18 yanvar 2018, Cümə axşamı
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Türk dünyasının iftixarı
Türk dünyasının iftixarı
12.02.2017, 11:06

“Ancaq o millət, o tayifə  təriqi-fəlah və nicatda olur ki, özünü  tanıya” (Ə.Hüseynzadə)

Milli-ictimai fikir tariximizdə əvəzsiz rol oynamış  Əli bəy Hüseynzadə bacarıqlı, səriştəli bir jurnalist, şair, yazıçı, həkim, tərcüməçi, həm də incə zövqlü, istedadlı bir rəssam idi.

Son dövrdə Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti ilə əlaqədar  xeyli tədqiqat meydana çıxıb. Ancaq bu tədqiqatların əksəriyyətində köklər, qaynaqlar sanki unudulub.Araşdırılan dövr əsrin əvvəllərindəki fikir hərəkatından təcrid olunmuş şəkildə təqdim edilir. Bu isə mahiyyətcə eyni qəbildən olan hadisələr arasındakı  varislik əlaqəsini duymağa, dərk etməyə mane olur.

Əli bəy Hüseynzadənin fəaliyyəti təkcə Azərbaycan xalqının deyil, bütün türk xalqlarınıntarixində böyük əhəmiyyətə malikdir.  İlk dəfə olaraq “hürriyyət və müsavat” şüarını açıq şəkildə ortaya atan, tarkçülüyün, turançılığın əsasını qoyan, türk birliyi ideyasınıelmi-nəzəri cəhətdən əsaslandıran da  məhz Əli bəy Hüseynzadə olmuşdur.

Bir vaxtlar böyük Turan dövlətini yaradan türk qəbilələrinmdən çoxu  yeni dövrdə ağır və çətin  vəziyyətə düşmüşdü.  Bunu aydın dərk edən Əli bəy Hüseynzadə  onları bu ağır vəziyyətdən xilas etmək üçün  özünün müəyyən etdiyi inkişaf və çıxış yolunu  yığcam çəkildə ifadə edərək göstərirdi ki, bu yol “türklük, müsəlmanlıq, avropalılıqdır.türk hissiyatı ilə mütəhəssis, islam dini ilə mütədəyyin, Avropa mədəniyyəti-hazirəsi ilə mütəməddin olmaqdır”(“Füyuzat” jurnalı № 23, 1907)

Əlbəttə o, türkləşməkislamlaşmaq və ya  “ittihadi-türk”, “ittihadi-islam” deyərkən, başqa millətlərə, başqa dinlərə qarşı  milli və dini zorakılıq  meyillərindən çox-çox uzaq olmuşdur. Əli bəy Hüseynzadənin  məqsədi millətin əsas əlamətlərindən olan, təbii şəkildə meydana çıxan  qan birliyinin, dil birliyinin, tarixən yaranmış  məzhəb və əqidə birliyinin qorunub saxlanmasının  vacibliyini göstərmək olmuşdur.:” Müsəlmanız” onun üçün dünyanın hər nərəsində xeyirxah xeyirxah bulunduğumuz  din qardaşlarımız tərəqqi etsə,  biz o tərəqqiyi əz dil o can  alqışlarız!  Türküz: binaənəleyh  türkün hər yerdə tərəqqi və təkamül ilə  məsud olmasını arzu edəriz” (“Həyat” qəzeti № 1, 1 905).

Birlik-ittihad ideyası, əlbəttə, böyük ideyadır və  indiki şəraitdə bizim üçün həmişəkindən daha çox əhəmiyyət kəsb edir.İstər Əli bəy Hüseynzadənin, istərsə də başqa milli rəhbər və ictimai-siyasi xadimlərimizin irsinin araşdırılması, aşkarlanması göstərir ki,”ittihad”ideyası  lap ilk günlərdən düşmənlərimizin  və onları himayə edənlərin  bizim haqqımızda qərəzkarlıqla   uydurduqları  “panislamizm” və “pantürkizm” anlayışları  ilə ifadə etdikləri puç və fanatik əqidə ilə əsla bağlı olmamışdır.

Əli bəy Hüseynzadə türklərin ayrıca bir irq olduqlarını hər yerdə, həmişə  təkidlə irəli sürür və bunu tutarlı elmi dəlillərlə əsaslandırırdı. Lakin o, millətimizin qədim tarixinə, mədəniyyətinə sadəcə maraq xatirinə müraciət etmirdi. Bunun da səbəbləri var idi.  Məsələn, 1905-1907-ci illər inqilabıbütün rus imperiyasını  hərəkətə gətirdi.  Belə bir vaxtda müsəlman türklərinin  də oyanması, öz taleyini, müqəddəratını, kimliyini müəyyən etməsi  qəti bir tələb kimi  qarşıda dururdu.  Bunu qabaqcıl ziyalılar, millətsevərlər yaxşı dərk edirdilər. Əli bəy Hüseynzadə  demişkən”Yoxsa yatanlar oyananların ayağı altında qalıb üzüləcəkləri mühəqqəqdir”. Bunun üçün isə hər şeydən əvvəl,  millət öz-özünü dərk etməlidir. “Ancaq o millət, 0 tayifə  təriqi-fəlah və nicatda olur ki, özünü tanıya”(Əli bəy hüseynzadə)

Belə bir tarixi məqamda  millətimizin milli mənlik şüurunun oyanmasınad, ətalət buzunun parçalammasında Əli bəy Hüseynzadənin göstərdiyi xidmət heç kəslə müqayisəyə gəlmir. Bir həqiqəti də  etiraf etmək lazımdır ki,  Əli bəy Hüsenzadə fəaliyyətə başladığı dövrdə bizdə  milli mənlik şüuru çox aşağı səviyyədə idi.  “Həyat” qəzeti nəşrə başlayanadək  nəinki sadə camaat, hətta ziyalılarımızın çoxu  belə millətimizin həqiqi adını, mənşəyini və kökünü  dəqiq bilmirdi. Həmin dövrdə xalq içərisində  çox işlənən adların heç biri (müsəlman, tatar, azərbaycanlı, Qafqaz tatarı və s.) kökümüzlə, əslimizlə bağlı olmayıb.

Əli bəıy Hüseynzadə və onunməsləkdaşları, tərəfdarları böyük səylə çalışırdılar ki, türklərin əsil ənənələrini  dirçəltsinlər, onlara yaşamaq hüququ versinlər. “Türklər kimdir və kimlərdən ibarətdir?”, “Türk dilinin vəzifeyi- mədəniyyəsi” və s. əsərlərində  millətimizin türk əsilli olduğunu , bütün türk qəbilələrinin  bir olduğunu, dillərimizin, mədəniyyətlərimizin eyniliyini elmi dəlillər əsasında sübut edən Əli bəy Hüseynzadə  türklərin tarix boyu nümayiş etdirdikləri canlı ənənələri, dini dönə-dönə xatırladırdı. O, belə hesab edirdi ki,  həmin dövrdə millətini, xalqını hərəkətə gətirmək, azadlıq uğrunda mübarizəyə qaldırmaq üçün  ən əvvəl onu öz nəzərində  yüksəltmək lazımdır.

“Türklər tarix səhnəsinə miladi-İsadan 2000 il əqdəm çıxıb, o vəqtdən  cinsən və lisanən müxtəlif və mütəəddid təsirata məruz olmuşlardır:Asiya qitəsinin şərqində mancu, moğol və çinlilərlə, qərbində isə irqi-Qafqazdan olamn  əqvami-ariyə və samiyə ilə,yəni hindi, irani, çərkəs, kürd, ərəb və sairə nəsilləri ilə  qarışmış olduqlarından bu gün hər tərəfdən  şəklən, cinsən, lisanən qayət müxtələt bir qövmdir.

Bir tərəfdən tarixin göstərdiyi vəch ilə müqəddimən türk ikən biləxirə türkcəyi tamamilə unudub başqa lisanlarla mütəkəllim  qövmləır  mövcud olduğu kimi, digər tərəfdən də öz qədimdillərini  tərk edib türkcə təkəllümə  başlayan və bu surətlə  içimizə qarışıb bizlrdən mədud olan başqa qövmlər də vardır...Bundan başqa, bizzat türk əqvamından bir qismi digər  qismi tərəfindən təmsilə uğradılıb”(“Həyat” qəzeti № 9, 1905).

Hər bir müddəaya konkret misallar gətirdiyinə görədir ki, Əli bəy Hüseynzadənin təqdimində  türk tarixi , həqiqətən, çox canlı, dinamik, inkişafda olan bir  tarix kimi qarşıya çıxır.  Qeyd etmək lazımdır ki, Əli bəy Hüseynzadəni  İslama bağlayan heç də onun möminliyi deyil, başqa dinlərə nisbətən İslam dinində olan ümumbəşəri dəyərlər və ictimai ədalət idealına onun daha yaxın olması idi.

İctimai-siyasi görüşlərinə görə Əli bəy Hüseynzadə ardıcıl demokrat və sosialist olmuşdur. Ancaq onun sosializm haqqında görüşləri  bolşeviklərin qurmaq istədikləri bəsit sosializmdən  çox fərqlənirdi. Əli bəy Hüseynzadə sosializm dedikdə, daha çox ictimai ədalət idealına yaxın olan  bir cəmiyyət tipini nəzərdə tuturdu. Onun hürriyyətpərəstliyi də  birbaşa fəlsaəfi məfkurəsindən  doğurdu.

“Nicat məhəbbətdədir” adlı məqaləsində  böyük mütəfəkkir belə bir qənaətə gəlir ki, qətlü qarətlərin, hər cür vəhçiliklərin səbəbi insanların  öz peyğəmbərləri tərəfindən  onlara aşılanan  “bəni növə məhəbbət və müavinət et” təliminə, tövsiyyəsinə bağlanmamalarıdır. O bunun özünü də  ictimai amillərlə, cəmiyyətin kamillik dərəcəsi ilə  əlaqələndirərək yazırdı: “Əcəba, insanlar arasında... bu məhəbbəti nə ilə , nə vasitə ilə təmin etmək olur?..O vasitəyi bəşəriyyət kəşf edə bilmişdirmi?  Şübhəsiz, etmişdir. O, nədir? – hürriyyət və ədaləti-kəmalə!..Etiqadımızca, bəni-növi-bəşər arasında da  ahəng və məhəbbəti təmin edəcək vasitələr –başlıca bu iki nemətdən ibarətdir...Ədd olursa, hürriyyət də olur, hürriyyət olursa, məhəbbət və məvəddət də olur. Həzrəti İsanın da, həzrəti Məhəmmədin şər və qanunları da bu həqiqətə  müncərdir.

İştə yeni mücahidini-ictimaiyyətimizin də  məqsudi bu həqiqətdir (“Füyuzat” jurnalı№ 6, 1906) İndiyə qədər belə hesab edilirdi ki, Azərbaycan bayrağının rənglərini  mənalandıran “türkləşmə”, “islamlaşma”, “müasirləşmə” prinsiplərini ilk dəfə Ziya Gögalp irəli sürmüşdür. Tədqiqatlar göstərir ki, bu, yanlış fikirdir. Çünki  həmin üç əsas amili  bir prinsip kimi irəli sürən ideoloq Əli bəy Hüseynzadədir.

Hələ 1905-ci ildə Əli bəy Hüseynzadə üç təməl –türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək prinsipini irəli sürmüşdür. Bu üç təməlin üç rənglə  ifadə olunması isə  Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin  təşəbbüsü idi.  Mavi rəng – türklüyün, qırmızı rəng—hürriyyət və mədəniyyətin, yaşıl rəng isə --islamiyyətin rəmzidir. Habelə ilk dəfə azadlıq, ədalət və müsavat şüarlarını  irəli sürən də Əli bəy Hüseynzadədir. O, eyni zamanda, həm ziyalılar, həm də geniş xalq kütlələri arasında böyük maarifçilik işi aparırdı.

Ümumtürk ədəbi dilinin yaradılması və bu ideyanın həyata keçirilməsində də onun əməyi böyükdür və demək olar ki, Əli bəy Hüseynzadənin əsas fəaliyyəti  bu istiqamətə yönəlmişdi.  Onun ictimai-siyasi görüşlərində Azərbaycan milliyyətçiliyi ideologiyası da  böyük bir sahəni təşkil edirdi.  Əsrin əvvəllərində Azərbaycanda meydana çıxan  milliyyətçilik (Azərbaycançılıq) ideologiyasının nəzəri cəhətdən  dolğunlaşdırılması və formalaşdırılmasında Əhməd bəy Ağayev, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Cəlil Məmmədquluzadə, Ömər Faiq Nemanzadə və sair bu kimi publisistlərlə yanaşı, Əli bəy Hüseynzadənin də  mühüm rolu olmuşdur.

Azərbaycan milliyyətçiliyi ideologiyasının meydana çıxması , hər şeydən əvvəl, Azərbaycan türklərinin  milli intibah dövrü keçirdiyini, milli oyanışını, milli şüurunun  inkişaf etdiyi prosesi əks etdirirdi. Bu ideologiyanın qarşısında millətin öz milli mədəniyyətini qoruyub saxlamaq, onu inkişaf etdirərək daha yüksək səviyyəyəqaldırmaq, yad və yabançı təsirlərdən qorumaq kimi  mühüm və təxirəsalınmaz  vəzifələr dururdu.

Əli bəy Hüseynzadə həm də Qərb mədəniyyətinin ilk  təbliğatçısı kimi tanınır. “Həyat” qəzetinin səhıfələrində dərc olunmuş məqalələrində qərbin texniki, mədəni tərəqqisinin nailiyyətlərinə , fəlsəfəsinə, tarixinə, sosioloji nəzəriyyələrinə dərindən bələd olan  birfilosof kimi çıxış edir. O, Kant, Hegel, Fixte, Nitşe, Dyurmheym, Spenser və sair kimi məşhur filosoflar və onların əsərləri haqqında  məlumat verməklə yanaşı, əsərlərindən tərcümələr də etmişdir.

Türk dünyası üçün  müxtəlif nəzəriyyələr yaradan, böyük ideyalar ardınca qaçan Əli bəy Hüseynzadə, çox təəssüf ki, öz doğma xalqının dilini belə müstəqil dil kimi qəbul etməmişdir. Qəzet və jurnal səhifələrində biz ancaq “türk dilinin Azərbaycan şivəsi” anlayışına rast gələ bilərik. Bu da,  ola bilsin ki, onun türk dilli xalqlardan vahid bir “türk milləti” yaratmaq və “Böyük Turan” dövlətini qurmaq ideyalarından irəli gəlirdi.


Müstəqil Ağayev
AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,
fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru,  Qabaqcıl Maarif Xadimi

                                                                       

.

                                                                                            


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
ABŞ hərbi qüvvələri Suriyada qalacaq
18.01.2018, 00:59

ABŞ hərbi qüvvələri Suriyada qalacaq

Türkiyə sərhədlərində terrorçu ordunun yaradılmasına imkan verilməyəcək
18.01.2018, 00:47

Türkiyə sərhədlərində terrorçu ordunun yaradılmasına imkan verilməyəcək

Qızılcadan ölənlərin sayı artır
18.01.2018, 00:31

Qızılcadan ölənlərin sayı artır

Paytaxtda 21 yaşlı oğlan qız üstündə bıçaqlandı
18.01.2018, 00:15

Paytaxtda 21 yaşlı oğlan qız üstündə bıçaqlandı

Avstriyanı 4,2 ballıq zəlzələ titrətdi
17.01.2018, 23:58

Avstriyanı 4,2 ballıq zəlzələ titrətdi

Ev almağa gedərkən bütün pulunu itirdi - Video
17.01.2018, 23:43

Ev almağa gedərkən bütün pulunu itirdi - Video

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı
17.01.2018, 23:27

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı

Leyla Əliyeva Aleksey Beqovun sərgisinin açılışında iştirak edib - Fotolar
17.01.2018, 23:13

Leyla Əliyeva Aleksey Beqovun sərgisinin açılışında iştirak edib - Fotolar

İki azyaşlını vuran sürücü hadisə yerindən qaçdı
17.01.2018, 23:00

İki azyaşlını vuran sürücü hadisə yerindən qaçdı

Avtomagistralda 50-dən çox maşın toqquşdu
17.01.2018, 22:43

Avtomagistralda 50-dən çox maşın toqquşdu

Ombudsman Aparatı ilə MEK arasında  Memorandum imzalandı
17.01.2018, 22:31

Ombudsman Aparatı ilə MEK arasında  Memorandum imzalandı

Şəkidə özünü asmaq istəyən qadın xilas edilib
17.01.2018, 22:14

Şəkidə özünü asmaq istəyən qadın xilas edilib

17 yaşlı laureat, imtina edənlər, maraqlı məqamlar– NOBEL MÜKAFATI
17.01.2018, 21:57

17 yaşlı laureat, imtina edənlər, maraqlı məqamlar– NOBEL MÜKAFATI

Türkiyədə fövqəladə vəziyyət rejimi uzadılır
17.01.2018, 21:43

Türkiyədə fövqəladə vəziyyət rejimi uzadılır

“Belə sürətli oyun gözləmirdim” – Qurban Qurbanov
17.01.2018, 21:27

“Belə sürətli oyun gözləmirdim” – Qurban Qurbanov

Tramp jurnalisti mətbuat konfransından qovdu
17.01.2018, 21:14

Tramp jurnalisti mətbuat konfransından qovdu

Üçüncü növbədə təhsil alan şagirdlərin sayı açıqlandı
17.01.2018, 20:59

Üçüncü növbədə təhsil alan şagirdlərin sayı açıqlandı

Bütün qərarsız radar cərimələri silindi
17.01.2018, 20:46

Bütün qərarsız radar cərimələri silindi

Şəmkirdə 26 yaşlı gənci güllələyənə cinayət işi açıldı – Yenilənib
17.01.2018, 20:28

Şəmkirdə 26 yaşlı gənci güllələyənə cinayət işi açıldı – Yenilənib

Macarıstan prezidenti səfirimizi ordenlə təltif etdi
17.01.2018, 20:16

Macarıstan prezidenti səfirimizi ordenlə təltif etdi

İtkin düşən alpinistlərin axtarışı nəticə vermir - FOTOLAR
17.01.2018, 20:01

İtkin düşən alpinistlərin axtarışı nəticə vermir - FOTOLAR

“Bitcoin” 10 min dollaradək ucuzlaşdı
17.01.2018, 19:51

“Bitcoin” 10 min dollaradək ucuzlaşdı

Ekologiyanı çirkləndirən 763 nəfər cərimələnib
17.01.2018, 18:56

Ekologiyanı çirkləndirən 763 nəfər cərimələnib

Şimali və Cənubi Koreya Olimpiadaya eyni bayraqla qatılacaq
17.01.2018, 18:44

Şimali və Cənubi Koreya Olimpiadaya eyni bayraqla qatılacaq

NATO: “Rusiya ilə Bakı görüşümüz təşkil olunur”
17.01.2018, 18:27

NATO: “Rusiya ilə Bakı görüşümüz təşkil olunur”

Azərbaycanın Xalq artisti vəfat edib
17.01.2018, 18:15

Azərbaycanın Xalq artisti vəfat edib

Peşə məktəblərində çalışan müəllimlərin maaşı artırıldı
17.01.2018, 18:08

Peşə məktəblərində çalışan müəllimlərin maaşı artırıldı

Novruzəli Orucovun oğluna hökm oxundu - 4 il 6 ay
17.01.2018, 17:48

Novruzəli Orucovun oğluna hökm oxundu - 4 il 6 ay

Tənha insanlar üçün yeni nazirlik yaradıldı
17.01.2018, 17:43

Tənha insanlar üçün yeni nazirlik yaradıldı

146 milyon manat güzəştli kredit verilib
17.01.2018, 17:37

146 milyon manat güzəştli kredit verilib

Prezident Administrasiyasında təyinat oldu - Yeni şöbə müdirinin tərcümeyi-halı   
17.01.2018, 17:33

Prezident Administrasiyasında təyinat oldu - Yeni şöbə müdirinin tərcümeyi-halı  

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ
17.01.2018, 17:16

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ

Lavrovla Çavuşoğlu Suriyanı müzakirə etdi
17.01.2018, 17:08

Lavrovla Çavuşoğlu Suriyanı müzakirə etdi

Rəsmi Bakı BMT Baş katibinin Qarabağ çağırışını DƏSTƏKLƏDİ
17.01.2018, 17:04

Rəsmi Bakı BMT Baş katibinin Qarabağ çağırışını DƏSTƏKLƏDİ

Çox adam “tanınmış”, “məşhur” olub - Belə getsə, tezliklə “dahi” də olacaqlar...
17.01.2018, 17:00

Çox adam “tanınmış”, “məşhur” olub - Belə getsə, tezliklə “dahi” də olacaqlar...

ARXİV
SORĞU
Aylıq məvacibinizi ən çox nəyə xərcləyirsiniz?
- Ərzağa(54.0%)
- Geyimə(3.50%)
- Müalicəyə(5.44%)
- Kommunal xidmət haqlarına(13.6%)
- Təhsilə(2.33%)
- İstirahətə(1.16%)
- Kitaba(0.77%)
- Rüşvətə(4.28%)
- Əyləncəyə(0.77%)
- Digər şeylərə(14.0%)