22 mart 2019, Cümə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - “Zəngəzur dağlarında”n görünənlər
“Zəngəzur dağlarında”n görünənlər
23.06.2016, 16:54

Tarix zamanın diktəsi ilə yazılır. Oradakı hadisələr, hər kiçik epizod isə sonralar gərəkli sayılacaq qədər vacib olur. Sadəcə, onların nə dərəcədə ictimai məna daşıması hadisələrin qaynar günlərində bir o qədər də diqqətə çarpmır. Lakin zaman keçdikcə yazılan hər bir tarixi oçerk, xüsusən də bədii əsərlərdə “qatı açılmayan” faktlar və fikirlər həmin dövrün olaylarına, insanın qanını donduran gərgin vəziyyətlərə, təzadlı çağlara işıq tutur. Bu baxımdan Azərbaycanın ictimai-siyasi tarixində izi və sözü olan, zəmanəsinin görkəmli dövlət xadimi Nəzər Heydər oğlu Heydərovun bədii-publisistik janrda qələmə aldığı “Zəngəzur dağlarında” kitabı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Həmin kitabı müəllif vəfatından üç il əvvəl, 1965-ci ildə tamamlamışdır. Bu nəşrin hər sətri, hər səhifəsi Nəzər Heydərovun taleyüklü tarixi hadisələr axınında keçirdiyi ömürnaməsindən xəbər verir. Bir növ, “Zəngəzur dağlarında” dövrün baş verən olaylarının, ictimai-siyasi ab-havasının canlı şahidinin təəssüratlarıdır.

Nəzər Heydərov kimdir? O, 1896-cı ildə Yelizavetpol quberniyasının Gürcülü kəndində doğulmuşdur. 1913-1918-ci illərdə Bakıya gəlmiş, Balaxanı neft mədənlərində çalışmışdır. Müəllif özünün qeydlərində göstərir ki, o, dövrün tələblərini nəzərə alaraq, rus dilini öyrənmiş və beləliklə, Rusiya Sənaye Akademiyasını və Moskva Neft İnstitutunu bitirmiş və iki ali təhsilə yiyələnmişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra isə Qubadlıda inqilab, qəza partiya komitələrinin katibi, icraiyyə komitəsinin sədri vəzifələrində işləmişdir. Daha sonra Ağdaş qəza və Şuşa rayon icraiyyə komitələrinin sədri, eyni zamanda DQMV MİK sədrinin müavini olmuşdur. N.Heydərov ovaxtkı “Əzizbəyovneft” trestinin müdiri, “Azneft” Birliyinin sədri vəzifələrində işləmişdir. 1949-1954-cü illərdə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri, SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti sədrinin müavini vəzifələrində çalışmış, həmin dövrdə ikinci və üçüncü çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilmiş, “Lenin”, “Qırmızı Bayraq” və “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordenlərinə layiq görülmüşdür. Bu il Nəzər Heydərovun anadan olmasının 120 illiyidir.
Kitabın maraqlı məqamları çoxdur. Əlbəttə, bədii-bioqrafik janrda qələmə alınan hadisələrdə yeri gəldikcə publisistikanın, eləcə də jurnalistikanın formalarından istifadə olunması əsəri son dərəcə oxunaqlı edir. Maraqlı məqamlardan biri də N.Heydərovun məhz Cənubi Azərbaycanda milli hökumətin yaradılmasındakı misilsiz və təəssüf ki, az qala unudulan fəaliyyəti ilə bağlı hadisələrdir. Həyatının xüsusi səhifəsi sayılan 1945-1946-cı illərdə N.Heydərov Cənubi Azərbaycanda fəaliyyət göstərib. Həmin dövrdə artıq polkovnik rütbəsinədək yüksələn bu insan İrandakı sovet döyüşçülərinin xüsusi təyinatlı dəstəsinin qərargah rəisi olub. Orada əsasən neft məsələləri ilə məşğul olsa da, siyasi sahədəki fəaliyyətini də yüksək səviyyədə yerinə yetirib. İranın azadlığı və quruculuğu üçün ağır mübarizə yolu keçmiş Seyid Cəfər Pişəvərinin yaxın dostu və silahdaşı olmuşdur.

Bir qədər müfəssəl şəkildə götürsək, “Zəngəzur dağlarında” kitabında müxtəlif coğrafi vəziyyət, yəni ərazilərin fiziki və iqtisadi məkan kimi xüsusiyyətləri, o dövrlərdə mahalın mərkəzi olan Gorusda yaşayan əhalinin say və etnik tərkibi, məşğuliyyəti, mədəniyyəti və mənəviyyatı, dili, folkloru və s. haqqında məlumatlarla olduqca zəngindir. Əsərdə ağrı hissi ilə daşnak azğınlığı və vəhşiliyi təsvir edilir. Həmin çətin şəraitdə onlara qarşı aparılan üstüörtülü mübarizələr - istər kadrların yerləşdirilməsi, siyasi situasiyalarda mühüm məqamların azərbaycanlıların xeyrinə həll edilməsi və s. məsələlər öz əksini tapır. Ona görə də erməni millətçiləri dəfələrlə bu kitabın nəşrinə mane olmağa çalışıblar. Səbəb isə müəllifin Zəngəzur torpaqlarının başdan-başa Azərbaycana məxsus olduğunu faktlarla göstərməsidir: “Keçmiş Zəngəzur qəzasında üç Sultanovlar nəsli yaşayırdı. İndiki Laçın rayonuna daxil olan Kürdhacı kəndindən olan Sultanovlar nəslən, ata-babadan mülkədar deyildilər. Qarabağın general-qubernatoru Xosrov bəyin babası çarvadar olmuşdur. O zaman xalq arasında deyərdilər: “Hər oxuyan Molla Pənah, hər qatırçı Murad olmaz”. Bax həmin bu qatırçı Murad Sultanovların babası idi. Murad varlanıb Əsəd Sultanlı bəyin qohumunu almışdı... Qubadlı və Hacıalı kəndlərində yaşayan Bərgüşadlı Sultanovlar isə kürd idilər və ata-babadan mülkədardılar. Mərmər, Hal, Davudlu, Mahmudlu və Zeyvə kəndləri Bərgüşadlı Sultanovların idi. Mac, Ağbulaq, Qurtqalağı kəndlərində yaşayan müflisləşmiş bəylər də bu Sultanovlar nəslindən idilər.
Danzaver və Pirçivanda yaşayan üçüncü Sultanovlar nəsli zadəgan idilər. Erməni kəndləri - Kovdar, Aşağı Xotanan, Yuxarı Xotanan, Azərbaycan kəndləri Gürcülü, Əyin, Mistan, Qiyaslı, Göyərcik, Xallava, Aşağı Cibikli, Yuxarı Cibikli, Malatkeşin, Genlik, Məmmədli kəndləri Danzaverli və Pirçivanlı Sultanovlara aid idi. İsgəndərbəyli, Ovqanlı, Göyarabas, Seytas, Bəxtiyarlı, Qarıqışlaq kəndlərində yaşayan bəylər də Danzaverli Sultanovların nəslindən idilər...

Zəngəzurda başqa varlı mülkədarlar da vardı. Qıraq Muşlan, İçəri Muşlan, Zəngilan, Məmmədbəyli, Sobu, Tatar, Keçikli kəndləri Cavanşirovların idi. Kirəvic o zaman Gorusda yaşayan Lohraz bəy və Hüseyn bəy Behbudbəyovların idi. Mehri rayonundakı Birinci Vartanadzor və İkinci Vartanadzor kəndlərinin sahibi Sərməstbəyovlar idi. Fərəcan, Diləlimüşkənli, Saray, Kertizan, Göyyal kəndləri isə Hacıbəyovların idi... Qarabağın varlı mülkədarlarının Zəngəzurda çoxlu kəndləri var idi. Dığ kəndi Rüstəmbəyovun idi. Ağdü, Vağdü və Dərəkənd kəndləri Əli bəy və Mirzəli bəy Behbudovların idi. Xanlıq, Mahrızlı, Xəndək kəndlərinin sahibi Keyqubad ağa Cavanşirov idi. Həbib bəy Şəkinski isə Həkəri, Muradxanlı, Novruzlu kəndlərinin sahibi idi. Əliquluuşağı kəndinin camaatı Mehdibəyovun rəiyyəti idi. Mehdiqulu xan Qarabağskinin (İbrahim xanın oğlu) qızı knyaginya Gövhər ağa Usmiyeva Məlik Pəyəsi, Comartlı, Cicimli, Qara dərəsi kəndlərinin sahibi idi, üstəlik, onun bu yerlərdə 27 min desyatin meşəsi vardı...”

Müəllif “Zəngəzur dağlarında”nı qələmə almaqla sanki yazılmamış tariximizin qapalı qalan bir çox səhifələrini oxucuya vərəqlədir. Onun həyat və yaradıcılıq bioqrafiyası isə əslində ayrıca bir kitab mövzusudur. Zəngin bioqrafiyaya malik N.Heydərov burada yalnız ictimai-siyasi, yaxud dövlət xadimi və kitabın müəllifi kimi verilsə də, oxucu həm də onu həmin vaxtdakı yaşıdlarından fərqli formada tanıyır. Əsər şərəfli ömürlərdən də soraq verir. Onun ailə həyatı maraqlı, unudulmaz və keşməkeşli olmuşdur. O zamanlar “sinfi düşmən” sayılan Əhməd bəy Məlikin ailəsindən olan Rəxşəndə xanımla tanışlıq ona baha başa gəlmişdi. Lakin repressiya qurbanlarından olan ailənin qızı ilə xoşbəxt yaşamaq hər şeydən dəyərli idi.

Çox təəssüf ki, bu gün gənclərimizin əksəriyyəti sovet dövründə yaşayıb-yaratmış görkəmli insanları kommunist olduğu və sovetlərin rifahı naminə işlədiyi üçün tarixin səhifəsindən silmək istəyir. Amma düşünmürlər ki, məhz belə şəxsiyyətlər öz fəaliyyətləri və əməlləri ilə bugünkü müstəqil Azərbaycanın bünövrəsini qoymuşlar. Onlar xalqa ayağa qalxmağa və onun millət kimi qorunub saxlanmasına mənəvi və əxlaqi dayaq olmuşlar. Bu faktlar heç vaxt unudulmamalıdır...
Həyatını əqidəsi, amalı, məsləki uğrunda mübarizəyə fəda edən Nəzər Heydər oğlu Heydərov da belə şəxsiyyətlərdən idi.

İradə ƏLİYEVA


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Sabahın hava PROQNOZU
22.03.2019, 13:23

Sabahın hava PROQNOZU

Birinci qrup əlilliyə görə əmək pensiyası alanlara gələn aydan Prezidentin təqaüdü veriləcək
22.03.2019, 13:19

Birinci qrup əlilliyə görə əmək pensiyası alanlara gələn aydan Prezidentin təqaüdü veriləcək

Mart ayı üzrə ünvanlı sosial yardımların ödənişi başa çatdırıldı
22.03.2019, 13:16

Mart ayı üzrə ünvanlı sosial yardımların ödənişi başa çatdırıldı

Pakistan Prezidenti Qarabağla bağlı Ermənistana mesaj verdi
22.03.2019, 12:59

Pakistan Prezidenti Qarabağla bağlı Ermənistana mesaj verdi

Rəsmi Bakı Argentina ilə əlaqələri genişləndirmək istəyir
22.03.2019, 12:54

Rəsmi Bakı Argentina ilə əlaqələri genişləndirmək istəyir

Rusiyanın Yunanıstandakı səfirliyi qarşısında PARTLAYIŞ
22.03.2019, 12:16

Rusiyanın Yunanıstandakı səfirliyi qarşısında PARTLAYIŞ

Taleh Bağırovun həyat yoldaşı həbsxanaya telefon keçirməyə cəhd edib
22.03.2019, 12:13

Taleh Bağırovun həyat yoldaşı həbsxanaya telefon keçirməyə cəhd edib

Ötən il Azərbaycanda açılan iş yerlərinin sayı...
22.03.2019, 12:03

Ötən il Azərbaycanda açılan iş yerlərinin sayı...

İlham Əliyev: “Azərbaycan ilə Pakistanı möhkəm dostluq münasibətləri birləşdirir”
22.03.2019, 11:34

İlham Əliyev: “Azərbaycan ilə Pakistanı möhkəm dostluq münasibətləri birləşdirir”

Azərbaycan və Ekvador arasında diplomatik münasibətlərin qurulmasından 15 il ötür
22.03.2019, 11:11

Azərbaycan və Ekvador arasında diplomatik münasibətlərin qurulmasından 15 il ötür

General Samvelin qalmaqallı Qarabağ “konsepsiyası”
22.03.2019, 10:54

General Samvelin qalmaqallı Qarabağ “konsepsiyası”

Çində kimyəvi zavodda partlayış - 47 ölü, 640 yaralı
22.03.2019, 10:16

Çində kimyəvi zavodda partlayış - 47 ölü, 640 yaralı

Deputat Novruz Aslanov doğum gününü qeyd edir   
22.03.2019, 10:16

Deputat Novruz Aslanov doğum gününü qeyd edir  

Goranboyda dəhşətli qəza – 2 nəfər yanaraq öldü
22.03.2019, 10:07

Goranboyda dəhşətli qəza – 2 nəfər yanaraq öldü

Zakir Həsənov pakistanlı həmkarı ilə hərbi əməkdaşlığı müzakirə etdi
22.03.2019, 10:03

Zakir Həsənov pakistanlı həmkarı ilə hərbi əməkdaşlığı müzakirə etdi

Şamaxıda partlamamış hərbi sursat tapıldı - FOTOLAR
22.03.2019, 09:44

Şamaxıda partlamamış hərbi sursat tapıldı - FOTOLAR

Qarabağ cəbhəsində şiddətli atışma oldu
22.03.2019, 09:41

Qarabağ cəbhəsində şiddətli atışma oldu

Azərbaycan Xorvatiya ilə oyunda uduzdu - YENİLƏNİB
22.03.2019, 01:53

Azərbaycan Xorvatiya ilə oyunda uduzdu - YENİLƏNİB

İraqda bərə qəzası: ölü sayı 85-ə çatdı - YENİLƏNİB
21.03.2019, 23:41

İraqda bərə qəzası: ölü sayı 85-ə çatdı - YENİLƏNİB

NATO-nun baş katibi Gürcüstana gəlir
21.03.2019, 23:24

NATO-nun baş katibi Gürcüstana gəlir

Güclü duman Biləsuvarda hərəkəti çətinləşdirdi
21.03.2019, 23:01

Güclü duman Biləsuvarda hərəkəti çətinləşdirdi

Azərbaycan və Xorvatiya  milli komandalarının start heyətləri açıqlanıb
21.03.2019, 22:43

Azərbaycan və Xorvatiya  milli komandalarının start heyətləri açıqlanıb

Avropa İttifaqı “Brexit”lə bağlı təcili toplana bilər
21.03.2019, 22:30

Avropa İttifaqı “Brexit”lə bağlı təcili toplana bilər

Ziya Məmmədov villasını satışa çıxardı
21.03.2019, 22:14

Ziya Məmmədov villasını satışa çıxardı

Xəzərdə 4.5 ballıq zəlzələ oldu
21.03.2019, 21:45

Xəzərdə 4.5 ballıq zəlzələ oldu

Rusiyadan NATO açıqlaması
21.03.2019, 21:24

Rusiyadan NATO açıqlaması

Bakıda mebel sexi yanıb
21.03.2019, 21:10

Bakıda mebel sexi yanıb

Kamil Zeynallı azadlığa buraxılıb - VİDEO
21.03.2019, 20:52

Kamil Zeynallı azadlığa buraxılıb - VİDEO

XİN bəyanat yaydı: “İşğalçı Ermənistan qüvvələri Azərbaycan ərazilərindən dərhal çıxarılmalıdır”
21.03.2019, 20:34

XİN bəyanat yaydı: “İşğalçı Ermənistan qüvvələri Azərbaycan ərazilərindən dərhal çıxarılmalıdır”

FHN-dən Bakı Nəqliyyat Agentliyinin açıqlamasına münasibət
21.03.2019, 20:18

FHN-dən Bakı Nəqliyyat Agentliyinin açıqlamasına münasibət

Kamçatkada Azərbaycan diasporu Novruz bayramı keçirdi
21.03.2019, 18:05

Kamçatkada Azərbaycan diasporu Novruz bayramı keçirdi

Əsgərlərin Novruz bayramı - FOTOLAR
21.03.2019, 17:21

Əsgərlərin Novruz bayramı - FOTOLAR

Elmar Məmmədyarov argentinalı həmkarı ilə görüşdü
21.03.2019, 16:34

Elmar Məmmədyarov argentinalı həmkarı ilə görüşdü

Karlova Universitetinin əməkdaşları BDU-da tədqiqat aparırlar
21.03.2019, 16:32

Karlova Universitetinin əməkdaşları BDU-da tədqiqat aparırlar

Əli Həsənov: “Nursultan Nazarbayevin qərarı qazax xalqının firavan gələcəyini təmin edəcək”
21.03.2019, 16:10

Əli Həsənov: “Nursultan Nazarbayevin qərarı qazax xalqının firavan gələcəyini təmin edəcək”

Tokayev Qazaxıstan prezidenti kimi ilk səfərini Rusiyaya edəcək
21.03.2019, 15:50

Tokayev Qazaxıstan prezidenti kimi ilk səfərini Rusiyaya edəcək

Azərbaycan səyahət etmək üçün ən yaxşı ölkələr siyahısına daxil edilib
21.03.2019, 15:28

Azərbaycan səyahət etmək üçün ən yaxşı ölkələr siyahısına daxil edilib

Bakı-Sumqayıt magistralında yol qəzası
21.03.2019, 15:15

Bakı-Sumqayıt magistralında yol qəzası

Gələn aydan ailələrə uşaqpulu veriləcək? - RƏSMİ AÇIQLAMA
21.03.2019, 14:53

Gələn aydan ailələrə uşaqpulu veriləcək? - RƏSMİ AÇIQLAMA

Qəzetləri məğlub edən saytlar sosial şəbəkələrlə mübarizə apara biləcəkmi?
21.03.2019, 14:22

Qəzetləri məğlub edən saytlar sosial şəbəkələrlə mübarizə apara biləcəkmi?

Azərbaycan “Dostluq naminə futbol”da təmsil olunacaq
21.03.2019, 13:37

Azərbaycan “Dostluq naminə futbol”da təmsil olunacaq

Avtovağzallarda gücləndirilmiş iş rejiminin müddəti uzadıldı
21.03.2019, 13:28

Avtovağzallarda gücləndirilmiş iş rejiminin müddəti uzadıldı

Sabahın HAVASI: Çiskinli yağış ehtimalı var
21.03.2019, 13:26

Sabahın HAVASI: Çiskinli yağış ehtimalı var

Əfqanıstanda PARTLAYIŞ: 6 ölü, 23 yaralı
21.03.2019, 13:00

Əfqanıstanda PARTLAYIŞ: 6 ölü, 23 yaralı

Azercell daha bir uğura imza atdı
21.03.2019, 12:34

Azercell daha bir uğura imza atdı

Qaradağda 2 otaqlı evdə YANĞIN
21.03.2019, 12:17

Qaradağda 2 otaqlı evdə YANĞIN

Mehriban Əliyeva Dariqa Nazarbayevanı təbrik edib
21.03.2019, 11:26

Mehriban Əliyeva Dariqa Nazarbayevanı təbrik edib

Polis həyətində çətənə əkəni saxladı
21.03.2019, 11:25

Polis həyətində çətənə əkəni saxladı

Bakı Novruzu belə qeyd edir - FOTOLAR
21.03.2019, 11:15

Bakı Novruzu belə qeyd edir - FOTOLAR

İrana gedən Azərbaycan vətəndaşlarının sayı 83,8 faiz artıb - RƏSMİ
21.03.2019, 11:04

İrana gedən Azərbaycan vətəndaşlarının sayı 83,8 faiz artıb - RƏSMİ

ARXİV