23 oktyabr 2018, Çərşənbə
Ana Səhifə - Yazılar - Dilim-dilim olan ana dilim
Dilim-dilim olan ana dilim
14.06.2018, 12:44

Mülatif Adurov
veteran telejurnalist

 

Təxminən iki ildən bir qədər çox müddət əvvəl mənim Modern.az saytında  “Dilim-dilim olan ana dilim” sərlövhəli məqaləm dərc olunmuşdu. O vaxt məqaləyə münasibət bildirən oxucuların əksəriyyəti dilimizin saflığını qorumaq üçün  irəli sürülən təklifləri birmənalı şəkildə dəstəkləmişdi. Bu gün də həmin yazı aktuallığını itirməyib. Əksinə, dilimizin saflığına biganə qalan adamlar öz danışıqlarında daha ciddi səhvlərə yol verirlər.

Bütün bunları nəzərə alaraq bəzi düzəlişlər və əlavələr etməklə həmin yazını eyni sərlövhə ilə oxucuların diqqətinə çatdırıram.

 

***

Azərbaycan dilinə xələl gətirən nöqsanların aradan qaldırılması barədə çox vədlər verilib. Mütəxəssislər – dilçi alimlər dönə-dönə təkliflər irəli sürüblər. Təəssüf, çox təəssüflər olsun ki, bu sahədə elə bir dönüş yaranmır.


Biz ədəbi dilimizi qəzetlərdən, televiziya və radiolardan öyrənirik. Acı həqiqətdir ki, nəinki öyrənirik, əksinə orta və ali məktəblərdə aldığımız biliyi də itiririk.


Dilimizin orfoqrafik və qrammatik qaydaları var. Buna ciddi riayət olunmasına hamı cavabdehdir. Danışıq dilində bəzilərinin yol verdiyi nöqsanlara bir o qədər də irad tutmaq ədalətsiz olardı. Lakin bunu ədəbi dilin keşiyində durmalı olan kütləvi informasiya vasitələrinə bağışlamaq olmaz.


Söhbət özəl televiziya kanallarından, saytlardan gedir. Onların hamısında mətnlərdə və titrlərdə mübtəda-xəbər uzlaşması qaydaları kobud şəkildə pozulur. Halbuki bu qaydalar orta məktəbin 5-ci -6-cı siniflərində öyrədilir. Məgər bunu ali təhsilli jurnalistlər, xüsusilə aparıcılar bilmirlər? Dilimizin saflığının qorunmasına xələl gətirən bu mövzunu çox xırdalamaq istəmirik. Mənim monitorinqimdə belə müşahidələr yüzlərlə, minlərlədir. Sadalamaq istəmirəm, ayıbdır. Titrlər savadsızlıq aynasına çevrilib. Əksəriyyət redaktorlar xüsusi və ümumi isimləri ayıra bilmədiklərinə görə böyük-kiçik hərflə yazılışlarda səhvə yol verirlər.


Bəzi ifadələri yersiz işlədən redaktorlardan birinə irad tutdum. Dedim ki, “nümayəndə heyəti” tək haldır. Ona görə də “nümayəndə heyəti məzarın üstünə gül qoydular” demək düzgün deyil. Məndən vəzifəcə üstün olan həmkarım :

- Axı, nümayəndə heyətində  bir şəxs olmur, çoxlu adam olur.

- Dəxli yoxdur, istəyirsən lap 35 min adam olsun, - deyə izaha keçdim. – Xalq, camaat, əhali, heyət ... bu qəbildəndir. Əgər mübtəda bu sözlərdən biridirsə xəbər tək halda səslənməlidir.


Daha sonra misal çəkdim ki, ulu öndər Heydər Əliyev nitqlərində “xalq” sözünü işlədirdisə, cümləsi nə qədər uzun, mürəkkəb olsa belə, cümlənin feilini tək halda deyərdi.


Hava haqqında məlumatı səsləndirən aparıcılar “hava şəraiti” ifadəsini hər cümləbaşı səsləndirirlər. “Şərait” sözünə ehtiyac varmı? Dədə-babadan eşitmişik: hava küləkli olar, isti olar, soyuq olar, yağmurlu-yağmursuz olar, deyiblər. “Şəraiti” sözü  haradan çıxıb?


Son zamanlar türkcədən götürülmə “qatılmaq” sözü çox işlədilir. “Akademiklər iclasa qatıldılar” kimi və s. Dilimizdə “qatılmaq” məsdəri var: məsələn, “dovğaya göyərti qatıldı”, “quma sement qatıldı” və s. deyimləri kimi. Akademiki, alimi iclasa qatmaq nə deməkdir?


Xəbərlər oxunan verilişlərdə heç yerinə düşməyən ifadələr işlədilir. Sammit, qurultay, iclas ... işinə başladı. “İşinə” nə deməkdir? “İclas başladı” deyəndə anlaşılmır bəyəm? Hətta bəzən ifadəni gücləndirmək məqsədi ilə “öz” sözünü də əlavə edirlər: “qurultay öz işinə başladı”. Sual olunur: qurultay öz işinə başlamayanda kimin işinə başlayır?


Və ya “yerdə qaldı” ifadəsi. Bunu “yıxılmaq” anlamında işlədirlər. Əgər “futbolçu yerdə qaldı” deyiriksə, onda gərək “göydə qaldı” da səsləndirək ...


Mübahisəli ifadələr var. “Milli” sözünü necə gəldi işlədirlər. Müstəqillik dövründə “Milli Elmlər Akademiyası” ifadəsinə çox adam etiraz etsə də, bu ifadə qəbul olundu. Elm elmdir, onun millisi, qeyri-millisi ola bilməz. “Milli onkologiya mərkəzi”. Onkologiya xəstəliyinin millisi də olur? “Onkologiya üzrə milli mərkəz” deyilsə daha anlaşıqlı olar.


Yeri gəlmişkən, deyək ki, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti bir vaxtlar ciddi monitorinq keçirməyə başladı: restoran və mağazaların, şadlıq saraylarının adlarının fransız, ingilis sözlərindən təmizlənməsi məqsədi ilə. Ortada heç bir nəticə yoxdur. Yabançı adlar baş alıb gedir... Bu yaxınlarda tanınmış şair və iti qələmli telejurnalist, müasir poeziyamızın məşhur simalarından biri Telli Pənahqızı dilimizin saflığını qorumaq məqsədi ilə çox dəyərli bir müsahibə vermişdi. O canı yananlıqla xarici dillərdə səslənən restoran, mağaza adlarına qarşı çıxmışdı.


Daha bir diqqəti çəkən qüsur. Hətta rəsmi məlumatlarda belə “telefonla zəng etdi” ifadəsi işlədilir. Bəyəm başqa cür də zəng olur? “Zəng etdi” deyəndə aydın olur ki, telefonla zəng olunub, qapı zəngi çalınmayıb.

B
ir vaxtlar tanınmış televiziya aparıcılarından birinin dilindən “Belə deyək də... “ ifadəsi düşmürdü. Çoxları bunu yenilik kimi qəbul etsə də, bəzi iradlardan sonra bu ifadə tədricən efirdən yığışdırıldı.


Bu yaxınlarda efirə müsahibə verən elmlər namizədi hər sətirbaşı, hətta bir cümlədə bir neçə dəfə “belə deyək də ...” ifadəsini işlətməklə ikrah doğururdu.


Efirlərdə tez-tez “abidənin önünə əklil qoyuldu” əvəzinə “məzarı üstünə” ifadəsi işlədilir. Bu ifadə “abidənin önünə” kimi işlədilməlidir. Abidənin üstünə gül düzməzlər, önünə gül- əklil qoyarlar. Gülü məzarın üstünə düzərlər.


Dilimizin qanunlarına əsasən hər obyekti ədəd adı ilə fərqləndirməzlər.  Məsələn, “3 ədəd yaşıllıq köşkü salındı”. Burada ədəd sözü gülünc doğurur. Və ya “5 ədəd çoxmərtəbəli bina tikildi”. Əgər “beş” sözü  deyilirsə “ədədə” ehtiyac yoxdur. “Ədəd” sözü ədədi mallara aiddir:kibrit, yumurta, siqaret, papiros və s.


Televiziyaların “Xəbərlər” proqramlarında Ermənistanla bağlı xəbər oxunur. Bunun ardınca isə “İndi “Xarici xəbərlər” blokunu təqdim edirik “. Bəyəm Ermənistan xarici ölkə deyil? Və ya əksinə: Yevlaxdan bir süjet yayımlanır. Ardında “indi isə digər xarici ölkələrlə bağlı xəbərlərə baxın” Bəyəm Yevlax xarici ölkədir?!..


Nə isə ... belə faktlar çoxdur. Milli Televiziya və Radio Şurası müntəzəm monitorinqlər keçirir. Savadlı, peşəkar adamlar cəlb olunub bu işə. Bəs onlar belə qüsurlara necə dözürlər? 


SON XƏBƏR
Orta məktəb binasından xeyli partlamamış sursat tapılıb
23.10.2018, 00:58

Orta məktəb binasından xeyli partlamamış sursat tapılıb

Bakıda avtobus evin tək qızını vurub öldürdü - VİDEO
23.10.2018, 00:43

Bakıda avtobus evin tək qızını vurub öldürdü - VİDEO

Həbsxanadan qaçan şəxs 11 nəfəri bıçaqladı
23.10.2018, 00:27

Həbsxanadan qaçan şəxs 11 nəfəri bıçaqladı

ABŞ buna səbr etməyəcək . . .
23.10.2018, 00:13

ABŞ buna səbr etməyəcək . . .

Azərbaycan nefti bahalaşdı
22.10.2018, 23:51

Azərbaycan nefti bahalaşdı

Prezidentliyə namizəd azərbaycanlıların problemlərini öyrəndi
22.10.2018, 23:37

Prezidentliyə namizəd azərbaycanlıların problemlərini öyrəndi

Azərbaycanlı fristaylerlər ilk dəfə olaraq Avropa çempionatında
22.10.2018, 23:24

Azərbaycanlı fristaylerlər ilk dəfə olaraq Avropa çempionatında

Leyla Əliyeva II gənclər sərgisində - FOTOLAR   
22.10.2018, 23:13

Leyla Əliyeva II gənclər sərgisində - FOTOLAR  

Tanınmış fizikin əşyaları onlayn satışa çıxarılır
22.10.2018, 22:56

Tanınmış fizikin əşyaları onlayn satışa çıxarılır

Türkiyə Ər-Riyad ilə münasibətlərin pisləşməsini istəmir
22.10.2018, 22:44

Türkiyə Ər-Riyad ilə münasibətlərin pisləşməsini istəmir

Universitetdə qarşıdurma
22.10.2018, 22:41

Universitetdə qarşıdurma

Heydər Əliyev Fondunun tikdirdiyi körpələr evi-uşaq bağçası istifadəyə verildi - YENİLƏNİB, FOTO
22.10.2018, 22:27

Heydər Əliyev Fondunun tikdirdiyi körpələr evi-uşaq bağçası istifadəyə verildi - YENİLƏNİB, FOTO

Azərbaycanlı avtoritetin qətl anı – VİDEO 18 +
22.10.2018, 22:16

Azərbaycanlı avtoritetin qətl anı – VİDEO 18 +

Qanunsuz ağac kəsimi aşkarlandı
22.10.2018, 22:09

Qanunsuz ağac kəsimi aşkarlandı

Dəhşətli qatar qəzasının baş verdiyi an - VİDEO
22.10.2018, 21:59

Dəhşətli qatar qəzasının baş verdiyi an - VİDEO

Azərbaycanda 9 ayda 458 avtomobil istehsal olunub
22.10.2018, 21:46

Azərbaycanda 9 ayda 458 avtomobil istehsal olunub

“Qeyri-neft ixracı 4,1 dəfə, ixrac məhsullarının çeşidi isə 2,6 dəfə artıb” - Şahin Mustafayev
22.10.2018, 21:33

“Qeyri-neft ixracı 4,1 dəfə, ixrac məhsullarının çeşidi isə 2,6 dəfə artıb” - Şahin Mustafayev

Şagirdlər bıçaq davasına çıxdı
22.10.2018, 21:23

Şagirdlər bıçaq davasına çıxdı

Xiaomi “Mi 8 Lite” modelinin qabiliyyətini yüksəldir
22.10.2018, 21:09

Xiaomi “Mi 8 Lite” modelinin qabiliyyətini yüksəldir

45 böyük aqroparkın yaradılması nəzərdə tutulur
22.10.2018, 20:58

45 böyük aqroparkın yaradılması nəzərdə tutulur

51 dövlət əmlakı özəlləşdirilir
22.10.2018, 20:45

51 dövlət əmlakı özəlləşdirilir

Bakıda kirpi ətinin verilməsi ilə bağlı rəsmi açıqlama - VİDEO
22.10.2018, 20:29

Bakıda kirpi ətinin verilməsi ilə bağlı rəsmi açıqlama - VİDEO

"Astana üçlüyü" Moskvada görüşür
22.10.2018, 20:15

"Astana üçlüyü" Moskvada görüşür

İlham Əliyev: “Son 15 il ərzində ölkəmizdə iqtisadiyyat üç dəfədən çox artıb”
22.10.2018, 20:02

İlham Əliyev: “Son 15 il ərzində ölkəmizdə iqtisadiyyat üç dəfədən çox artıb”

Biləsuvar gömrüyündə nəzarət gücləndirilir - avtomobillər daha dəqiq yoxlanılacaq
22.10.2018, 19:36

Biləsuvar gömrüyündə nəzarət gücləndirilir - avtomobillər daha dəqiq yoxlanılacaq

İlham Əliyev macarıstanlı həmkarını təbrik etdi
22.10.2018, 18:49

İlham Əliyev macarıstanlı həmkarını təbrik etdi

Astarada soyğunçuluq edən şəxs saxlanıldı
22.10.2018, 18:47

Astarada soyğunçuluq edən şəxs saxlanıldı

Prezident məktəb tikintisinə 1 milyon manat ayırdı
22.10.2018, 18:17

Prezident məktəb tikintisinə 1 milyon manat ayırdı

İmişlidə yaşayış binasının tikintisinə 3 milyon manat ayrıldı
22.10.2018, 18:14

İmişlidə yaşayış binasının tikintisinə 3 milyon manat ayrıldı

Sarayda yolu keçən piyadanı avtomobil vurdu
22.10.2018, 18:07

Sarayda yolu keçən piyadanı avtomobil vurdu

Ceyhun Bayramov “Zəngi” liseyinə yeni direktor təyin etdi
22.10.2018, 18:03

Ceyhun Bayramov “Zəngi” liseyinə yeni direktor təyin etdi

Mərkəzi Elmi Kitabxananın direktoru “Qızıl xaç” ordeni ilə təltif edilib
22.10.2018, 18:02

Mərkəzi Elmi Kitabxananın direktoru “Qızıl xaç” ordeni ilə təltif edilib

Milli Məclis bu hallarda buraxıla bilər - Daxili Nizamnamədə yeni maddə - İLK DƏFƏ   
22.10.2018, 17:51

Milli Məclis bu hallarda buraxıla bilər - Daxili Nizamnamədə yeni maddə - İLK DƏFƏ  

Xanım Qafarovanın qızı Mahsun Kırmızıgüllə filmə çəkilir
22.10.2018, 17:44

Xanım Qafarovanın qızı Mahsun Kırmızıgüllə filmə çəkilir

Məşhur robot Prezidentə təqdim olundu - FOTOLAR
22.10.2018, 17:38

Məşhur robot Prezidentə təqdim olundu - FOTOLAR

Azərbaycandakı sığorta şirkətlərinin reytinq cədvəli açıqlanıb   
22.10.2018, 17:32

Azərbaycandakı sığorta şirkətlərinin reytinq cədvəli açıqlanıb  

Mingəçevir “ASAN Peşə” Təhsil Mərkəzində seminar - FOTO
22.10.2018, 17:26

Mingəçevir “ASAN Peşə” Təhsil Mərkəzində seminar - FOTO

Bakıda “Robo Futbol” turniri təşkil olunacaq
22.10.2018, 17:20

Bakıda “Robo Futbol” turniri təşkil olunacaq

Fransalı merin adı “arzuolunmaz şəxslər” siyahısına daxil ediləcək
22.10.2018, 17:15

Fransalı merin adı “arzuolunmaz şəxslər” siyahısına daxil ediləcək

Saakaşvili: “Mənim evpulumu anam ödəyir”
22.10.2018, 17:13

Saakaşvili: “Mənim evpulumu anam ödəyir”

Hava Hücumundan Müdafiə bölmələrinin təlimləri davam edir - VİDEO
22.10.2018, 17:10

Hava Hücumundan Müdafiə bölmələrinin təlimləri davam edir - VİDEO

Rusiya Ukraynaya qarşı yeni sanksiyalar tətbiq etdi
22.10.2018, 17:05

Rusiya Ukraynaya qarşı yeni sanksiyalar tətbiq etdi

Manat və dolların bugünkü MƏZƏNNƏSİ 
22.10.2018, 17:04

Manat və dolların bugünkü MƏZƏNNƏSİ 

Dövlət Miqrasiya Xidməti 166 əcnəbini saxladı
22.10.2018, 17:02

Dövlət Miqrasiya Xidməti 166 əcnəbini saxladı

Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi Seçim Turlarını davam etdirir
22.10.2018, 16:59

Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi Seçim Turlarını davam etdirir

Deputat səlahiyyətlərinin itirilməsi qaydası dəyişdirilir
22.10.2018, 16:56

Deputat səlahiyyətlərinin itirilməsi qaydası dəyişdirilir

Kaşıkçının qətli  ilə bağlı Səudiyyə Ərəbistanın işlətdiyi hiylə ÜZƏ ÇIXDI
22.10.2018, 16:51

Kaşıkçının qətli  ilə bağlı Səudiyyə Ərəbistanın işlətdiyi hiylə ÜZƏ ÇIXDI

Müəllimin başına silah dayayan şagird həbs olundu
22.10.2018, 16:50

Müəllimin başına silah dayayan şagird həbs olundu

Nazirlik: “Kim qazancdan imtina edib, pambığı sahədə çürüdər?”
22.10.2018, 16:44

Nazirlik: “Kim qazancdan imtina edib, pambığı sahədə çürüdər?

Səbuhi Məmmədli 3-cü gün yenə əməliyyat olunacaq   
22.10.2018, 16:34

Səbuhi Məmmədli 3-cü gün yenə əməliyyat olunacaq  

ARXİV