26 iyul 2017, Çərşənbə axşamı
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - Ay məhv olsa, Yerdə nələr baş verəcək?  
Ay məhv olsa, Yerdə nələr baş verəcək?  
08.12.2016, 22:02

Modern.az saytının elmi mövzuda silsilə yazıları davam edir. Bu dəfə Yer-Ay əlaqələrindən bəhs edəcəyik.

Əgər Dünyanın 4.5 milyard illik bütün varlığını 24 saata kimi sadələşdirmiş olsaydıq (Yerin yaranması da 0 nöqtəsi olsaydı) deyə bilərdik ki,  Ay, Yerin yaranmasından yalnız 10 dəqiqə sonra mövcud olub. Digər bir sözlə Ay, Yerin yaranmasından sadəcə 30 milyon il sonra yaranıb. O zamanlar Dünya tam bir maqma okeanı idi və ən böyük hipotezə görə Mars böyüklüyündə bir göy cisminin Yerlə maili bir bucaqla toqquşması nəticəsində bu maqma təbəqəsindən nəhəng bir kütlə Yerdən qoparaq orbitə səpələndi və Ayı yaratdı.  Yer də, Günəşin orbitindəki toz və daşların birləşməsi ilə zaman içərisində yaranmış adi bir planetdir.

Ay ilk yarananda Yerə olduqca yaxın idi: 25.000 kilometr qədər uzaq (hazırda 384.400 kilometr məsafədədir). Əgər bu gün də o məsafədə olsaydı, bu anda Ayı göy üzündə gördüyümüzdən 10-20 dəfə böyük görməliydik. Təəssüf ki, Ayın bu qədər yaxın olduğu dövrlərdə planetimiz üzərində həyat yox idi və buna görə də, bu gözəl mənzərəyə kimsə şahid olmadı.

Ayın varlığının ən mühüm və əsas nəticələrindən biri, Yer səthinin temperaturu ilə bağlıdır. Qabarma-çəkilmə təsiri kimi bilinən fiziki təsir, bir cismin başqa bir cismə olan yaxınlığının kubu ilə əlaqəlidir. Bu səbəbdən Ay Yerə bu qədər yaxında olarkən, yüksək bir cazibə qüvvəsi yaradırdı.

 

Həmçinin o zamanlar Ay hələ də çox isti idi və yəqin ki, aradakı qısa məsafədə verdiyi istiliyə görə planetin səthini isti saxlayırdı. Buna görə də həyatın başlanğıcı məsələsində əhəmiyyətli təsirləri olmuş ola bilər. Ancaq sonra Ay, zamanla planetimizdən uzaqlaşaraq  (hazırda, hər il 3.8 santimetr qədər uzaqlaşır) və soyuyaraq bu təsirini tamamilə itirib.

 

Ay anidən yox olsa nə baş baş verər?

 

Ani bir təsiri olmazdı. Sadəcə, gecələrimiz daha qaranlıq olar və göydəki gözəl bir görüntüdən məhrum qalardıq. Ancaq yox, bunun təsirləri zamanla ortaya çıxmağa başlayardı. Ən qısa zamanda yaranacaq təsir, qabarma-çəkilmənin bu gün olduğundan daha zəif olması olardı. Çünki Ay, Yer üzündəki bu prosesə səbəb olan qüvvələrin 3-də 2-nə səbəb olur. Bunun necə təsir edəcəyini bir anda anlamaya bilərsiniz. Ancaq dəniz həyatı üçün qabarma-çəkilmə çox böyük əhəmiyyətə malikdir. Hətta bir çox quruda yaşayan canlının belə həyat şəraiti qabarma-çəkilməyə uyğun olaraq təkamül keçirib. Beləliklə, qabarma-çəkilmə hərəkətlərindəki bu qədər ani bir dəyişiklik, bir çox növün sonunu gətirməyə səbəb olacaq.

 

Bundan başqa Ayın fiziki təsiri, Yerin sabit olan 23 dərəcəlik meyilini qoruyur. Ay birdən yox olsa, Yer zamanla bu meylinin dayanıqlığını itirəcək və belə demək olarsa,"yellənməyə" başlayacaq. Məsələn, Marsın belə bir tarazlayıcısı yoxdur və meylliyi bu səbəblə 15 dərəcə ilə 35 dərəcə arasında gedib gəlir. Bu da, Mars səthindəki mövsümlərin müddətlərinin davamlı olaraq dəyişməsinə səbəb olur. Bu da həyat üçün yıxıcı təsirə səbəb olacaq.

 

Ayın yox olmasının digər bir əhəmiyyətli ola biləcək təsiri də, kosmosun dərinliklərindən Yeri təhlükə altına qoya biləcək göy cisimlərindən bizi qismən qorumasıdır. Ancaq bu, bütün astronomlar tərəfindən güclü təsir olaraq qarşılanmır, çünki Yer, Aydan ölçüyə görə təxminən 4 dəfə, həcm olaraq təxminən 50 dəfə, səth sahəsi olaraq 14.5 dəfə, kütlə olaraq 81 dəfə nəhəngdir. Dolayısı ilə bir meteoritin Yerlə toqquşma ehtimalı, Ayla toqquşma ehtimalından çox yüksəkdir. Yenə də, Ayın qoruyucu təsirini müdafiə edən elm insanları, göy daşlarının istiqamətlərini dəyişmək üçün faydaları olduğunu düşünürlər.

 

Ayın yox olmasının digər bir təsiri, planetimiz üzərindəki əhəmiyyətli bir qüvvə amilinin ortadan qalxmasına görə yaranacaq fəallıqlardır: Zəlzələlər və vulkanik fəaliyyət. Ancaq bunlar zamanla azalacaq və normal hala gələcək.

 

Ayın yox olmasının ən müzakirə olunan təsirlərindən bir, Yerin Günəş ətrafındakı orbitinin dəyişməsi olacaq. Ay və Yeri bir növ "qardaş göy cisimləri" hesab etmək olar. Bir-birinə cazibə qüvvəsi tətbiq edərək dönürlər və bu ikili sistem, bir yerdə Günəşin ətrafında dönür. Bu səbəbdən Ay ortadan qalxsa, Yer üzərindəki əhəmiyyətli bir qüvvə ortadan qalxmış olar. Və Günəş ətrafındakı orbitimiz, Ayın ortadan qalxdığı andakı Yer və Ay mövqelərinə görə dəyişməyə başlaya bilər. Amma bu dəyişikliyin miqdarı tam olaraq bilinmir. Bəzi tədqiqatçılar, Ayın yox olmasının Yerin orbitinə demək olar ki, heç bir təsir göstərməyəcəyini deyəndə, bəziləri əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb ola biləcəyini iddia edirlər. Buna görə də bu barədə dəqiq bir şey demək mümkün deyil.

 

Digər tərəfdən, Ayın Yer ətrafında fırlanma sürətinin getdikcə azaldığı da məlumdur. Ayın planetimizə tətbiq etdiyi qüvvə, planetimizi son 500.000 il ərzində ildə 400 dönüşdən, ildə 365 dönüşə qədər yavaşladıb. Bu səbəbdən Ay yox olsa, Yerin yavaşlamasına səbəb olan çox mühüm bir amil də ortadan qalxmış olacaq. Bu, planetimizə artıq təsir göstərməyəcək. Ancaq əgər Ay əvvəldən bəri mövcud olmasaydı, planetimizin fırlanma sürətindəki fərqlilikdən ötrü canlılar çox fərqli bir təkamül keçirə bilərdilər. Məsələn, Yer çox sürətli dönsəydi, planetimizdə çox güclü küləklərə səbəb ola bilərdi.

Son olaraq, bioloji cəhətdən yenidən baxacaq olsaq, Ayın yox olması yəqin ki, bir çox canlıya ciddi miqdarda təsir göstərəcək. Çünki bir çox məməli heyvanların gözləri Ay işığına həssas şəkildə təkamül keçirib. Buna insan da daxildir. Bu məməlilərin bəlkə bir çoxu, Ayın yoxluğundan əhəmiyyətli dərəcədə təsirlənərək həyatını itirəcək. İnsanlarda belə bir vəziyyətin olmayacağını təxmin etmək olar. Amma bizdə də çox mühüm psixoloji dəyişikliklər baş verməsi mümkündür. Ayın yox olması, gecə-gündüz anlayışları haqqında beynimizdə olan qavrayışlara təsir edəcək və hormonal dəyişikliklərə səbəb olacaq. Bu da insan davranışlarının dəyişməsi ilə nəticələnəcək.

 

Bütün bu dəyişikliklərin nə qədər ciddi olacağı və nələrə təsir edəcəyi məsələsində mübahisələr mövcuddur. Ayın yox olması yəqin ki, Yerdə mühüm bir çox fərqliliyə səbəb olacaq. Ancaq qiyamət carçılarının iddia etdiyi kimi, Ayın yox olmasının Yerdəki bütün həyatı dağıdacağını düşünmək, Ay ilə Yer arasında çox həssas tarazlığın olduğunu düşünmək, Ay heç olmasaydı həyatın var olmayacağını inadlı şəkildə iddia etmək açıq-aşkar məlumatsızlığın nəticəsidir. Ən sadə, okeanların diblərində yaşayan bakteriyalar və arkelər ( bunlarla olan ortaq atamız, yəqin ki, yaşayan ilk canlıdır), Ay yox olsa belə milyonlarla il heç bir şey olmamış kimi həyatlarını davam etdirib təkamül keçirməyə davam edərlər. İnsanlara emosional təsir etmək məqsədilə uydurulan bu yalanlara qarşı diqqətli olun.

 

Hazırladı: Taryel Abdullayev


Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Azərbaycandan şəxsi maşını ilə Həccə getmək istəyənlər kimlərdir...   
26.07.2017, 14:22

Azərbaycandan şəxsi maşını ilə Həccə getmək istəyənlər kimlərdir...  

Başqırd alim Molla Pənah Vaqifin şerlərini tərcümə edib
26.07.2017, 14:02

Başqırd alim Molla Pənah Vaqifin şerlərini tərcümə edib

Fransalı jurnalistlər Azərbaycana gəldi
26.07.2017, 14:00

Fransalı jurnalistlər Azərbaycana gəldi

Şəfa Kazımova ADU-da mətbuat katibi vəzifəsindən azad edildi
26.07.2017, 13:54

Şəfa Kazımova ADU-da mətbuat katibi vəzifəsindən azad edildi

“Ermənistan regional sülh və təhlükəsizliyi ciddi şəkildə təhdid edir” - Azərbaycan BƏYANAT VERDİ   
26.07.2017, 13:37

“Ermənistan regional sülh və təhlükəsizliyi ciddi şəkildə təhdid edir” - Azərbaycan BƏYANAT VERDİ  

Cavanşir Feyziyevin köməkçisi komitə rəhbəri oldu - FOTO
26.07.2017, 13:36

Cavanşir Feyziyevin köməkçisi komitə rəhbəri oldu - FOTO

Jurnalist Ağa Cəfərliyə ADU-da vəzifə verildi   
26.07.2017, 13:30

Jurnalist Ağa Cəfərliyə ADU-da vəzifə verildi  

Bakıda qanunsuz küçə ticarətinə niyə son qoya bilmirlər...
26.07.2017, 13:18

Bakıda qanunsuz küçə ticarətinə niyə son qoya bilmirlər...

ABŞ Rusiya, İran və Şimali Koreyaya qarşı sanksiyaları sərtləşdirdi
26.07.2017, 13:03

ABŞ Rusiya, İran və Şimali Koreyaya qarşı sanksiyaları sərtləşdirdi

Azərbaycana İŞİD xəbərdarlığı – RƏSMİ
26.07.2017, 12:50

Azərbaycana İŞİD xəbərdarlığı – RƏSMİ

Ətin qiyməti niyə bahalaşır... - SƏBƏBLƏR   
26.07.2017, 12:47

Ətin qiyməti niyə bahalaşır... - SƏBƏBLƏR  

Sabahın hava PROQNOZU - İstilər güclənir  
26.07.2017, 12:36

Sabahın hava PROQNOZU - İstilər güclənir  

Sentyabrda dollara tələb artacaq
26.07.2017, 12:31

Sentyabrda dollara tələb artacaq

“Beynəlxalq Bank işi” ilə bağlı materiallar DİN-ə göndərilib
26.07.2017, 12:21

“Beynəlxalq Bank işi” ilə bağlı materiallar DİN-ə göndərilib

Azərbaycandakı bir sıra dövlət qurumlarında ciddi yeyintilər aşkarlandı
26.07.2017, 12:16

Azərbaycandakı bir sıra dövlət qurumlarında ciddi yeyintilər aşkarlandı

535 minə yaxın mənzil özəlləşdirilib
26.07.2017, 12:08

535 minə yaxın mənzil özəlləşdirilib

Qarabağda müharibə başlasa, Rusiya konkret mövqe seçəcək – Tanınmış ekspertdən PROQNOZ   
26.07.2017, 12:07

Qarabağda müharibə başlasa, Rusiya konkret mövqe seçəcək – Tanınmış ekspertdən PROQNOZ  

Mediadan qaçan mətbuat katiblərinin adları elan olunacaq  
26.07.2017, 12:06

Mediadan qaçan mətbuat katiblərinin adları elan olunacaq  

Jurnalist olmaq istəyən abituriyentlər qabiliyyət imtahanı verəcəklər
26.07.2017, 12:05

Jurnalist olmaq istəyən abituriyentlər qabiliyyət imtahanı verəcəklər

“Tatneft”in rəhbərliyi Bakı Ali Neft Məktəbində
26.07.2017, 12:02

“Tatneft”in rəhbərliyi Bakı Ali Neft Məktəbində

İribuynuzlu heyvanlar xəstəliyə qarşı peyvənd olunur
26.07.2017, 11:58

İribuynuzlu heyvanlar xəstəliyə qarşı peyvənd olunur

“Çudo Peçka”nın sahibi HƏBS EDİLDİ   
26.07.2017, 11:55

“Çudo Peçka”nın sahibi HƏBS EDİLDİ  

Mobil Diş Klinikası təmənnasız yardımı davam etdirir
26.07.2017, 11:49

Mobil Diş Klinikası təmənnasız yardımı davam etdirir

ADU-nun tələbəsi Azərbaycanı Çində təmsil edib
26.07.2017, 11:45

ADU-nun tələbəsi Azərbaycanı Çində təmsil edib

"Rabitə işi" - Vidadi Zeynalov və digərlərinə hökm oxunması təxirə salınıb
26.07.2017, 11:42

"Rabitə işi" - Vidadi Zeynalov və digərlərinə hökm oxunması təxirə salınıb

Türkiyə ilə ABŞ arasında növbəti GƏRGİNLİK - raketlər hara tuşlanacaq... 
26.07.2017, 11:39

Türkiyə ilə ABŞ arasında növbəti GƏRGİNLİK - raketlər hara tuşlanacaq... 

İcra nümayəndəsi övladları ilə intihar etmiş ana haqda DANIŞDI: “Bütün kənd şokdadır”   
26.07.2017, 11:34

İcra nümayəndəsi övladları ilə intihar etmiş ana haqda DANIŞDI: “Bütün kənd şokdadır”  

Elnur Nağızadə Məleykə Abbaszadə haqda hansı sensasiyalı faktlar açıqlayacaq?   
26.07.2017, 11:25

Elnur Nağızadə Məleykə Abbaszadə haqda hansı sensasiyalı faktlar açıqlayacaq?  

Komitə sədrinin müavini, iqtisadçı professor, poeziya həvəskarı...   
26.07.2017, 11:19

Komitə sədrinin müavini, iqtisadçı professor, poeziya həvəskarı...  

DİM 189 abituriyentə xəbərdarlıq etdi
26.07.2017, 11:09

DİM 189 abituriyentə xəbərdarlıq etdi

İtkin düşən abituriyent tapıldı - YENİLƏNİB
26.07.2017, 11:04

İtkin düşən abituriyent tapıldı - YENİLƏNİB

Şəmkirdəki dəhşətli intiharla bağlı cinayət işi açıldı   
26.07.2017, 10:40

Şəmkirdəki dəhşətli intiharla bağlı cinayət işi açıldı  

ADU-da Yay məktəbi davam edir
26.07.2017, 10:35

ADU-da Yay məktəbi davam edir

 “İxtisas seçimi zamanı nələrə diqqət yetirməli?”
26.07.2017, 10:24

 “İxtisas seçimi zamanı nələrə diqqət yetirməli?”

Moody's agentliyi Kapital Bank-ın reytinqini açıqladı
26.07.2017, 10:16

Moody's agentliyi Kapital Bank-ın reytinqini açıqladı

ARXİV
SORĞU
Builki qəbul imtahanları necə keçdi?
- İmtahanların iki dəfə keçirilməsi müsbət haldır(16.6%)
- İmtahanlar bir dəfə keçirilməliydi(2.38%)
- İmtahanların pullu keçirilməsi mənfi haldır(50%)
- İmtahan testləri çətinləşdirilmişdi(11.9%)
- İmtahanlar asan keçdi(2.38%)
- Təşkilatçılıq yüksək səviyyədəydi(4.76%)
- Təşkilatçılıq aşağı səviyyədəydi(11.9%)