19 noyabr 2017, Bazar
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - Ay məhv olsa, Yerdə nələr baş verəcək?  
Ay məhv olsa, Yerdə nələr baş verəcək?  
08.12.2016, 22:02

Modern.az saytının elmi mövzuda silsilə yazıları davam edir. Bu dəfə Yer-Ay əlaqələrindən bəhs edəcəyik.

Əgər Dünyanın 4.5 milyard illik bütün varlığını 24 saata kimi sadələşdirmiş olsaydıq (Yerin yaranması da 0 nöqtəsi olsaydı) deyə bilərdik ki,  Ay, Yerin yaranmasından yalnız 10 dəqiqə sonra mövcud olub. Digər bir sözlə Ay, Yerin yaranmasından sadəcə 30 milyon il sonra yaranıb. O zamanlar Dünya tam bir maqma okeanı idi və ən böyük hipotezə görə Mars böyüklüyündə bir göy cisminin Yerlə maili bir bucaqla toqquşması nəticəsində bu maqma təbəqəsindən nəhəng bir kütlə Yerdən qoparaq orbitə səpələndi və Ayı yaratdı.  Yer də, Günəşin orbitindəki toz və daşların birləşməsi ilə zaman içərisində yaranmış adi bir planetdir.

Ay ilk yarananda Yerə olduqca yaxın idi: 25.000 kilometr qədər uzaq (hazırda 384.400 kilometr məsafədədir). Əgər bu gün də o məsafədə olsaydı, bu anda Ayı göy üzündə gördüyümüzdən 10-20 dəfə böyük görməliydik. Təəssüf ki, Ayın bu qədər yaxın olduğu dövrlərdə planetimiz üzərində həyat yox idi və buna görə də, bu gözəl mənzərəyə kimsə şahid olmadı.

Ayın varlığının ən mühüm və əsas nəticələrindən biri, Yer səthinin temperaturu ilə bağlıdır. Qabarma-çəkilmə təsiri kimi bilinən fiziki təsir, bir cismin başqa bir cismə olan yaxınlığının kubu ilə əlaqəlidir. Bu səbəbdən Ay Yerə bu qədər yaxında olarkən, yüksək bir cazibə qüvvəsi yaradırdı.

 

Həmçinin o zamanlar Ay hələ də çox isti idi və yəqin ki, aradakı qısa məsafədə verdiyi istiliyə görə planetin səthini isti saxlayırdı. Buna görə də həyatın başlanğıcı məsələsində əhəmiyyətli təsirləri olmuş ola bilər. Ancaq sonra Ay, zamanla planetimizdən uzaqlaşaraq  (hazırda, hər il 3.8 santimetr qədər uzaqlaşır) və soyuyaraq bu təsirini tamamilə itirib.

 

Ay anidən yox olsa nə baş baş verər?

 

Ani bir təsiri olmazdı. Sadəcə, gecələrimiz daha qaranlıq olar və göydəki gözəl bir görüntüdən məhrum qalardıq. Ancaq yox, bunun təsirləri zamanla ortaya çıxmağa başlayardı. Ən qısa zamanda yaranacaq təsir, qabarma-çəkilmənin bu gün olduğundan daha zəif olması olardı. Çünki Ay, Yer üzündəki bu prosesə səbəb olan qüvvələrin 3-də 2-nə səbəb olur. Bunun necə təsir edəcəyini bir anda anlamaya bilərsiniz. Ancaq dəniz həyatı üçün qabarma-çəkilmə çox böyük əhəmiyyətə malikdir. Hətta bir çox quruda yaşayan canlının belə həyat şəraiti qabarma-çəkilməyə uyğun olaraq təkamül keçirib. Beləliklə, qabarma-çəkilmə hərəkətlərindəki bu qədər ani bir dəyişiklik, bir çox növün sonunu gətirməyə səbəb olacaq.

 

Bundan başqa Ayın fiziki təsiri, Yerin sabit olan 23 dərəcəlik meyilini qoruyur. Ay birdən yox olsa, Yer zamanla bu meylinin dayanıqlığını itirəcək və belə demək olarsa,"yellənməyə" başlayacaq. Məsələn, Marsın belə bir tarazlayıcısı yoxdur və meylliyi bu səbəblə 15 dərəcə ilə 35 dərəcə arasında gedib gəlir. Bu da, Mars səthindəki mövsümlərin müddətlərinin davamlı olaraq dəyişməsinə səbəb olur. Bu da həyat üçün yıxıcı təsirə səbəb olacaq.

 

Ayın yox olmasının digər bir əhəmiyyətli ola biləcək təsiri də, kosmosun dərinliklərindən Yeri təhlükə altına qoya biləcək göy cisimlərindən bizi qismən qorumasıdır. Ancaq bu, bütün astronomlar tərəfindən güclü təsir olaraq qarşılanmır, çünki Yer, Aydan ölçüyə görə təxminən 4 dəfə, həcm olaraq təxminən 50 dəfə, səth sahəsi olaraq 14.5 dəfə, kütlə olaraq 81 dəfə nəhəngdir. Dolayısı ilə bir meteoritin Yerlə toqquşma ehtimalı, Ayla toqquşma ehtimalından çox yüksəkdir. Yenə də, Ayın qoruyucu təsirini müdafiə edən elm insanları, göy daşlarının istiqamətlərini dəyişmək üçün faydaları olduğunu düşünürlər.

 

Ayın yox olmasının digər bir təsiri, planetimiz üzərindəki əhəmiyyətli bir qüvvə amilinin ortadan qalxmasına görə yaranacaq fəallıqlardır: Zəlzələlər və vulkanik fəaliyyət. Ancaq bunlar zamanla azalacaq və normal hala gələcək.

 

Ayın yox olmasının ən müzakirə olunan təsirlərindən bir, Yerin Günəş ətrafındakı orbitinin dəyişməsi olacaq. Ay və Yeri bir növ "qardaş göy cisimləri" hesab etmək olar. Bir-birinə cazibə qüvvəsi tətbiq edərək dönürlər və bu ikili sistem, bir yerdə Günəşin ətrafında dönür. Bu səbəbdən Ay ortadan qalxsa, Yer üzərindəki əhəmiyyətli bir qüvvə ortadan qalxmış olar. Və Günəş ətrafındakı orbitimiz, Ayın ortadan qalxdığı andakı Yer və Ay mövqelərinə görə dəyişməyə başlaya bilər. Amma bu dəyişikliyin miqdarı tam olaraq bilinmir. Bəzi tədqiqatçılar, Ayın yox olmasının Yerin orbitinə demək olar ki, heç bir təsir göstərməyəcəyini deyəndə, bəziləri əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb ola biləcəyini iddia edirlər. Buna görə də bu barədə dəqiq bir şey demək mümkün deyil.

 

Digər tərəfdən, Ayın Yer ətrafında fırlanma sürətinin getdikcə azaldığı da məlumdur. Ayın planetimizə tətbiq etdiyi qüvvə, planetimizi son 500.000 il ərzində ildə 400 dönüşdən, ildə 365 dönüşə qədər yavaşladıb. Bu səbəbdən Ay yox olsa, Yerin yavaşlamasına səbəb olan çox mühüm bir amil də ortadan qalxmış olacaq. Bu, planetimizə artıq təsir göstərməyəcək. Ancaq əgər Ay əvvəldən bəri mövcud olmasaydı, planetimizin fırlanma sürətindəki fərqlilikdən ötrü canlılar çox fərqli bir təkamül keçirə bilərdilər. Məsələn, Yer çox sürətli dönsəydi, planetimizdə çox güclü küləklərə səbəb ola bilərdi.

Son olaraq, bioloji cəhətdən yenidən baxacaq olsaq, Ayın yox olması yəqin ki, bir çox canlıya ciddi miqdarda təsir göstərəcək. Çünki bir çox məməli heyvanların gözləri Ay işığına həssas şəkildə təkamül keçirib. Buna insan da daxildir. Bu məməlilərin bəlkə bir çoxu, Ayın yoxluğundan əhəmiyyətli dərəcədə təsirlənərək həyatını itirəcək. İnsanlarda belə bir vəziyyətin olmayacağını təxmin etmək olar. Amma bizdə də çox mühüm psixoloji dəyişikliklər baş verməsi mümkündür. Ayın yox olması, gecə-gündüz anlayışları haqqında beynimizdə olan qavrayışlara təsir edəcək və hormonal dəyişikliklərə səbəb olacaq. Bu da insan davranışlarının dəyişməsi ilə nəticələnəcək.

 

Bütün bu dəyişikliklərin nə qədər ciddi olacağı və nələrə təsir edəcəyi məsələsində mübahisələr mövcuddur. Ayın yox olması yəqin ki, Yerdə mühüm bir çox fərqliliyə səbəb olacaq. Ancaq qiyamət carçılarının iddia etdiyi kimi, Ayın yox olmasının Yerdəki bütün həyatı dağıdacağını düşünmək, Ay ilə Yer arasında çox həssas tarazlığın olduğunu düşünmək, Ay heç olmasaydı həyatın var olmayacağını inadlı şəkildə iddia etmək açıq-aşkar məlumatsızlığın nəticəsidir. Ən sadə, okeanların diblərində yaşayan bakteriyalar və arkelər ( bunlarla olan ortaq atamız, yəqin ki, yaşayan ilk canlıdır), Ay yox olsa belə milyonlarla il heç bir şey olmamış kimi həyatlarını davam etdirib təkamül keçirməyə davam edərlər. İnsanlara emosional təsir etmək məqsədilə uydurulan bu yalanlara qarşı diqqətli olun.

 

Hazırladı: Taryel Abdullayev


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Teymur Rəcəbov FİDE Qran-pri mərhələsinin liderlər qrupunda yer alıb
19.11.2017, 00:56

Teymur Rəcəbov FİDE Qran-pri mərhələsinin liderlər qrupunda yer alıb

İngiltərəli azarkeşlər arasında kütləvi dava
19.11.2017, 00:32

İngiltərəli azarkeşlər arasında kütləvi dava

NATO baş katibi Ərdoğandan təkrar üzr istədi
19.11.2017, 00:13

NATO baş katibi Ərdoğandan təkrar üzr istədi

İtkin düşən Kürdəmir sakini tapıldı
18.11.2017, 23:49

İtkin düşən Kürdəmir sakini tapıldı

Ukrayna 8 Gürcüstan vətəndaşını deportasiya etdi
18.11.2017, 23:32

Ukrayna 8 Gürcüstan vətəndaşını deportasiya etdi

İranda dahi şair Şəhriyarın büstü təhqir edildi
18.11.2017, 23:13

İranda dahi şair Şəhriyarın büstü təhqir edildi

Astarada torpaq sürüşməsi yolları qismən bağladı
18.11.2017, 22:56

Astarada torpaq sürüşməsi yolları qismən bağladı

“İskəndər-M” yeni ballistik raketi sınaqdan keçirildi - Video
18.11.2017, 22:42

“İskəndər-M” yeni ballistik raketi sınaqdan keçirildi - Video

“Dünya gözəli-2017”in qalibi Hindistan təmsilçisi oldu
18.11.2017, 22:23

“Dünya gözəli-2017”in qalibi Hindistan təmsilçisi oldu

Prezident  Robert Muqabe Zimbabvedən qaçdı
18.11.2017, 22:09

Prezident  Robert Muqabe Zimbabvedən qaçdı

Rusiya İŞİD mövqelərini bombaladı
18.11.2017, 21:51

Rusiya İŞİD mövqelərini bombaladı

Deputat Ərəb Liqası rəsmilərinə köçkünlərdən danışıb
18.11.2017, 21:35

Deputat Ərəb Liqası rəsmilərinə köçkünlərdən danışıb

Sabirabaddakı qəzada polis əməkdaşı öldü
18.11.2017, 21:22

Sabirabaddakı qəzada polis əməkdaşı öldü

Prezident sabiq icra başçısına “Tərəqqi” medalı verdi   
18.11.2017, 21:08

Prezident sabiq icra başçısına “Tərəqqi” medalı verdi  

Dünyanın ən iri hava gəmisi qəzaya uğradı
18.11.2017, 21:04

Dünyanın ən iri hava gəmisi qəzaya uğradı

İndi söz sizindir, ƏZİZ XANIMLAR...
18.11.2017, 20:50

İndi söz sizindir, ƏZİZ XANIMLAR...

Azərbaycan Gimnastika Federasiyası könüllülər qəbul edir
18.11.2017, 20:32

Azərbaycan Gimnastika Federasiyası könüllülər qəbul edir

Paytaxtda yaşayış binasında yanğın: 23 sakin təxliyyə edildi
18.11.2017, 20:16

Paytaxtda yaşayış binasında yanğın: 23 sakin təxliyyə edildi

"Tək üzr istəmək kifayət deyil" - Ərdoğan
18.11.2017, 20:02

"Tək üzr istəmək kifayət deyil" - Ərdoğan

Qusarda vətəndaşlara qarşı dələduzluq edən şəxs tutuldu
18.11.2017, 19:51

Qusarda vətəndaşlara qarşı dələduzluq edən şəxs tutuldu

Ucqar kəndin gənc müəllimi - “Burda hər günüm bir macəradı” - LAYİHƏ
18.11.2017, 18:01

Ucqar kəndin gənc müəllimi - “Burda hər günüm bir macəradı” - LAYİHƏ

Türkiyənin əfsanəvi atleti Naim Süleymanoğlu vəfat etdi
18.11.2017, 17:09

Türkiyənin əfsanəvi atleti Naim Süleymanoğlu vəfat etdi

Ermənistan ordusunda “dedovşina”   
18.11.2017, 16:33

Ermənistan ordusunda “dedovşina”  

Lənkəran-Lerik bölgəsində zəlzələ oldu
18.11.2017, 16:31

Lənkəran-Lerik bölgəsində zəlzələ oldu

Erməni boksçu hərbi hissədə əsgərləri döyür
18.11.2017, 16:26

Erməni boksçu hərbi hissədə əsgərləri döyür

Prezident qocaman YAP-çılara fərdi təqaüd, fəxri ad verdi - ADLAR
18.11.2017, 16:20

Prezident qocaman YAP-çılara fərdi təqaüd, fəxri ad verdi - ADLAR

“Çelsi” klubu “Qarabağ”ın ayırdığı biletlərdən imtina etdi
18.11.2017, 16:14

“Çelsi” klubu “Qarabağ”ın ayırdığı biletlərdən imtina etdi

İki nəfərə “Əməkdar jurnalist” adı verildi
18.11.2017, 16:09

İki nəfərə “Əməkdar jurnalist” adı verildi

Prezident tanınmış YAP-çıları təltif etdi - SİYAHI
18.11.2017, 16:05

Prezident tanınmış YAP-çıları təltif etdi - SİYAHI

Dini Komitənin sədr müavini: “Dini kimliyimiz milli kimliyimizə qarşı qoyulur”   
18.11.2017, 15:48

Dini Komitənin sədr müavini: “Dini kimliyimiz milli kimliyimizə qarşı qoyulur”  

Elmira Əmrahqızının adı niyə əbədiləşdirilməsin?.. Mərhum jurnalistlə bağlı TƏQDİMAT
18.11.2017, 15:42

Elmira Əmrahqızının adı niyə əbədiləşdirilməsin?.. Mərhum jurnalistlə bağlı TƏQDİMAT

Azərbaycanda peşə məktəbləri 3 cür olacaq   
18.11.2017, 15:32

Azərbaycanda peşə məktəbləri 3 cür olacaq  

Zaqatalada ilk dəfə Fındıq festivalı keçirilib - FOTOLAR
18.11.2017, 15:29

Zaqatalada ilk dəfə Fındıq festivalı keçirilib - FOTOLAR

Azərbaycanın “Dubay Ekspo 2020”də iştirakı haqqında müqavilə imzalanıb
18.11.2017, 15:21

Azərbaycanın “Dubay Ekspo 2020”də iştirakı haqqında müqavilə imzalanıb

Qalmaqallı sənəd Milli Məclisə çıxarılır
18.11.2017, 15:09

Qalmaqallı sənəd Milli Məclisə çıxarılır

ARXİV