28 iyun 2017, Çərşənbə axşamı
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Məhəmməd Füzulidə Çərşənbə şifrəsi                                       
Məhəmməd Füzulidə Çərşənbə şifrəsi                                       
28.02.2017, 14:28

Baharın gəlişi dörd çərşənbənin qeyd olunması ilə müşaiət olunur. Bu çərşənbələr su, od, hava, torpaq olmaqla bütün yaranışın tərkibini təşkil edən dörd ünsür əsasında götürülən və bu adla adlanan çərşənbələrdir. Çərşənbələrin sıra ardıcıllığı konkret olaraq bu gün də müəyyən olunmamışdır. Folklorda və yazılı ədəbiyyatda bu sıralama müxtəlif şəkillərdə özünü göstərir. Ancaq bir çox hallarda öncə su çərşənbəsi, sonra od, sonra hava, axırda isə torpaq çərşənbəsi gəlir. M.Füzulinin bir rübaisində şifrələnmiş çərşənbələr sırasında isə biz bu sıralamanı fərqli şəkildə görürük:

                              Məcnun oda yandı, şöleyi-ah ilə pak,

                              Vamiq suya batdı əşkdən oldu həlak.

                               Fərhad həvəs ilə yelə verdi ömrün,

                              Xak oldular onlar, mənəm imdi ol xak.

Böyük şair dörd misrada məzmun səviyyəsində İlahi eşqi ürfani baxışlarına uyğun şəkildə ifadə etməklə bərabər, burada kodlaşdırdığı fikirləri müəmma janrına uyğun olaraq şeirin içində məhz Füzuliyə layiq şəkildə gizləmişdir. Biz rübaini oxuyarkən şerin bədii gözəlliyini və məna dərinliyini, eşq yolçularının şöhrət tapmış adlarını izləyərək bu gizli şifrələrin üzərindən keçib gedirik. Əlbəttə, şeirin mənasını izah etməli olsaq çox geniş təhlilə ehtiyac olar. Ancaq bu, başqa bir yazının mövzusudur. Diqqət çəkdiyimiz kontekstdə isə bizə məqsədimizə uyğun gizli nüansları açmaq gərəkdir. Bu baxımdan rübainin bu istiqamətdə araşdırılmasına ehtiyac duyuruq. Necə olur ki, M.Füzuli bu rübaidə çərşənbə şifrələri qurur? Əgər qurursa şair burada çərşənbələri hansı ardıcıllıqla götürür.

Bizə məlumdur ki, Füzuli yalnız şair deyil, həmçinin dövrünün böyük alimidir. Bu fəaliyyət sahəsində M.Füzulinin müxtəlif dillərdə yazdığı fərqli mövzularda elmi əsərləri də vardır. Eyni zamanda Füzuli şeirləri yalnız şeir deyil, həmçinin elmdir. Elə buna görə də müxtəlif qatlarda fuksional mənalar Füzuli yaradıcılığında üzə çıxır. Bundan əlavə şair özü üçün poeziya devizi kimi açıq-aşkar elmi deviz götürdüyünü elan etmişdir:

                                Elmsiz şeir əsası yox divar olur,

                                Və əsassız divar ğayətdə bietibar olur.

               ( Elmsiz şeir əsassız divar kimidir, əsassız divara isə etibar yoxdur)

Elə buna görə də M.Füzulinin bu rübaisində şifrələdiyi çərşənbələrlə bağlı fikirlərə təsadüfi yanaşmaq olmaz. Aydın olur ki, bu şeirdə şair çərşənbələrin sıralanmasına bu şəkildə qəbul etmişdir.

İlk dəfə atam İslam İslamzadənin arxivində bu şeirin təhlilinə aid bu kimi şifrə açımına rast oldum. Daha sonra füzulişünaslıqda da bu semantik laylara diqqət verilməsini də oxudum.

                        Məcnun oda yandı, şöleyi-ah ilə pak (od)                            

                        Vamiq suya batdı əşkdən oldu həlak ( su)                            

                         Fərhad həvəs ilə yelə verdi ömrün ( yel, hava)

                        Xak oldular onlar, mənəm imdi ol xak ( xak-torpaq deməkdir)

 Tədqiqatçılar bu kimi şifrələrin Füzuli tərəfindən bilərək şeirə salındığını müddəa olaraq irəli sürür. Əlbəttə, öncə burada ürfani bilgilər özünü göstərir. Bütün yaranmış mövcudatın tərkibinin vahid eşq olduğu kimi  İlahi eşq fəlsəfəsi şeirdə işarələnir. Ancaq eyni zamanda bu tərkibin məhz təbiətin yenidən dirilməsində sıralandığı da Füzuli qələminə məxsus çoxlaylı anlamlarda özünü göstərir. Uşaqlıqdan oxuduğum bu kimi misralar mənim yaddaşımda bu günə kimi qalmış və görkəmli şairin bu misralarda eyni zamanda çərşənbə şifrəsi yaratdığı qənaətinə gəlmişəm. Demək M.Füzuliyə görə çərşənbələr aşağıdakı kimi sıralanmalıdır:

                              Məcnun oda yandı- od çərşənbəsi;

                              Vamiq suya batdı- su çərşənbəsi;

                              Fərhad yelə verdi ömrün- yel çərşənbəsi;

                              Mənəm imdi ol xak- torpaq çərşənbəsi.

Eyni zamanda bu ünsürlər və yaxud üqnumlar qeyd etdiyimiz kimi bütün mövcudatın əsasını ifadə edir. Əlbəttə, çərşənbələrin sıralanmasına aid müxtəlif fikirlər diqqət yetirdiyimiz kimi təqdim olunmuşdur, ancaq biz bir rübaidə bu sıralanmanın fərqli şəkillərinə diqqət çəkməyə ehtiyac hiss etdik.


ATİF İslam oğlu İSLAMZADƏ
AMEA Folklor İnstitutunun böyük elmi işçisi                                                                 
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru                                            

 


Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
28.06.2017, 17:40

Tbilisidə Nəriman Nərimanovun ev muzeyinin açılışı olub

28.06.2017, 17:13

Azərbaycandan xaricə turlar bahalaşıb

28.06.2017, 17:05

Polşa baş naziri: “Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır” - YENİLƏNİB

28.06.2017, 16:38

Saatlıda iki avtomobil toqquşub, 3 nəfər xəsarət alıb

28.06.2017, 16:01

“Ermənistan suriyalı köçkün erməniləri öz oyunlarına alət edib”

28.06.2017, 15:53

Əlillərin sosial müdafiəsi ilə bağlı qanunda ciddi dəyişikliklər ediləcək

28.06.2017, 15:40

Aİ Rusiyaya qarşı sanksiyaların müddətini uzadıb

28.06.2017, 14:43

Bakıda 37 yaşlı şəxs qonşusu tərəfindən bıçaqlanıb

28.06.2017, 14:17

Müdafiə Nazirliyi: “Cəbhədə itkilərinin sayını gizlədən Ermənistan tərəfidir”

28.06.2017, 14:08

Rusiyada terroru dəstəkləyən Azərbaycan vətəndaşına hökm oxunub

28.06.2017, 14:00

Türkiyə təyyarələri İraqda PKK mövqələrini bombaladı

28.06.2017, 13:45

İsrailli politoloq Dağlıq Qarabağa səfər edib

28.06.2017, 13:36

Azərbaycandan mühacirət edən şəxs axtarışa verilib

28.06.2017, 13:29

“Bavariya”nın hücumçusu həbs edildi

28.06.2017, 12:46

Bakıda bağ evinə basqın - gözətçini yaralandı, ev yandırıldı

28.06.2017, 12:41

Hacıqabulda qəza - 2 ölü

28.06.2017, 12:17

Azərbaycan NATO toplantısında iştirak edəcək

28.06.2017, 12:14

Bakı-Şamaxı yolunda sürüşmə təhlükəsi yarandı

28.06.2017, 12:10

Sabah Azərbaycana yağış yağacaq, dolu düşəcək - XƏBƏRDARLIQ

28.06.2017, 11:07

Neft ucuzlaşdı

28.06.2017, 10:49

Ankarada 5 nəfər güllələndi

28.06.2017, 10:38

Mənzillərində əxlaqsızlıq yuvaları təşkil edənlərin cəzaları artırılacaq

28.06.2017, 10:29

Xarici media Qərb Universitetinin imtahan modellərindən yazdı

28.06.2017, 10:15

Türkiyə qoşunları İdlibə daxil olub

28.06.2017, 10:02

Yediyimiz kolbasalar necə hazırlanır? - ARAŞDIRMA

28.06.2017, 09:39

Cəbhədə GƏRGİNLİK: Atəşkəs 146 dəfə pozuldu

28.06.2017, 09:25

Türkiyə ordusu PKK-ya ağır zərbə vurdu

28.06.2017, 09:12

Təyyarə qəzası: 3 ölü

28.06.2017, 01:12

“Ehsan və səs-küylü dəfn istəmirəm” - Ömrünü yoxsulluqla başa vuran Şıxlinskinin VƏSİYYƏTİ

28.06.2017, 00:49

"Formula 1 üzrə Azərbaycan Qran Prisini 70 minədək tamaşaçı izləyib"

27.06.2017, 23:07

Prezident İlham Əliyev: “Çoxlu işlər görüləcək, var-dövlət əmələ gələcək...”  

27.06.2017, 22:54

Marketinqin yeni hiyləsi - “Stress çarxları” həqiqətənmi, müalicəvidir?  

27.06.2017, 22:08

Prezident bir gündə 30 toy və 20 sünnətdə iştirak edib

27.06.2017, 21:25

Türkiyə daha 3 şəhid verdi  

27.06.2017, 21:20

Qəzada ölənlərin kimliyi bilindi: biri şirkət rəhbəri, digəri TV əməkdaşı - YENİLƏNİB

ARXİV
SORĞU
Qeyri-sabit hava şəraiti sizə necə təsir edir?
- İstilərdən canımız qurtarıb(15.1%)
- Dənizə gedə bilmirik(18.1%)
- Səhhətimizə mənfi təsir edir(21.2%)
- Əhvalım xoşallanır(12.1%)
- Məhsul qıtlığı yaranır(12.1%)
- Təsərrüfatıma ziyan dəyir(3.03%)
Yağış, dolu ruzi-bıərəkətdir(18.1%)