17 yanvar 2019, Cümə axşamı
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - “Zəngəzur dağlarında”n görünənlər
“Zəngəzur dağlarında”n görünənlər
23.06.2016, 16:54

Tarix zamanın diktəsi ilə yazılır. Oradakı hadisələr, hər kiçik epizod isə sonralar gərəkli sayılacaq qədər vacib olur. Sadəcə, onların nə dərəcədə ictimai məna daşıması hadisələrin qaynar günlərində bir o qədər də diqqətə çarpmır. Lakin zaman keçdikcə yazılan hər bir tarixi oçerk, xüsusən də bədii əsərlərdə “qatı açılmayan” faktlar və fikirlər həmin dövrün olaylarına, insanın qanını donduran gərgin vəziyyətlərə, təzadlı çağlara işıq tutur. Bu baxımdan Azərbaycanın ictimai-siyasi tarixində izi və sözü olan, zəmanəsinin görkəmli dövlət xadimi Nəzər Heydər oğlu Heydərovun bədii-publisistik janrda qələmə aldığı “Zəngəzur dağlarında” kitabı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Həmin kitabı müəllif vəfatından üç il əvvəl, 1965-ci ildə tamamlamışdır. Bu nəşrin hər sətri, hər səhifəsi Nəzər Heydərovun taleyüklü tarixi hadisələr axınında keçirdiyi ömürnaməsindən xəbər verir. Bir növ, “Zəngəzur dağlarında” dövrün baş verən olaylarının, ictimai-siyasi ab-havasının canlı şahidinin təəssüratlarıdır.

Nəzər Heydərov kimdir? O, 1896-cı ildə Yelizavetpol quberniyasının Gürcülü kəndində doğulmuşdur. 1913-1918-ci illərdə Bakıya gəlmiş, Balaxanı neft mədənlərində çalışmışdır. Müəllif özünün qeydlərində göstərir ki, o, dövrün tələblərini nəzərə alaraq, rus dilini öyrənmiş və beləliklə, Rusiya Sənaye Akademiyasını və Moskva Neft İnstitutunu bitirmiş və iki ali təhsilə yiyələnmişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra isə Qubadlıda inqilab, qəza partiya komitələrinin katibi, icraiyyə komitəsinin sədri vəzifələrində işləmişdir. Daha sonra Ağdaş qəza və Şuşa rayon icraiyyə komitələrinin sədri, eyni zamanda DQMV MİK sədrinin müavini olmuşdur. N.Heydərov ovaxtkı “Əzizbəyovneft” trestinin müdiri, “Azneft” Birliyinin sədri vəzifələrində işləmişdir. 1949-1954-cü illərdə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri, SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti sədrinin müavini vəzifələrində çalışmış, həmin dövrdə ikinci və üçüncü çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilmiş, “Lenin”, “Qırmızı Bayraq” və “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordenlərinə layiq görülmüşdür. Bu il Nəzər Heydərovun anadan olmasının 120 illiyidir.
Kitabın maraqlı məqamları çoxdur. Əlbəttə, bədii-bioqrafik janrda qələmə alınan hadisələrdə yeri gəldikcə publisistikanın, eləcə də jurnalistikanın formalarından istifadə olunması əsəri son dərəcə oxunaqlı edir. Maraqlı məqamlardan biri də N.Heydərovun məhz Cənubi Azərbaycanda milli hökumətin yaradılmasındakı misilsiz və təəssüf ki, az qala unudulan fəaliyyəti ilə bağlı hadisələrdir. Həyatının xüsusi səhifəsi sayılan 1945-1946-cı illərdə N.Heydərov Cənubi Azərbaycanda fəaliyyət göstərib. Həmin dövrdə artıq polkovnik rütbəsinədək yüksələn bu insan İrandakı sovet döyüşçülərinin xüsusi təyinatlı dəstəsinin qərargah rəisi olub. Orada əsasən neft məsələləri ilə məşğul olsa da, siyasi sahədəki fəaliyyətini də yüksək səviyyədə yerinə yetirib. İranın azadlığı və quruculuğu üçün ağır mübarizə yolu keçmiş Seyid Cəfər Pişəvərinin yaxın dostu və silahdaşı olmuşdur.

Bir qədər müfəssəl şəkildə götürsək, “Zəngəzur dağlarında” kitabında müxtəlif coğrafi vəziyyət, yəni ərazilərin fiziki və iqtisadi məkan kimi xüsusiyyətləri, o dövrlərdə mahalın mərkəzi olan Gorusda yaşayan əhalinin say və etnik tərkibi, məşğuliyyəti, mədəniyyəti və mənəviyyatı, dili, folkloru və s. haqqında məlumatlarla olduqca zəngindir. Əsərdə ağrı hissi ilə daşnak azğınlığı və vəhşiliyi təsvir edilir. Həmin çətin şəraitdə onlara qarşı aparılan üstüörtülü mübarizələr - istər kadrların yerləşdirilməsi, siyasi situasiyalarda mühüm məqamların azərbaycanlıların xeyrinə həll edilməsi və s. məsələlər öz əksini tapır. Ona görə də erməni millətçiləri dəfələrlə bu kitabın nəşrinə mane olmağa çalışıblar. Səbəb isə müəllifin Zəngəzur torpaqlarının başdan-başa Azərbaycana məxsus olduğunu faktlarla göstərməsidir: “Keçmiş Zəngəzur qəzasında üç Sultanovlar nəsli yaşayırdı. İndiki Laçın rayonuna daxil olan Kürdhacı kəndindən olan Sultanovlar nəslən, ata-babadan mülkədar deyildilər. Qarabağın general-qubernatoru Xosrov bəyin babası çarvadar olmuşdur. O zaman xalq arasında deyərdilər: “Hər oxuyan Molla Pənah, hər qatırçı Murad olmaz”. Bax həmin bu qatırçı Murad Sultanovların babası idi. Murad varlanıb Əsəd Sultanlı bəyin qohumunu almışdı... Qubadlı və Hacıalı kəndlərində yaşayan Bərgüşadlı Sultanovlar isə kürd idilər və ata-babadan mülkədardılar. Mərmər, Hal, Davudlu, Mahmudlu və Zeyvə kəndləri Bərgüşadlı Sultanovların idi. Mac, Ağbulaq, Qurtqalağı kəndlərində yaşayan müflisləşmiş bəylər də bu Sultanovlar nəslindən idilər.
Danzaver və Pirçivanda yaşayan üçüncü Sultanovlar nəsli zadəgan idilər. Erməni kəndləri - Kovdar, Aşağı Xotanan, Yuxarı Xotanan, Azərbaycan kəndləri Gürcülü, Əyin, Mistan, Qiyaslı, Göyərcik, Xallava, Aşağı Cibikli, Yuxarı Cibikli, Malatkeşin, Genlik, Məmmədli kəndləri Danzaverli və Pirçivanlı Sultanovlara aid idi. İsgəndərbəyli, Ovqanlı, Göyarabas, Seytas, Bəxtiyarlı, Qarıqışlaq kəndlərində yaşayan bəylər də Danzaverli Sultanovların nəslindən idilər...

Zəngəzurda başqa varlı mülkədarlar da vardı. Qıraq Muşlan, İçəri Muşlan, Zəngilan, Məmmədbəyli, Sobu, Tatar, Keçikli kəndləri Cavanşirovların idi. Kirəvic o zaman Gorusda yaşayan Lohraz bəy və Hüseyn bəy Behbudbəyovların idi. Mehri rayonundakı Birinci Vartanadzor və İkinci Vartanadzor kəndlərinin sahibi Sərməstbəyovlar idi. Fərəcan, Diləlimüşkənli, Saray, Kertizan, Göyyal kəndləri isə Hacıbəyovların idi... Qarabağın varlı mülkədarlarının Zəngəzurda çoxlu kəndləri var idi. Dığ kəndi Rüstəmbəyovun idi. Ağdü, Vağdü və Dərəkənd kəndləri Əli bəy və Mirzəli bəy Behbudovların idi. Xanlıq, Mahrızlı, Xəndək kəndlərinin sahibi Keyqubad ağa Cavanşirov idi. Həbib bəy Şəkinski isə Həkəri, Muradxanlı, Novruzlu kəndlərinin sahibi idi. Əliquluuşağı kəndinin camaatı Mehdibəyovun rəiyyəti idi. Mehdiqulu xan Qarabağskinin (İbrahim xanın oğlu) qızı knyaginya Gövhər ağa Usmiyeva Məlik Pəyəsi, Comartlı, Cicimli, Qara dərəsi kəndlərinin sahibi idi, üstəlik, onun bu yerlərdə 27 min desyatin meşəsi vardı...”

Müəllif “Zəngəzur dağlarında”nı qələmə almaqla sanki yazılmamış tariximizin qapalı qalan bir çox səhifələrini oxucuya vərəqlədir. Onun həyat və yaradıcılıq bioqrafiyası isə əslində ayrıca bir kitab mövzusudur. Zəngin bioqrafiyaya malik N.Heydərov burada yalnız ictimai-siyasi, yaxud dövlət xadimi və kitabın müəllifi kimi verilsə də, oxucu həm də onu həmin vaxtdakı yaşıdlarından fərqli formada tanıyır. Əsər şərəfli ömürlərdən də soraq verir. Onun ailə həyatı maraqlı, unudulmaz və keşməkeşli olmuşdur. O zamanlar “sinfi düşmən” sayılan Əhməd bəy Məlikin ailəsindən olan Rəxşəndə xanımla tanışlıq ona baha başa gəlmişdi. Lakin repressiya qurbanlarından olan ailənin qızı ilə xoşbəxt yaşamaq hər şeydən dəyərli idi.

Çox təəssüf ki, bu gün gənclərimizin əksəriyyəti sovet dövründə yaşayıb-yaratmış görkəmli insanları kommunist olduğu və sovetlərin rifahı naminə işlədiyi üçün tarixin səhifəsindən silmək istəyir. Amma düşünmürlər ki, məhz belə şəxsiyyətlər öz fəaliyyətləri və əməlləri ilə bugünkü müstəqil Azərbaycanın bünövrəsini qoymuşlar. Onlar xalqa ayağa qalxmağa və onun millət kimi qorunub saxlanmasına mənəvi və əxlaqi dayaq olmuşlar. Bu faktlar heç vaxt unudulmamalıdır...
Həyatını əqidəsi, amalı, məsləki uğrunda mübarizəyə fəda edən Nəzər Heydər oğlu Heydərov da belə şəxsiyyətlərdən idi.

İradə ƏLİYEVA


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Bakı-Sumqayıt qatarında sürət həddi endirildi
17.01.2019, 22:30

Bakı-Sumqayıt qatarında sürət həddi endirildi

Temperaturunun 10 dərəcə aşağı düşməsi fəsadlarla nəticələnə bilər
17.01.2019, 22:14

Temperaturunun 10 dərəcə aşağı düşməsi fəsadlarla nəticələnə bilər

Həmsədrdən sərt AÇIQLAMA: “Avropa İttifaqı-Azərbaycan münasibətlərinə kölgə salmaq istəyirlər”
17.01.2019, 21:59

Həmsədrdən sərt AÇIQLAMA: “Avropa İttifaqı-Azərbaycan münasibətlərinə kölgə salmaq istəyirlər”

Süni intellekt texnologiyaları bazarının həcmi 52,5 milyard dollar olacaq
17.01.2019, 21:25

Süni intellekt texnologiyaları bazarının həcmi 52,5 milyard dollar olacaq

Qərargah son durumu AÇIQLADI: “Dalğanın maksimal hündürlüyü açıq dənizdə 9,3 metr olub”
17.01.2019, 21:08

Qərargah son durumu AÇIQLADI: “Dalğanın maksimal hündürlüyü açıq dənizdə 9,3 metr olub”

Benqal körfəzində güclü zəlzələ
17.01.2019, 20:57

Benqal körfəzində güclü zəlzələ

Azərbaycanda gündəlik hasilat 20 min barel azalacaq
17.01.2019, 20:44

Azərbaycanda gündəlik hasilat 20 min barel azalacaq

Bu sahələrdə e-qaimə-fakturaların tətbiqi 5 faizdən də aşağıdır
17.01.2019, 20:30

Bu sahələrdə e-qaimə-fakturaların tətbiqi 5 faizdən də aşağıdır

Xəzərdə dalğanın hündürlüyü 8.9 metrə çatıb
17.01.2019, 20:16

Xəzərdə dalğanın hündürlüyü 8.9 metrə çatıb

Ramil Usubov Yasamal və Səbailə rəis təyin etdi
17.01.2019, 20:04

Ramil Usubov Yasamal və Səbailə rəis təyin etdi

Üstünə reklam lövhəsi aşan şəxsin həyati təhlükəsi yoxdur - Səhiyyə Nazirliyi
17.01.2019, 20:02

Üstünə reklam lövhəsi aşan şəxsin həyati təhlükəsi yoxdur - Səhiyyə Nazirliyi

“Qarabağ münaqişəsinin həllinə dəstək artıb”
17.01.2019, 19:57

“Qarabağ münaqişəsinin həllinə dəstək artıb”

Sumqayıtda güclü külək binanın damını apardı
17.01.2019, 19:52

Sumqayıtda güclü külək binanın damını apardı

Finlandiyada erməni təxribatının qarşısı alınıb
17.01.2019, 19:21

Finlandiyada erməni təxribatının qarşısı alınıb

Ağstafada 2018-ci ilin hesabatı verildi
17.01.2019, 18:55

Ağstafada 2018-ci ilin hesabatı verildi

Prezident bu qurumları ləğv etdi - SİYAHI
17.01.2019, 18:52

Prezident bu qurumları ləğv etdi - SİYAHI

Bakıda elektrik dirəyi yük maşınının üzərinə aşıb - FOTO
17.01.2019, 18:45

Bakıda elektrik dirəyi yük maşınının üzərinə aşıb - FOTO

Prezident MTRŞ-ya 3 milyon manat ayırdı
17.01.2019, 18:27

Prezident MTRŞ-ya 3 milyon manat ayırdı

İlham Əliyevdən Cəlil Məmmədquluzadənin yubileyi ilə bağlı SƏRƏNCAM
17.01.2019, 18:10

İlham Əliyevdən Cəlil Məmmədquluzadənin yubileyi ilə bağlı SƏRƏNCAM

Fərəh Əliyevadan TƏKLİF: “Dissertasiyaların müdafiəsi prosesi sadələşdirilməlidir”
17.01.2019, 18:01

Fərəh Əliyevadan TƏKLİF: Dissertasiyaların müdafiəsi prosesi sadələşdirilməlidir

“Böyük İpək Yolu” 20 yanvar faciəsini andı -  FOTOLAR
17.01.2019, 17:55

Böyük İpək Yolu 20 yanvar faciəsini andı -  FOTOLAR

Ekologiya Nazirliyi: Bakıda külək 40 m/s-dək şiddətlənib   
17.01.2019, 17:50

Ekologiya Nazirliyi: Bakıda külək 40 m/s-dək şiddətlənib  

Azərbaycan alimlərinin II Qurultayının vaxtı dəqiqləşdi
17.01.2019, 17:43

Azərbaycan alimlərinin II Qurultayının vaxtı dəqiqləşdi

Tarix İnstitutunda AMEA-nın yaranması tarixi araşdırılır
17.01.2019, 17:40

Tarix İnstitutunda AMEA-nın yaranması tarixi araşdırılır

Bakı Metropoliteni güclü qar və şaxtaya hazır olduğunu bəyan etdi
17.01.2019, 17:35

Bakı Metropoliteni güclü qar və şaxtaya hazır olduğunu bəyan etdi

Manat və dolların məzənnəsi dəyişdi?
17.01.2019, 17:16

Manat və dolların məzənnəsi dəyişdi?

Berluskoni siyasətə qayıdır
17.01.2019, 16:57

Berluskoni siyasətə qayıdır

Ramil Usubov əməliyyat müşavirəsində tələb irəli sürdü   
17.01.2019, 16:56

Ramil Usubov əməliyyat müşavirəsində tələb irəli sürdü  

Rəsulzadənin barelyefini oğurlayanlar tutuldu - Modern.az-ın ictimailəşdirdiyi HADİSƏ - FOTO
17.01.2019, 16:53

Rəsulzadənin barelyefini oğurlayanlar tutuldu - Modern.az-ın ictimailəşdirdiyi HADİSƏ - FOTO

Əhalinin sülhə hazırlanması nə deməkdir? - Xarici İşlər Nazirliyindən Qarabağ AÇIQLAMASI   
17.01.2019, 16:45

Əhalinin sülhə hazırlanması nə deməkdir? - Xarici İşlər Nazirliyindən Qarabağ AÇIQLAMASI  

Azərbaycanlı rejissorun iki filmi 72-ci Kann film festivalında iştirak edəcək
17.01.2019, 16:25

Azərbaycanlı rejissorun iki filmi 72-ci Kann film festivalında iştirak edəcək

Huner Group-dan əla fürsət!
17.01.2019, 16:06

Huner Group-dan əla fürsət!

Məşhur idmançını öldürənlərə hökm oxundu
17.01.2019, 16:01

Məşhur idmançını öldürənlərə hökm oxundu

Tarixçi-deputat: “Nəsiminin məzarının Hələbdə qalmasının tərəfdarıyam”
17.01.2019, 15:40

Tarixçi-deputat: “Nəsiminin məzarının Hələbdə qalmasının tərəfdarıyam”

Azercell ilə rominqdə onlayn ol
17.01.2019, 15:34

Azercell ilə rominqdə onlayn ol

Ekologiya Nazirliyi: Bakıda küləyin sürəti 30 m/s, Sumqayıtda 40 m/s-ə çatır
17.01.2019, 15:32

Ekologiya Nazirliyi: Bakıda küləyin sürəti 30 m/s, Sumqayıtda 40 m/s-ə çatır

Avropa İttifaqı Nümayəndəliyinin müvəqqəti işlər vəkili Gəncədədir
17.01.2019, 15:30

Avropa İttifaqı Nümayəndəliyinin müvəqqəti işlər vəkili Gəncədədir

Yaqub Zurufçu ABŞ və Kanada turnesindən qayıdıb
17.01.2019, 15:28

Yaqub Zurufçu ABŞ və Kanada turnesindən qayıdıb

4700,3 mln. manat profisit yaranıb – Maliyyə Nazirliyi
17.01.2019, 15:22

4700,3 mln. manat profisit yaranıb – Maliyyə Nazirliyi

Hərbçi yoldaşını güllələyən erməni əsgər saxlanılıb
17.01.2019, 15:21

Hərbçi yoldaşını güllələyən erməni əsgər saxlanılıb

Bakı Dövlət Universitetində istedadlı bir oğlan var idi...   
17.01.2019, 15:04

Bakı Dövlət Universitetində istedadlı bir oğlan var idi...  

20 Yanvarın “açılmayan gülləsi” - Primakov Allahşükür Paşazadəyə hakimiyyəti ələ almağı niyə təklif etmişdi? - TARİX
17.01.2019, 14:53

20 Yanvarın “açılmayan gülləsi” - Primakov Allahşükür Paşazadəyə hakimiyyəti ələ almağı niyə təklif etmişdi? - TARİX

Güclü külək iki yük maşınını aşırdı - VİDEO
17.01.2019, 14:50

Güclü külək iki yük maşınını aşırdı - VİDEO

İki erməni əsgəri minaya düşdü
17.01.2019, 14:45

İki erməni əsgəri minaya düşdü

Qorxulu siklon artıq Azərbaycandadır
17.01.2019, 14:37

Qorxulu siklon artıq Azərbaycandadır

Quba və Lerikdə hava DURUMU
17.01.2019, 14:34

Quba və Lerikdə hava DURUMU

Zakir Həsənov İranın Baş Qərargah rəisi ilə nədən DANIŞDI?
17.01.2019, 14:29

Zakir Həsənov İranın Baş Qərargah rəisi ilə nədən DANIŞDI?

XİN-in əməkdaşları “ASAN xidmət”in təmin etdiyi məkanda yerləşəcəklər
17.01.2019, 14:27

XİN-in əməkdaşları “ASAN xidmət”in təmin etdiyi məkanda yerləşəcəklər

“Azərbaycan ordusu birinci müdafiə xəttini yarsa....” – Erməni politoloqdan XƏBƏRDARLIQ
17.01.2019, 14:11

“Azərbaycan ordusu birinci müdafiə xəttini yarsa....” – Erməni politoloqdan XƏBƏRDARLIQ

Bakı Nəqliyyat Agentliyi bəzi yollarda sürət həddini aşağı saldı   
17.01.2019, 13:50

Bakı Nəqliyyat Agentliyi bəzi yollarda sürət həddini aşağı saldı  

ARXİV