18 noyabr 2017, Şənbə
Ana Səhifə - Yazılar - Ədəb böhranı...yasaqları rituala necə çevirmək?
Ədəb böhranı...yasaqları rituala necə çevirmək?
03.05.2017, 12:42

Vəfa Allahverdiyeva  

Bir ölkədə ki, millət vəkillərinə ciddi-cəhdlə nəzakət anlayışı öyrədilir, etik çərçivə müəyyənləşdirilir, vulqar nitqin, kobud davranışın əvəzi üçün cəza formaları düşünülür, o ölkənin sadə toplumu, gör, nə gündədir!    

Toplum isə ədəb, rəftar estetikası sarıdan, həqiqətən də dəhşətli  bir xaos yaşayır.

Salam verib, salam almaq mədəniyyəti itən cəmiyyətin, yaşca böyük, istərsə də kiçik insanı  xoş qarşılayan ənənəvi sabit etiketləri ayaqlar altına alan ailənin, doğrudan da,  ciddi ədəb böhranı var və belə yerdə gələcək varislərə gözəl dəyərlər sistemi miras buraxmaq əsla mümkün deyildir.     

Cəmiyyətin tablosunda ədəb məhz belə bir acı şəklə düşüb.

Əslində etikası müzakirə olunan millət vəkili özü kimdir ki?!

O da sadə dediyimiz, əxlaq anarxiyasına məruz qalmış bu    cəmiyyətin içindən yuxarı mərtəbəyə yüksəlib.

Dayandığı yüksəlişə aid olduğu mühitin qusurlarını, istər-istəməz özü ilə bərabər daşıyır.

Yəni, söyüş söyən söyüşü mötəbər auditoriyaya gətirir. Kobud kobudluğunu gəlib çıxdığı sanballı dəhlizlərdə gizlətmək əvəzinə, ictimai rəyə açıq edir.

Yüksək pilləkən görən ucadan baxan gözü ilə alçaqdakını əzir. Fərqində deyil ki, ədəb səddini nə qədər aşır!

Belələri üçün ən gözəl yazılmış əxlaq kodeksi nə edə bilər ki?!

Toplumun tərbiyəvi məziyyətlərlə zəngin fərdi isə hara gedir-getsin, o yerdə özünü formalaşdığı, yetişdiyi gözəl etik üslubda təqdim edir.  Necə ki, sadə toplum arasında da,  millət vəkilləri içərisində də belələri az deyil.

Onları yazılmış əxlaq kodeksi gözəlləşdirmir ki!  

Parlament millət vəkillərinin etik kodeksini müzakirələrdən sonra qəbul etməyə hazırlaşır. Qanun məsuliyyət hissini gücləndirib, kobud davranışları buxovlamağı bacaracaq, yoxsa yox, yaşadıqca görəcəyik.

Amma nə millət vəkilləri gördük, leksikonu necə bərbad!

Xarakteri, avtobioqrafik təsviri etika anlayışına nə qədər zidd!

Ən güclü ictimai qınaq cəzası da öhdəsindən gəlmədi.

Ən sonda haralara sıçrayış etdi, hansı postları zəbt etməkdə bəxti gətirdi-bəlli.

Belə nümunələrdə yanlış bir örnək yaranırdı, fərqinə varan  olmadı.

Demək istədiyimiz bu ki, yasaq, qadağa, sərt cəza anlayışı ilə istər millət vəkilini, istər siravi vətəndaşı etikaya çağırmaq, ədəb-ərkan xaosundan çıxmaq effektiv metod kimi yaramır.

İşləməyən ölü qanunlar kimi kağız parçasından ibarət etik kodeksin  də insan üzərində hökümlülük gücü zəif qalmağa məhkum; o səbəbdən ki, insanın ruhunda hakim olmayan etikanı qorxu, cəza məfhumu ilə müvəqqəti yaratmaq olar, daimi yox.    

Təkcə deputatlarmı, jurnalistlərmi, müəllimlərmi-bəs bütöv toplum?

Toplumun özünün öz məni, şəxsi eqoları  ilə mübarizədə qazana biləcəyi etik kodeksə ciddi ehtiyac var.    

Yəni, əsas vurğu bu ki, bunun qanunlar formasında tətbiqi, kağız üzərində tələbkarlığı cəmiyyəti qüsursuz gözələ çevirmək potensialı daşımır.   

Fikir verdiksə, siqaretə qoyulan qadağa, evlilik proqramlarına yaradılan maneə ictimai müzakirələrdə hansı etirazlar, emosional təpkilər yaradır.

Məsələ burasındadır ki, zərərli vərdişlərdən qopmaq, qeyri-nümunəvi rəftardan uzaqlaşmaq, bir sözlə ədəb, tərbiyə bir kültür halına gəlməli, bir ritual səviyyəsində insan mənəviyyatının bir parçasını təşkil etməlidir.

Az.TV-də çalışan həmkarımızdan biri “televiziya mühitində uzun illərdir, heç kəs siqareti otağında yox, bayırda ayrılmış bir hücrədə çəkir” tərifi üzərinə şübhələr gətirmir; çünki başda oturanın nizam-intizam sevgisi, nümunəvi xarakteri ilə mədəniyyət ənənəsinin formalaşması mümkündür.

Demək ki, qanunun qadağalı hökmündən qabaq, siqaretin toz-dumanına ətrafı bulaşdırmamağın bir kültür halına gəldiyi auditoriyalar da var.

Türkiyədə ədəb baxımından, yəni, millətin min illik əxlaqı dəyərləri ilə toqquşan müasirliyin insanın mənəvi dünyasında açdığı fəsadlar nöqteyi-nəzərdən yasaqlanan evlilik proqramlarından, bizdə akademik Ramiz Mehdiyevin tənqidi bir yazısı ilə imtina edildi-sərt inzibati tədbirlər olmadan.

Yüksək mövqe sahibinin bir tutarlı məqaləsi bir qədər də ideoloji yol idi, millətə öz mədəniyyət sərhədlərində qalmağı, iki insanın bir ömür yolunda birləşməsi metodunun ən qədim ənənələrdə daha etibarlı olmasını başa salırdı.

Bir gün sürətlə dağılan ailələrin fundamental səbəblərində ailə dövlətinin zəifliyi qeyri-ənənəvi yollarla tanışlığı, sevgidəki mədəniyyət, kültür  aşınmasını  başlıca faktor kimi mütləq təqdim edəcəkdir...      

...Narkotik maddəni leqal satışa çıxaran Avropa cəmiyyəti açıq ticarətə qədər öz toplumunu zərərli, yanlış vərdişə hazırlamış, onu nəfsinin qulu olmaqdan çıxarıb, tərbiyəvi bir fərdə çevirmiş və buna fiziki güclə, təhqirlə, cəza ilə deyil, maarifçilik xətti, piarın yolu ilə müvəffəq olmuşdu.

Bizdə etikanı, tərbiyəni beyinlərdə rişələndirən hansı piar, hansı davamlı maarifçi fəaliyyət mövcuddur?

Kiçicik bir uşağın mükəmməl insan kimi yetişməsi ona öyrədilən etik qaydalarla, vərdişə çevrilən yaxşı xüsusiyyətlərlə  başlayır. Bir gün ona əlindəki zibili küçənin ortasına atmaq yolunu göstərərsənsə, yaşlandıqca beynində açılan həmin izlə yürüyəcəkdir. Cəmiyyət indi həmin o kiçicik uşaq kimidir. Yalnız nümunə verməklə, sağlamlaşa bilər.      
  

Yoxsa, qadağa öz üslubunca qıcıq doğuran, cəmiyyəti zəncirləyən, qəfəsə salan bir metod kimi toplumu acıqlı, hirsli vəziyyətə gətirir və onu təkrar əvvəlki vərdişlərinə, sahib olduğu etik tərzə meylləndirir.    
  

Lakin ədəb-ərkan, yüksək davranışlar ritulların, genetik faktorların, milli ənənələrin, dini istinadın hökmü, təsiri altında formalaşanda, bir mədəniyyət normasına çevriləndə,  bunun üçün məqsədyönlü piar ardıcıl ortada olanda,  nə millət vəkilləri üçün etik kodeksə ehtiyac qalır, nə cəmiyyətin etikasını nizamlayan qanun toplusuna; nə ədəb xəcaləti, nə axsaq tərbiyənin dilxorçuluğuna lüzum qalır.

 


Müəllifin digər yazıları
SON XƏBƏR
Sabahın hava PROQNOZU
18.11.2017, 12:21

Sabahın hava PROQNOZU

Hövsanda maşınlardan oğurluq edənlər saxlanılıb - FOTOLAR
18.11.2017, 11:57

Hövsanda maşınlardan oğurluq edənlər saxlanılıb - FOTOLAR

“Avropa Azərbaycanlılarının Qarabağ Forumu” keçiriləcək
18.11.2017, 11:53

“Avropa Azərbaycanlılarının Qarabağ Forumu” keçiriləcək

Dünənki zəlzələ Ağdama hansı ziyanı vurdu? - Rəsmi AÇIQLAMA   
18.11.2017, 11:48

Dünənki zəlzələ Ağdama hansı ziyanı vurdu? - Rəsmi AÇIQLAMA  

Ermənistanı etiraz aksiyaları bürüyür - Orduda baş verənlər cavabsız qalır...   
18.11.2017, 11:43

Ermənistanı etiraz aksiyaları bürüyür - Orduda baş verənlər cavabsız qalır...  

Azərbaycanlı deputatlar MDB PA-nın iclaslarında çıxış etdilər
18.11.2017, 11:32

Azərbaycanlı deputatlar MDB PA-nın iclaslarında çıxış etdilər

Tanınmış araşdırmaçı Gəncənin icra başçısından kömək istədi   
18.11.2017, 11:23

Tanınmış araşdırmaçı Gəncənin icra başçısından kömək istədi  

Dünyanı ürəkləri ilə görənlərin kitabxanasından REPORTAJ   
18.11.2017, 10:48

Dünyanı ürəkləri ilə görənlərin kitabxanasından REPORTAJ  

Azərbaycanda mənasız adətlər niyə artır...   
18.11.2017, 10:29

Azərbaycanda mənasız adətlər niyə artır...  

“Putinin yoluna bomba yerləşdirilib” - Anonim zəng   
18.11.2017, 10:17

“Putinin yoluna bomba yerləşdirilib” - Anonim zəng  

Bakıda uçqun altında qalan fəhlə barədə rəsmi MƏLUMAT   
18.11.2017, 10:13

Bakıda uçqun altında qalan fəhlə barədə rəsmi MƏLUMAT  

Daşınmaz əmlakla bağlı YENİLİK - Mülki Məcəllə dəyişir
18.11.2017, 10:04

Daşınmaz əmlakla bağlı YENİLİK - Mülki Məcəllə dəyişir

Vasim Məmmədəliyevə ağır itki üz verib   
18.11.2017, 09:57

Vasim Məmmədəliyevə ağır itki üz verib  

Ermənistan atəşkəsi 123 dəfə pozdu
18.11.2017, 09:25

Ermənistan atəşkəsi 123 dəfə pozdu

Federasiya rəsmisi: “Azərbaycanda velosiped yollarının olmaması bu idman növünün inkişafının qarşısını alır” - MÜSAHİBƏ
18.11.2017, 08:55

Federasiya rəsmisi: “Azərbaycanda velosiped yollarının olmaması bu idman növünün inkişafının qarşısını alır” - MÜSAHİBƏ

Rəsulzadənin adı yenidən BDU-ya qaytarıla bilər   
18.11.2017, 08:42

Rəsulzadənin adı yenidən BDU-ya qaytarıla bilər  

Bakıda kütləvi dava olub, 2 nəfər bıçaqlanıb
18.11.2017, 08:29

Bakıda kütləvi dava olub, 2 nəfər bıçaqlanıb

Leyli və Məcnunun qəbri İçərişəhər ərazisindədir?- Maraqlı iddia
18.11.2017, 01:02

Leyli və Məcnunun qəbri İçərişəhər ərazisindədir?- Maraqlı iddia

Türkiyədə NATO-ya qarşı cinayət işi açıldı
18.11.2017, 00:45

Türkiyədə NATO-ya qarşı cinayət işi açıldı

İngiltərədə helikopter qəzasında 4 nəfər öldü - Yenilənib
18.11.2017, 00:31

İngiltərədə helikopter qəzasında 4 nəfər öldü - Yenilənib

Yük maşını minik avtomobilin üzərinə aşdı: 3 yaralı - Yenilənib
18.11.2017, 00:13

Yük maşını minik avtomobilin üzərinə aşdı: 3 yaralı - Yenilənib

Yaponların kütləvi ölüm səbəbi
18.11.2017, 00:00

Yaponların kütləvi ölüm səbəbi

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı
17.11.2017, 23:24

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı

Turistlər üçün təhlükəsiz ölkələr
17.11.2017, 23:10

Turistlər üçün təhlükəsiz ölkələr

Nobel mükafatını xəstəxanada alan bakılı alim – Stalinin əfv etdiyi Landau...
17.11.2017, 22:57

Nobel mükafatını xəstəxanada alan bakılı alim – Stalinin əfv etdiyi Landau...

Gəncədə ər keçmiş xanımını döyərək xəstəxanalıq etdi   
17.11.2017, 22:34

Gəncədə ər keçmiş xanımını döyərək xəstəxanalıq etdi  

Yeni yol sürücülər üçün təhlükə yaradır - Video
17.11.2017, 22:21

Yeni yol sürücülər üçün təhlükə yaradır - Video

Bakıda torpaq altında qalan fəhlə XİLAS EDİLDİ - YENİLƏNİB
17.11.2017, 22:05

Bakıda torpaq altında qalan fəhlə XİLAS EDİLDİ - YENİLƏNİB

"40 keyfiyyətli oyun, 60 keyfiyyətsiz matçdan daha yaxşıdır" - Qurban Qurbanov
17.11.2017, 21:54

"40 keyfiyyətli oyun, 60 keyfiyyətsiz matçdan daha yaxşıdır" - Qurban Qurbanov

“Qarabağ” ölkə çempionatında növbəti qələbəsini qazandı
17.11.2017, 21:24

“Qarabağ” ölkə çempionatında növbəti qələbəsini qazandı

Belçikada Azərbaycanla enerji sahəsində əməkdaşlıq müzakirə edildi
17.11.2017, 21:15

Belçikada Azərbaycanla enerji sahəsində əməkdaşlıq müzakirə edildi

Türkiyədə  22 universitet əməkdaşı saxlanıldı
17.11.2017, 20:43

Türkiyədə  22 universitet əməkdaşı saxlanıldı

Ukraynada Afaq Məsudun “Azadlıq” romanının təqdimatı oldu - Fotolar
17.11.2017, 20:29

Ukraynada Afaq Məsudun “Azadlıq” romanının təqdimatı oldu - Fotolar

“Premium” və “Super” markalı benzin bahalaşdı - RƏSMİ İZAH
17.11.2017, 20:02

“Premium” və “Super” markalı benzin bahalaşdı - RƏSMİ İZAH

Dünyada ilk dəfə insandan insana baş köçürülüb
17.11.2017, 19:51

Dünyada ilk dəfə insandan insana baş köçürülüb

ARXİV