27 may 2018, Bazar
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Xəyalın reallıqla qardaşlığı – MARAQLI
Xəyalın reallıqla qardaşlığı – MARAQLI +
20.02.2017, 13:21

21-ci əsrə qədəm qoyan dünya tarixi insanın gerçəkliklə irrasional həyəcanları arasında əlaqələr axtarmağa başladı.

 

Psixologiyanın sosial elmlər arasında sosiologiya və fəlsəfədən liderliyi ələ alması ilə nəticələnən araşdırma və tədqiqatlar özünə tərəfdarlar toplamağa bacardı. Yunq çağdaş insanı öyrənmənin yeni üsullarını ənənəvi metodlardan üç nüansa görə fərqləndirir.  Üstəlik, bu yeni fərqləndirmə yalnız empirik bilgi davamçıları üçün vasitə olmur, istər media mənsubları, istərsə də hər bir peşə sahibi bu kodeksləri mənimsəməkdə əsla ləngiməməlidir.

 

Jan Pol Sartrın fəlsəfə və ədəbiyyat arasında vertikal var-gəllərinin, Tomas Mannın  kültürəl araşdırmaları ilə nəsr arasındakı seçimləri və Eynşteynin fizika, kimya və metafizik fəlsəfə arasındakı periodik sıçrayışları bunun sayəsində mümkün oldu. Yunqun arxetiplərini təkmilləşdirən Fromm üç fərqi qısaca izah edir:

 

1) İnsan tək fiziki mövcudluq deyil, onun mənəvi aləmi də yaradıcıdır.

 

2) Canlının fövqündə dayanan real-təbii varlıq tərifi insana baxışda daha çox dərinlik tələb edir.

 

3) İnsanın xəyalları keçmişin təməli, bu günün təkan vericisi, gələcəyin müəllifidir.

 

Təxminən eyni tezisləri müdafiə edən həyat fəlsəfəsinin ardıcılları xəyal və röyaların gücünü bütün estetik inikasa sıçratdı. Xəyalların fiziki inikası özünü müxtəlif sahələrdə yetkin formada göstərməyə başladı.

 

Canlı örnəkləri bu günlə tam-tamına uyğunluq təşkil edir.

 

1) Elmdə xəyal gücünün önəmə alınmağı nəticəsində bilginin sərhədləri darmadağın edildi, fizikada Paskal öngörmələri, kimyada Mendeleyev yuxuları və Küri arzuları, tibb və anatomiyada təkamülçü biologiyanın xülya kimi dəyərləndirilən nəzəri əsaslarının praktiki əhəmiyyət kəsb etməsi laboratoriya və təcrübi sahələrdə böyük yeniliklərə səbəb oldu.

 

2) Ədəbiyyat, incəsənət və estetikada xəyallar monoton lirik poeziya qatını tərk edərək 19-cu əsrin sonlarında rasional dəyişikliklər yaratdı. Şərqdə illüstrasiya və karikatura sənətində xəyali varlıqların təsviri, dadaizm və strukturalizmin yeni formasının rəssamlıqda tətbiqi, əvvəllər qeyri-ciddi sayılan notsuz hip-hop tərzi musiqi janrlarının formalaşması, ədəbiyyatda fəlsəfədən qopmalar xəyalın dividentini artırdı və yaradıcılıq tam fərqli qiyafəyə büründü.

 

3) Texnikada xəyal gücünün təsirləri əvvəlcə sadə mexanizmli mühəndis qurğularına, sonralar isə təkmilləşmiş mühərriklərə, hesablama sistemlərinə, kompüter erasının başlanğıcına səbəb oldu. Sosial şəbəkələr insan həyatının cəmiyyətlə əlaqəsində real ünsiyyətdən daha lazımlı hala gəldi, filmlərdə elmi-fantastika gələcəyin elmi bazisini formalaşdırdı, 60 il öncə xəyaldan törəyən və gülməli, az inandırıcı görünən şeylər reallığa çevrilməyə başladı. Xəyalın psixoloji izahını bu misallar çox aydın izah edir.

 

Xəyal sadəcə mənəvi rahatlıq və özünü xoşbəxt hiss etmək vasitəsi olmayıb, fiziki inikasla əsaslı dəyişikliklərə səbəb ola biləcək hadisələrin proqnozlaşdırıcı alt qatıdır. Rassel xəyalların gerçəkliyə çevrilməsinin mümkünlüyünə inandığı üçün illər boyu öz həmfikirləri tərəfindən tənqid atəşinə tutulurdu. Heç kim inana bilmirdi ki, necə olur, Rassel kimi aqnostik fəlsəfə adamı xəyalları önəmli sayır? Rasel bu iradlara ağıllı formada cavab verərək xəyalın ikili mahiyyətini izah edir-  xəyal proqnozlaşdırmadır.

 

Çünki miqyasından asılı olmayaraq istənilən xəyal gələcəyin elmi-fəlsəfi, naturalist izahının öncədən dəyərləndirilməsinə xidmət edir. Sadəcə burada xəyalın gerçəkləşmə payı önəmlidir. Tutaq ki, ən sadə formada belə izah edək, amerikan kino produksiyalarının istehsal etdiyi kosmik gücə malik Supermen obrazı reallıqla uyuşması dərin sual yaradan xarakterə malikdir.  Baxmayaraq ki, kosmoqonik determinizm və səma aqnostikləri hələ də dünyadışı varlıqların mövcud ola biləcəyinə inanırlar. Amma 1920-ci illərdə çəkilən insanın robotlaşmış xəyali versiyalarının gerçək prototipi bu günki Silikon vadisi, Tokio araşdırma institutları və robottexnika mühəndisliyidir. Digər bir sadə misal kimi qeyd edim ki, yaxın 8 ilə qədər heç kim internet jurnalistikasının yazılı çap mediasını üstələyəcəyini düşünməzdi.

Xəyalın reallıq ölçüsü var, o, sadəcə insanın bişüuri istək və hedonist arzularının cəmindən ibarət deyil. İdealist Mark Avreli yazırdı, insanın həyatı onun xəyallarının rənginə boyanıb. Baxmayın, bizim cəmiyyətdə neqativ bir xəyalpərəstlik izahı var. Təbii ki, insan heç bir zaman həqiqət məğzindən qaçmamalıdır, xəyalın aludəçisi olmaq sonunda Haydegger dəliliyi, yaxud Ekzüperi çılğınlığı yarada bilər. Amma bir halda ki, Eynşteyn xəyalın mərkəzində həyat və yaşamaq instinktini görür, onda, nə qədər yanlış təsəvvürlərim əsirinə çevrilən bir toplumla üz-üzə qaldığımızın fərqinə daha çılpaq vararıq. Bilik xəyalın möhkəmliyi ilə əlaqədardır, Platon dialoqlarını diqqətlə araşdıranda bunun canlı şahidi ola bilərik, ona görə də, Eynşteyn xəyalın gücünü bilikdən daha əsas sayırdı. Xəyalı konkret öyrənən bir elm sahəsi yoxdur, sadəcə parapsixologiya xəyalın beyin hadisəsi olmaqdan daha çox şüur altı proses olmağını izah edir, yatmadan öncə şüuraltı düşündüyümüz xəyallar yuxu prosesinə çevrilir, bu baxımdan yuxu yozmaları və sair tip şeylər də öz əhəmiyyətini tamamilə itirir. Kvant fəlsəfəsi yalnız Kvant fizikasını biçimləndirmir, həmçinin xəyal dünyasının daxili anlamını öyrənməyə cəhdlər edir. Kvant mexanikasında insanın daim qavradığı ətraf aləmin olduğunu, bunlara bağlılığın təbii, lakin aşırı aludənin xəyalın məhviylə nəticələnə biləcəyini vurğulayır. Əslində, anlatılmaq istənən budur, xəyal qurmaqdan qaçmaq doğru deyil və beyin neyronlarının təkamülü yalnız düşüncədən yox, onu xəyallarla bəzəməkdən də asılıdır. Xəyalın məkanı yoxdur, onun konkret qütbləri və dayanma istinadgahı da bilinmir. Xəyal qurmağa aid ən gözəl iş doktor Tomasın yazdığı “Freydlə xəyali bir dialoq” kitabıdır. Belə ki, silsilə kimi nəzərdə tutulan kitabın bu hissəsində yazar məqsədini ortaya qoyur. Fikir tarixini kökündən dəyişən dahilər indiki dönəmdə yaşasaydı, onlarla nələrdən danışardıq?... Kitabdakı bütün dialoqlar fantaziyanın məhsuludur, cavablar da həmin adamların cavabları deyil, lakin xəyaldan qaynaqlanaraq həmin düşüncə sahiblərinin mövqeləri izah olunur. Freyd, Pikasso, Şekspir xəyali bir müxbirə tamamilə uydurma cavablar verərək, özlərini tanıdırlar. Den Braun yaradıcılığını bəzən çox mifik və kütləyə ünvanlı olduğu üçün tənqidçilər bəyənmirlər, dünyada kitabları ən çox satılan 10 yazar arasında olmağına rəğmən. Onun “İtirilmiş simvol” əsərini oxuyanlar orada Noetik bilgilər adlı anlayışa rast gəlir. Nəzərə alanda ki, Den Braun nə qədər uydurmalar və söz oyunlarından bol yaradıcılığa malik olsa da, real və tarixi hadisələrin də gedişatından bəhs edib, o zaman anlayış daha çox diqqətimi çəkdi. Noetik təlim daşıyıcıları əslində fizikada, biologiyada, tibbdə oturuşmuş kult isimlərdən ibarətdir. Onlar insanın zehin və xəyal aləminin tandeminə inanır və fiziki dəyişikliklərin bu tandemdən törəyə biləcəyini deyirlər. Xəyallar röyaların nüvəsi kimi qiymətləndirilir, yeni bir sual elmi kuluarları silkələyir, insan əslində beyin hüceyrələri vasitəsilə yuxuda da özünü nəzarət altına ala bilərmi? Röya içində röya deyə biləcəyimiz şeyi hamımız yaşayırıq, bəzən yuxu içində yuxular görürük, məshur “İnception” filmini izləsəniz, nə demək istədiyimi daha yaxşı anlayacaqsız. Deməli, xəyal ani və şairanə bir anlayış olmaqdan çıxaraq, hələ tam öyrənilməmiş və gələcəkdə böyük sürprizlər ortaya çıxara biləcək anlayışdır.

İnsanın xəyallar aləminin reallığa çevrilməyinə tələsən Şərq sufizm fəlsəfəsi ideal insan, Qərp panteizmi ideal cəmiyyət, utopist nəzəriyyəçilər isə ideal dövlət və hökmdar mövzularından bəhs etməyə başladı. Kissincer ideal idarə etmə axtarışında olanları çox sadəlövh sayırdı, fransız maarifçisi Lafayet də siyasətin olduğu hər yerdə ideallıq arayışını boş məşğuliyyət adlandırırdı. İdeal olan hər yer ancaq xəyaldadır, xəyalın fiziki mahiyyəti mümkün ola biləcək futiristikadırsa, ideallıq axtarışları daha az rasional düşüncənin qaynağıdır. Con Stüart Mill xəyalların məhsulu olan ideal bir dövlətin daim yarana biləcəyinə inandı, o və Con Lokk inanrdı ki, azadlığın olduğu hər idarəedici mexanizm ideal dövlətin kiçik bir pilləsidir. Robert Oven və pozitiv solçuların bir çoxu isə daha çox iqtisadi liberalizmi ifadə edən bu yanaşmaları inkar edərək ideal siyasi düzənin kökündə mütləq bərabərliyin dayandığını söyləyirdilər. Marks da “ideal olanın anası bərabərlikdir” deyirdi.

 

Eduard Bernştayn ideal dövlətin təməlində ədalətin dayandığını iddia edirdi. Baxmayaraq ki, Sokrat heç vaxt ideal dövlətdən bəhs etmirdi, Bernştayn onun ədalətlə bağlı söylədiklərini konsepsiya halına gətirərək, öz fikirlərini yayırdı. Bernştayn həm solçuların, həm də liberalların dediklərini birləşdirdi, ədalətin oluğu hər yerdə həm özgürlüyün, həm bərabərliyin var ola biləcəyinə inandı, ilk başlarda fikirləri çox mənasız sayılırdı, çıxışlarına yer verilmirdi, hətta situaisya o qədər qəribə olmuşdu ki, onun ideal axtarışları birinci öz həmkarları tərəfindən qeyri-ciddi qarşılanaraq qəbul edilməmiş və sayısız əleyhdar kütləsi toplamışdı. Seint Simon ideallığı xəyallarla gerçəklik arasında bir qapı sayırdı, nə qədər yad kimi gəlsə də, bildirmək istəyirəm, Makiavellinin ədalətli hökmdar və güclü dövlət yanaşmaları da bir filosof xəyalı idi, sonraar bir çox ölkə rəhbəri ya açıq formada, ya da müxtəlif səpgilərdə Makiavellist olduqlarını vurğuladılar.

 

Beləliklə, bütün bu ekskursiya sadəcə olaraq xəyalın mahiyyətini açıb göstərmir, yəqin edirik, bizim üçün bəsit, birqatlı bir hadisə və proses kimi səciyyələnən xəyallar əslində kainatın gələcəyinə yön verir, axı, 21-ci əsrin insana baxışı həm də onun sosial, bioloji, kültürəl, etik varlıq olmaqdan ziyadə, kosmik varlıq olduğunu göstərir bizə.

 

Xəyal qurmaq beyini düşündüyümüzdən də çox möhkəmləndirir...

 

Tural İsmayılov

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
4 ayda Azərbaycanda 505 traktor, 130 avtomobil istehsal olunub
27.05.2018, 17:13

4 ayda Azərbaycanda 505 traktor, 130 avtomobil istehsal olunub

Ağır atletika üzrə yeniyetmələr arasında Azərbaycan birinciliyi başa çatdı
27.05.2018, 17:02

Ağır atletika üzrə yeniyetmələr arasında Azərbaycan birinciliyi başa çatdı

Biləsuvarda 16 yaşlı qız intihar etdi
27.05.2018, 16:20

Biləsuvarda 16 yaşlı qız intihar etdi

Azərbaycan XİN-dən Paşinyanın oğlunun Qarabağda hərbi xidmət keçməsinə REAKSİYA
27.05.2018, 16:11

Azərbaycan XİN-dən Paşinyanın oğlunun Qarabağda hərbi xidmət keçməsinə REAKSİYA

İsmayıllıda 60 kənd işıqsız, 7 kənd qazsız qaldı, mal-qaranı sel apardı
27.05.2018, 16:05

İsmayıllıda 60 kənd işıqsız, 7 kənd qazsız qaldı, mal-qaranı sel apardı

Türkiyənin məşhur aktyoru yol qəzasında öldü
27.05.2018, 15:57

Türkiyənin məşhur aktyoru yol qəzasında öldü

Fransalı nazir UFAZ-da oldu
27.05.2018, 15:54

Fransalı nazir UFAZ-da oldu

Məmmədyarovdan Ermənistana MESAJ: “Qoşunlarınızı dərhal Qarabağdan çıxarın!”
27.05.2018, 15:35

Məmmədyarovdan Ermənistana MESAJ: “Qoşunlarınızı dərhal Qarabağdan çıxarın!”

Gürcüstanda intihar edən azərbaycanlı tələbə haqda yeni AÇIQLAMA…
27.05.2018, 15:24

Gürcüstanda intihar edən azərbaycanlı tələbə haqda yeni AÇIQLAMA…

Makron Azərbaycana gələcək
27.05.2018, 15:18

Makron Azərbaycana gələcək

Sabahın havası - Bakıda 27 dərəcə isti olacaq
27.05.2018, 15:08

Sabahın havası - Bakıda 27 dərəcə isti olacaq

"Qarabağdakı hazırki vəziyyət münaqişənin həlli üçün yol deyil" - Fransadan ÇAĞIRIŞ
27.05.2018, 15:06

"Qarabağdakı hazırki vəziyyət münaqişənin həlli üçün yol deyil" - Fransadan ÇAĞIRIŞ

Avronest rəhbərliyindən Diaspor Komitəsinin sədrinə məktub gəldi
27.05.2018, 15:01

Avronest rəhbərliyindən Diaspor Komitəsinin sədrinə məktub gəldi

Fransa Qarabağ münaqişəsinin həllinə kömək edəcək - AÇIQLAMA
27.05.2018, 14:41

Fransa Qarabağ münaqişəsinin həllinə kömək edəcək - AÇIQLAMA

Çində 6 minə yaxın məmur cəzalandırıldı
27.05.2018, 14:04

Çində 6 minə yaxın məmur cəzalandırıldı

Emin Ağalarov Azərbaycanın Xalq artisti oldu - SƏRƏNCAM
27.05.2018, 13:48

Emin Ağalarov Azərbaycanın Xalq artisti oldu - SƏRƏNCAM

Bu mədəniyyət xadimlərinə fəxri adlar verildi - SİYAHI   
27.05.2018, 13:43

Bu mədəniyyət xadimlərinə fəxri adlar verildi - SİYAHI  

Putin canlı yayımda vətəndaşlara CAVAB VERƏCƏK  
27.05.2018, 13:32

Putin canlı yayımda vətəndaşlara CAVAB VERƏCƏK  

Suriyada 4 rus hərbçi öldürüldü, 3-ü yaralandı
27.05.2018, 13:11

Suriyada 4 rus hərbçi öldürüldü, 3-ü yaralandı

İlham Əliyev Fransanın xarici işlər nazirini qəbul edib - YENİLƏNİB
27.05.2018, 12:47

İlham Əliyev Fransanın xarici işlər nazirini qəbul edib - YENİLƏNİB

Paşinyanın öz dığasının əlinə silah verməsi populistlikdir…   
27.05.2018, 12:44

Paşinyanın öz dığasının əlinə silah verməsi populistlikdir…  

100 yaşlı bayrağı təslim alan tədqiqatçı: “Novruz müəllimə əmanətin məndə olduğunu dedim” - FOTO
27.05.2018, 12:22

100 yaşlı bayrağı təslim alan tədqiqatçı: “Novruz müəllimə əmanətin məndə olduğunu dedim” - FOTO

Qurban Məmmədov mühacirətə getdi
27.05.2018, 12:00

Qurban Məmmədov mühacirətə getdi

Çempionlar Liqasının finalından sonra 18 azarkeş saxlanılıb
27.05.2018, 11:16

Çempionlar Liqasının finalından sonra 18 azarkeş saxlanılıb

Fransanın xarici işlər naziri Bakıya gəlib
27.05.2018, 11:14

Fransanın xarici işlər naziri Bakıya gəlib

Dünya respublikaçılıq irsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
27.05.2018, 10:40

Dünya respublikaçılıq irsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

Azərbaycanın Xarici İşlər Nazirliyi bəyanat verdi
27.05.2018, 10:38

Azərbaycanın Xarici İşlər Nazirliyi bəyanat verdi

Ermənistanın baş naziri oğlunu hərbi xidmət üçün Qarabağa göndərdi
27.05.2018, 10:13

Ermənistanın baş naziri oğlunu hərbi xidmət üçün Qarabağa göndərdi

Ermənistan atəşkəsi 86 dəfə pozdu
27.05.2018, 09:42

Ermənistan atəşkəsi 86 dəfə pozdu

İlham Əliyevin oğlu məzun oldu - FOTOLAR
27.05.2018, 09:00

İlham Əliyevin oğlu məzun oldu - FOTOLAR

1904-cü ildə kimya üzrə Nobel mükafatçısı - UİLYAM RAMZAY
27.05.2018, 00:49

1904-cü ildə kimya üzrə Nobel mükafatçısı - UİLYAM RAMZAY

“Real Madrid” Çempionlar Liqasının qalibi oldu
27.05.2018, 00:40

“Real Madrid” Çempionlar Liqasının qalibi oldu

Sosial şəbəkələr insanları öldürür - ARAŞDIRMA
27.05.2018, 00:12

Sosial şəbəkələr insanları öldürür - ARAŞDIRMA

Prezident: "Biz nəinki regionun, Avrasiyanın enerji xəritəsini yenidən tərtib etmişik"
26.05.2018, 23:57

Prezident: "Biz nəinki regionun, Avrasiyanın enerji xəritəsini yenidən tərtib etmişik"

Platiniyə qarşı təhqiqatlar dayandırılıb
26.05.2018, 23:46

Platiniyə qarşı təhqiqatlar dayandırılıb

ARXİV
SORĞU
Türkiyədə səsvermə hüqüqunuz olsaydı, hansı namizədə səs verərdiniz?
Muharrem İnce (21.9%)
Meral Akşener (12.2%)
Rəcəb Tayyip Ərdoğan (58.2%)
Selahattin Demirtaş (1.60%)
Temel Karamollaoğlu (0.53%)
Doğu Perinçek (5.34%)