracağam” - Paytaxtın polis rəisi

“Sarkisyan Xocalıdakı qətliamda iştirakını açıq şəkildə elan edirdi” - Deputat
21.01.2019, 22:39

“Sarkisyan Xocalıdakı qətliamda iştirakını açıq şəkildə elan edirdi” - Deputat

GMO məhsullar Azərbaycan bazarına Türkiyə və İrandan gətirilir
21.01.2019, 22:23

GMO məhsullar Azərbaycan bazarına Türkiyə və İrandan gətirilir

İlham Əliyev Rusiya və Çin mediasına müsahibə verdi - FOTOLAR
21.01.2019, 22:10

İlham Əliyev Rusiya və Çin mediasına müsahibə verdi - FOTOLAR

Azərbaycanlı Ukraynada prezidentliyə namizəd oldu
21.01.2019, 21:57

Azərbaycanlı Ukraynada prezidentliyə namizəd oldu

İlham Əliyev: “Azərbaycan IV sənaye inqilabının hədəflərinin həyata keçirilməsində fəal iştirak edəcək”
21.01.2019, 21:46

İlham Əliyev: “Azərbaycan IV sənaye inqilabının hədəflərinin həyata keçirilməsində fəal iştirak edəcək”

Azərbaycanda avtomobil istehsalı 31 dəfə artıb
21.01.2019, 21:04

Azərbaycanda avtomobil istehsalı 31 dəfə artıb

OPEK 2019-cu ildə Azərbaycanda neft hasilatı üzrə proqnozları açıqladı
21.01.2019, 20:50

OPEK 2019-cu ildə Azərbaycanda neft hasilatı üzrə proqnozları açıqladı

“Donuz qripi”ndən ölənlərin sayı 19-a çatdı
21.01.2019, 20:36

“Donuz qripi”ndən ölənlərin sayı 19-a çatdı

Tufandan sonra Neft Daşlarında meydança çöküb
21.01.2019, 20:27

Tufandan sonra Neft Daşlarında meydança çöküb

Daha 3 vəkil Vəkillər Kollegiyasından xaric edilir
21.01.2019, 20:15

Daha 3 vəkil Vəkillər Kollegiyasından xaric edilir

Mədəniyyət Nazirliyinə tabe məktəblərdə nöqsanlar aşkarlandı
21.01.2019, 20:02

Mədəniyyət Nazirliyinə tabe məktəblərdə nöqsanlar aşkarlandı

Astarada yanğınlar törədən şəxs dəlixanaya yerləşdirildi
21.01.2019, 19:57

Astarada yanğınlar törədən şəxs dəlixanaya yerləşdirildi

10 milyona az qaldıq - Ötən il sayımız 76 493 nəfər artıb
21.01.2019, 19:50

10 milyona az qaldıq - Ötən il sayımız 76 493 nəfər artıb

Kürdəmirdə zəlzələ baş verdi
21.01.2019, 19:40

Kürdəmirdə zəlzələ baş verdi

Çində təhsil almaq istəyənlər üçün ŞANS
21.01.2019, 19:30

Çində təhsil almaq istəyənlər üçün ŞANS

Dövlət Xidmətinin rəisi vəzifəsindən azad edildi - FƏRMAN
21.01.2019, 19:20

Dövlət Xidmətinin rəisi vəzifəsindən azad edildi - FƏRMAN

İlham Əliyev meksikalı həmkarına başsağlığı verdi
21.01.2019, 19:10

İlham Əliyev meksikalı həmkarına başsağlığı verdi

“WhatsApp”da hər kəsin gözlədiyi YENİLİK
21.01.2019, 19:00

“WhatsApp”da hər kəsin gözlədiyi YENİLİK

Tanınmış futbolçu karyerasını başa vurdu
21.01.2019, 18:49

Tanınmış futbolçu karyerasını başa vurdu

Prezident Mehman Hüseynovla bağlı tapşırıq verdi
21.01.2019, 18:38

Prezident Mehman Hüseynovla bağlı tapşırıq verdi

Azərbaycanda ÜDM açıqlandı - RƏSMİ
21.01.2019, 18:34

Azərbaycanda ÜDM açıqlandı - RƏSMİ

Hüquq müdafiəçiləri Mehman Hüseynova görə Prezidentdən xahiş etdilər
21.01.2019, 18:20

Hüquq müdafiəçiləri Mehman Hüseynova görə Prezidentdən xahiş etdilər

11 ayda 13 min 655 boşanma - Əhalinin sayı AÇIQLANDI   
21.01.2019, 18:13

11 ayda 13 min 655 boşanma - Əhalinin sayı AÇIQLANDI  

Hesablama Palatası Vergilər Nazirliyində nöqsanlar aşkarladı
21.01.2019, 18:08

Hesablama Palatası Vergilər Nazirliyində nöqsanlar aşkarladı

Hacı İsmayılova “Şöhrət” ordeni verildi - SƏRƏNCAM   
21.01.2019, 18:05

Hacı İsmayılova “Şöhrət” ordeni verildi - SƏRƏNCAM  

Əbülfəs Qarayev iki ölkənin səfirini qəbul etdi
21.01.2019, 17:40

Əbülfəs Qarayev iki ölkənin səfirini qəbul etdi

Babək prospektindəki təmir başa çatdı
21.01.2019, 17:37

Babək prospektindəki təmir başa çatdı

AZƏRTAC ispan dilində xəbər yayımına başladı
21.01.2019, 17:33

AZƏRTAC ispan dilində xəbər yayımına başladı

Suriyada ABŞ qüvvələrinə hücum: 5 ölü
21.01.2019, 17:28

Suriyada ABŞ qüvvələrinə hücum: 5 ölü

Oqtay Əsədov Səudiyyə Ərəbistanına təşəkkür etdi
21.01.2019, 17:25

Oqtay Əsədov Səudiyyə Ərəbistanına təşəkkür etdi

UNEC-də startap müsabiqəsi keçirilib
21.01.2019, 17:20

UNEC-də startap müsabiqəsi keçirilib

Manatın sabahkı MƏZƏNNƏSİ   
21.01.2019, 17:15

Manatın sabahkı MƏZƏNNƏSİ  

Qərbi Kaspi Universitetində qış imtahan sessiyası davam edir
21.01.2019, 17:14

Qərbi Kaspi Universitetində qış imtahan sessiyası davam edir

Səhnəmizin Mustafa müəllimi - Hacı İsmayılovun 75 yaşına...   
21.01.2019, 17:10

Səhnəmizin Mustafa müəllimi - Hacı İsmayılovun 75 yaşına...  

“Vikipediya”da Elza İbrahimova haqqında 8 dildə məqalə yaradıldı
21.01.2019, 16:59

“Vikipediya”da Elza İbrahimova haqqında 8 dildə məqalə yaradıldı

Yazıçı Eyruzun “Həsrət dolu məktublar”ı
21.01.2019, 16:51

Yazıçı Eyruzun “Həsrət dolu məktublar”ı

Əsgəranda 4 erməni dəm qazından zəhərləndi
21.01.2019, 16:42

Əsgəranda 4 erməni dəm qazından zəhərləndi

Afaq Məsudun kitabı Misirdə nəşr olundu
21.01.2019, 16:40

Afaq Məsudun kitabı Misirdə nəşr olundu

Rusiyaya qarşı “Skripal” işi ilə bağlı yeni SANKSİYA
21.01.2019, 16:35

Rusiyaya qarşı “Skripal” işi ilə bağlı yeni SANKSİYA

Usta işlədiyi evdən xeyli pul OĞURLADI
21.01.2019, 16:26

Usta işlədiyi evdən xeyli pul OĞURLADI

AŞPA-nın sədri seçildi
21.01.2019, 16:06

AŞPA-nın sədri seçildi

AŞPA üzvlərinin 2019-cu il üçün səlahiyyətləri təsdiq edildi
21.01.2019, 16:03

AŞPA üzvlərinin 2019-cu il üçün səlahiyyətləri təsdiq edildi

ARXİV