23 yanvar 2018, Çərşənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - “Azərbaycan” toponimi fars istilahı deyil
“Azərbaycan” toponimi fars istilahı deyil
18.02.2017, 10:53

Azərbaycan toponiminin öyrənilməsi sahəsində aparılan etimoloji araşdırmalar cild-cild əsərlərin meydana çıxmasına səbəb olmuşdur. Tarixi-filoloji və etimoloji tədqiqatlarda aparıcı xətt təəssüf ki, “Azərbaycan” adının mənşəcə fars sözündən törəmə olduğunu kütləvi-ictimai şüurda sabitləşdirmişdir. Əlbəttə, Azərbaycan toponiminin müxtəlif şəkillənmələri elmi ədəbiyyatda çox yayğındır. Tədqiqatçı alimlər hələ də isbat edə bilmirlər ki, Kiçik Midiya və yaxud Midiya-Atropaten dövlət təşkilatının hökmdarının adı olan Atropat ismi hansı dil qanunları əsasında Atropatdan Azərbaycana dönmüşdür? Yalnız təqdim edilən elmi bilgi deyil, yalançı etimologiyanın əsas silahı olan söz oyunu bu dəyişməni Atropatendən Azərbaycana qədər gətirmək üçün Azərbaycan sözünün ərəblər tərəfindən deyilişini əsas göstərmişlər. Bu barədə 1950-ci illərin sonu, 1960-cı illərin əvvəlində nəşr edilmiş III cildlik “Azərbaycan tarxi”nin I cildində oxuyuruq ki, “Atropaten Azərbaycan adının elmə məlum olan adlarından ən qədimidir. Bu ad yunan mənbələrində göstərilmişdir. Sonralar onun şəkli dəyişərək iranlılarda Adərbadaqan, ermənilərdə Atərpataqan və Atrapataqan, ərəblərdə Adərbaycan və Azərbaycan formalarını almışdır. Həmin sözlər “Odlar ölkəsi” deməkdir”.


Ümumiyyətlə uzun illərin tarixşünaslığında Azərbaycan toponiminin izahı bu istiqamətdə aparılmışdır.


Müəlliflər məhz bu sözlərin bu kimi şəkil dəyişmələrinin nə lnqvistik, nə tarixi, nə də etnoqrafik baxımdan əsaslandırmağın mümkün olmamasını bildikləri üçün ərəblərin Azərbaycan adlandırdıqları məkanı atəşpərəstliklə və od sözü ilə bağlayaraq məntiqi yekun yaratmağa çalışmışlar. Halbuki, bununla da aydın olmur ki, nə üçün ərəblər gördükləri və yaxud adını eşitdikləri məkanı öz dillərində işlənən, od mənası verən  “nar” və s. kimi sözlərlə deyil, eyni mənalı fars sözü olan “azər” sözü ilə adlandırmışlar. Sanki ərəblər öz dillərində yox, fars dilində danışmağı daha çox sevirmişlər. Eyni zamanda o da aydın olmur ki, Makedoniyalı İsgəndərlə işbirliyi içində olan Atropatın atəşpərəstliklə necə əlaqəsi ola bilərdi. Axı tarixçilərin yazdığına görə Makedoniyalı İskəndər on iki min inək dərisi üzərində yazılan “Avesta” əsərini özü yandırmışdı və atəşə sitayiş edənlərin aşkar düşməni idi.


Biz cüzi məntiqi müddəalar irəli sürdükcə aydın olur ki, Azərbaycan adının fars sözü ilə bağlanması siyasi sifariş nəticəsində meydana çıxmışdır. Bu adın bu şəkildə izahı  siyasi-ideoloji baxışların məqsədyönlü kompaniyası kimi elmi-kütləvi ədəbiyyata gətirilmişdir. Azərbaycan sözünü fars sözü kimi izah etməklə Azərbaycan ərazisində yaşayan türklərin Türkiyədən təcrid olunub İrana bağlanması və fars mənşəli olmasını əsaslandırmaq cəhdi kimi meydana gəlmişdir.


Çünki Rusiyanın apardığı siyasətin kökündə Azərbaycanın Türkiyəyə və başqa türk xalqlarına bağlılığının qarşısını almaq niyyətləri artıq hər kəsə bəllidir. Elə buna görə də Azərbaycan toponiminin mənasını dəqiqliklə ifadə edən mənbələrdən deyil, fars, ərəb, yunan, hətta erməni mənbələrindən istifadə olunmuşdur. Biz axı nə üçün özümüzün adını özümüzdən deyil, başqalarından öyrənməliyik? Əgər türkdilli qaynaqlara müraciət olunsaydı biz bütün dövrlərdə Azərbaycan adının düzgün izahı ilə rastlaşmış olardıq. Hətta türk düşüncəsini ifadə edən fars dilində yazılan əsərləri də etimoloji tədqiqatlara cəlb etmək istəməmişlər. Bu mənbələrdən biri tariximizdə, folklor və ədəbiyyatımızda, ümumtürk mədəniyyətində əvəzsiz yeri olan, XIII-XIV əsrlərdə Elxani hökmdarlarının vəziri və tarixçisi F.Rəşidəddinin yazdığı “Cəmi ət-təvarix” (tarixlər toplusu) əsərindən çıxarılmış oğuznamədir. Hətta XIII əsr də demək olar. Çünki XIV əsrin yalnız birinci onilliyi buraya daxildir. Bu əsərdə göstərilir ki, Oğuz xan Allah inancını missiya olaraq yayır və bu yolda qəzavat və fütuhatı ilə cahan dövləti qurur. Oğuz xanın gəldiyi məkanlardan biri də məhz Azərbaycandır. Rəşidəddin “oğuznamə”sindən oxuyuruq: “Onlar Azərbaycan vilayətini də tutdular. (Oğuz) öz xüsusi atlarını (yem üçün) Ucanın geniş və gözəl otlaqlarına buraxdı. Orada olduqları vaxt o əmr elədi ki, təpə yaratmaq üçün hərə ətəyində torpaq gətirsin və onu bir yerə töksün. Əvvəl o özü ətəyində torpaq gətirib tökdü.Bunu o özü etdiyi üçün bütün döyüşçülər də onun kimi bir ətək torpaq gətirib tökdülər. Böyük bir təpə düzəldi və adını Azərbayqan qoydular”.

  
F.Rəşidəddin Azərbaycan adının hansı tarixi şəraitdə yaranmasını izah etməklə qalmır, daha sonra Azərbaycan toponimini bu şəkildə izah edir:  “Azər” türkcə uca deməkdir, “bayqan” varlıların, böyüklərin yeri mənasını verir. (Bu ölkə belə adla tanındı və elə buna görə də bu gün Azərbaycan adlanır)” (   Rəşidəddin F. Oğuznamə / Fars dilindən tərcümə, ön söz və şərhlərin müəllifi R.M.Şükürova. Bakı: Azərbaycan Dövlət NPB, 1992, 72 s. göstərilən mətn s.22)

 
Onu da qeyd edək ki, bu əsərin fars dilinə daha əvvəlki türkdilli orijinaldan alınıb tərcümə olunması da ehtimal olunur. Ancaq fars dilində olan, lakin türk xaqanından və onun soyundan, türk toplumundan bəhs edən bu əsərə qaynaq kimi yanaşmaq istəməmişlər. Çünki bu qaynaq Azərbaycan adının mənasına daha düzgün izah verir və bu ərazinin türk ərazisi olduğunu tarixi detallarla təsdiq edir. Məlumdur ki, Azərbaycan ərazisindəki türklər türk dillərinin qrup bölgüsünə görə oğuz türklərinə aid edilir. Bu barədə saysız-hesabsız qaynaqlar vardır. Elə burada da məhz Oğuz xanın bu ərazini Azərbaycan adlandırması daha real görünür. Çünki biz Oğuz soyunu yalnız dil baxımından deyil, həmçinin soy baxımından da ifadə edirik. Bunu bilmək üçün Azərbaycan ərazisində əcdadı Oğuz xan və onun nəvələriin adı ilə mövcud olan bir çox yer və soy adları mövcuddur. Oğuz, Bayat, Bəydili, Əfşar və s. toponim və etnonimlər buna misaldır. Soy yaddaşı, qan yaddaşı min illərlə bu adları türk ərazisində işlək dil faktoru olaraq leksikonumuzda saxlamışdır.

 
Azərbaycan adının qədim türk dilində, Oğuz dövründə uca mənasını verən “azər” sözü ilə bağlılığı həm də o baxımdan məntiqli görünür ki, burada həm azər adı, həm də “bayqan” sözü aydınlıqla izah olunur. Ancaq ərəblərin guya fars dilində işlətdikləri və s. mənbələrdə olan Azərbaycan adının izahında “azər” sözü od mənasında açıqlansa da, “baycan” sözünün nə anlama gəldiyinə dair heç nə deyilməmişdir. Elə bu da məhz bu adın düzgün izah olunmasında şübhə yaradır. Daha doğrusu bunun siyasi sifariş olduğu, nəyin bahasına olursa olsun, Azərbaycan adını türklərdən alıb, farslara bağlamaq cəhdi bütün çılpaqlığıyla ifşa olunur. Hətta türklərlə tarixi ədavəti uzun əsrlərə söykənən fars, yunan, erməni dillərindən Azərbaycan adının alınması yeganə qaynaq kimi göstərilir ki, bu da məkrli siyasətin türk xalqına qarşı aparılan şovinist mahiyyətini ortya qoyur.   Təəssüf ki, bu uyğunsuzluq illərlə kütləvi təbliğat yolu ilə toplumun şüruna yerləşdirilmişdir. Halbuki ortada türk adını izah edən türk xaqanının gonkret tarixi mənqəbəsi vardır. Təsəvvür edin ki, ortada konkret  qaynaq belə olduğu halda öz ismimizin türk olduğumuza baxmayaraq başqa dillərdən alınması nə qədər məntiqsiz görünür. Elə buna görə də yekun nəticəyə gəlməliyik ki, Azərbaycan toponimi fars istilahı deyil, qədim türk sözlüyüdür.

 


Atif İslam oğlu İSLAMZADƏ
    
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru          
e-mail: atif.islamzade@mail.ru


Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Prokuror Gözəl Bayramlıya 4 il həbs cəzası istədi
23.01.2018, 15:58

Prokuror Gözəl Bayramlıya 4 il həbs cəzası istədi

Azərbaycanlı akademik erməni deputatı ifşa etdi
23.01.2018, 15:45

Azərbaycanlı akademik erməni deputatı ifşa etdi

Milli Məclisin İntizam və Hesablayıcı komissiyaları yenidən təşkil ediləcək - ÜZVLƏR   
23.01.2018, 15:34

Milli Məclisin İntizam və Hesablayıcı komissiyaları yenidən təşkil ediləcək - ÜZVLƏR  

Cahangir Hacıyevə görə cəzalanan vəkil narazıdır: “Məhkəməyə müraciət edəcəm”   
23.01.2018, 15:33

Cahangir Hacıyevə görə cəzalanan vəkil narazıdır: “Məhkəməyə müraciət edəcəm”  

İlham Əliyev OPEC-in baş katibi ilə görüşdü - YENİLƏNİB
23.01.2018, 15:32

İlham Əliyev OPEC-in baş katibi ilə görüşdü - YENİLƏNİB

Milli Məclis fevralın 1-də toplanacaq: sessiyanın ilk iclasının gündəliyi
23.01.2018, 15:25

Milli Məclis fevralın 1-də toplanacaq: sessiyanın ilk iclasının gündəliyi

UNEC-in İqtisadi Araşdırmalar İnstitutu 2017-ci ili uğurla başa vurub
23.01.2018, 15:17

UNEC-in İqtisadi Araşdırmalar İnstitutu 2017-ci ili uğurla başa vurub

Lənkəranda ana və qızını öldürən şəxs TUTULDU   
23.01.2018, 15:16

Lənkəranda ana və qızını öldürən şəxs TUTULDU  

“Aprel döyüşləri”nin qəhrəman polkovniki Rahim Əliyev
23.01.2018, 15:06

“Aprel döyüşləri”nin qəhrəman polkovniki Rahim Əliyev

Fanatizm və radikalizmə məruz qalanlarla iş aparılacaq - Dini Komitənin sədr müavini ilə MÜSAHİBƏ
23.01.2018, 15:00

Fanatizm və radikalizmə məruz qalanlarla iş aparılacaq - Dini Komitənin sədr müavini ilə MÜSAHİBƏ

“Yəqin ki, o, diqqət çəkmək istəyib” - Məşhur cərraha görə, “özünü əməliyyat edən” həkim olayı şişirdib
23.01.2018, 14:44

“Yəqin ki, o, diqqət çəkmək istəyib” - Məşhur cərraha görə, özünü əməliyyat edən həkim olayı şişirdib

Dindarların sosial şəbəkələrdən istifadəsi haramdır?
23.01.2018, 14:34

Dindarların sosial şəbəkələrdən istifadəsi haramdır?

BDU-da üçtərəfli anlaşma memorandumu imzalanıb
23.01.2018, 14:32

BDU-da üçtərəfli anlaşma memorandumu imzalanıb

Energetika Nazirliyi icazələri “ASAN Xidmət” vasitəsilə verəcək
23.01.2018, 14:22

Energetika Nazirliyi icazələri “ASAN Xidmət” vasitəsilə verəcək

Sumqayıtda 20 top mərmisi tapıldı
23.01.2018, 14:18

Sumqayıtda 20 top mərmisi tapıldı

Azərbaycan niyə Qarabağda antiterror əməliyyatına başlaya bilmir...   
23.01.2018, 14:17

Azərbaycan niyə Qarabağda antiterror əməliyyatına başlaya bilmir...  

Bakıda adambaşına düşən yaşıllıq payı AZALIB
23.01.2018, 14:08

Bakıda adambaşına düşən yaşıllıq payı AZALIB

Tağıyevin imzası ilə olan şəkli muzeyə hədiyyə edildi - FOTO
23.01.2018, 13:59

Tağıyevin imzası ilə olan şəkli muzeyə hədiyyə edildi - FOTO

Erməni kilsəsi türk əsgərinə xeyir-dua verdi
23.01.2018, 13:51

Erməni kilsəsi türk əsgərinə xeyir-dua verdi

Siqaret və spirtli içkilər BAHALAŞACAQ - Ekspertlər hökumətin son qərarını şərh etdilər
23.01.2018, 13:35

Siqaret və spirtli içkilər BAHALAŞACAQ - Ekspertlər hökumətin son qərarını şərh etdilər

BP prezidenti neftin qiymətinə PROQNOZ VERDİ
23.01.2018, 13:32

BP prezidenti neftin qiymətinə PROQNOZ VERDİ

Maşın bazarında qiymətlər qalxıb
23.01.2018, 13:26

Maşın bazarında qiymətlər qalxıb

Türkiyədə azərbaycanlı fahişələr saxlanıldı
23.01.2018, 13:24

Türkiyədə azərbaycanlı fahişələr saxlanıldı

Dövlət qulluğuna qəbul üçün qeydiyyat başlayır
23.01.2018, 13:13

Dövlət qulluğuna qəbul üçün qeydiyyat başlayır

İtaliyada 45 mafioz saxlanıldı    
23.01.2018, 13:01

İtaliyada 45 mafioz saxlanıldı    

Ermənistan Qarabağ ermənilərindən pul dilənir
23.01.2018, 12:53

Ermənistan Qarabağ ermənilərindən pul dilənir

YAP-dan Şəmsəddin Hacıyevlə bağlı ittihamlara REAKSİYA   
23.01.2018, 12:46

YAP-dan Şəmsəddin Hacıyevlə bağlı ittihamlara REAKSİYA  

Sahibkarlara 5000-ci lisenziya verildi
23.01.2018, 12:40

Sahibkarlara 5000-ci lisenziya verildi

Azərbaycandan bu ay üçün nəzərdə tutulan Ümrə ziyarəti ləğv olunub
23.01.2018, 12:38

Azərbaycandan bu ay üçün nəzərdə tutulan Ümrə ziyarəti ləğv olunub

Gəlirli hamam özəlləşdirildi - Hərracın NƏTİCƏLƏRİ
23.01.2018, 12:30

Gəlirli hamam özəlləşdirildi - Hərracın NƏTİCƏLƏRİ

Sabah hava necə olacaq? - PROQNOZ
23.01.2018, 12:23

Sabah hava necə olacaq? - PROQNOZ

Bəstəkarlar Cümhuriyyətin 100 illiyinə mahnı bəstələyəcəklər?
23.01.2018, 12:19

Bəstəkarlar Cümhuriyyətin 100 illiyinə mahnı bəstələyəcəklər?

Ötən il sürücülər 29,5 milyon manat cərimə ödəyib
23.01.2018, 12:02

Ötən il sürücülər 29,5 milyon manat cərimə ödəyib

Dünyada işsizlərin sayı rekord həddə çatıb
23.01.2018, 12:01

Dünyada işsizlərin sayı rekord həddə çatıb

Qanunsuz saxlanılan silah-sursat müsadirə olundu
23.01.2018, 11:56

Qanunsuz saxlanılan silah-sursat müsadirə olundu

ARXİV
SORĞU
Hansı şirkətlər sosial layihələrə dəstək verir, xeyriyyəçilik edir?
BP Azərbaycan(42.8%)
SOCAR(12.2%)
Azersun Holding(10.2%)
Azercell(4.08%)
Bakcell(8.16%)
Nar mobile(2.04%)
Gilan Holdinq(4.08%)
Nurgun Group(2.04%)
Paşa Holding(4.08%)
Akkord(10.2%)