22 iyul 2017, Şənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - O komandan tariximizdə Nuri paşa qədər seviləcək...
O komandan tariximizdə Nuri paşa qədər seviləcək...
01.03.2017, 09:40

Asif Mehdiyev
Politoloq, Milli Məclisin deputat köməkşisi
e-mail:asifmehdi@rambler.ru



2 mart Nuri Paşanın  əbədiyyətə qovuşduğu gündür
   


1918-ci ilin martın əvvəlləri... Azərbaycanın düşünən başları sonralar  ölkənin Baş naziri olacaq Nəsib bəy Yusifbəylinin rəhbərliyi altında Gəncə şəhərində iclas keçirirlər. İclasda Osmanlı ordusunun zabiti Hüsaməddin bəy, Nağı bəy Şeyxzamanlı ilə bərabər, İttihadi-islam Partiyasından doktor Xudadat bəy Rəfibəyli, Sosialist Partiyasından Aslan bəy Səfikürdski  də iştirak edirdilər. İclasda əsas məsələ Osmanlı qoşunlarının Azərbaycana dəvət edilib-edilməməsi idi. Müxtəlif məsələlərdə fikir ayrılığı olsa da, bu ümummilli məsələ olduğundan ortada fikir ayrılığından söhbət belə gedə bilməzdi. Müzakirələrdə Osmanlı ordusunun ölkənin xilası naminə dəvət edilməsi qərara alındı. Son dərəcə məsuliyyətli olan bu işi icra etmək Nağı bəy Şeyxzamanlıya həvalə edildi. Nağı bəy ləngimədən İstanbula yola düşdü. Təfsilata varmadan onu deyə bilərik ki, çox şükürlər, o, bu işi uğurla yerinə yetirdi.

     
Nağı bəy Şeyxzamanlı Osmanlı ordusunun rəhbərliyi qarşısında Azərbaycanda olan hərbi-siyasi vəziyyəti elə dəqiqliklə təsvir etdi ki, o vaxtlar Osmanlı imperiyasının siyasətini müəyyən edən əsas simalardan biri olan müdafiə naziri Ənvər Paşa həmin anda da Qafqaz İslam Ordusunun yaradılması haqqında qərar qəbul etdi və qardaş Azərbaycana kömək məqsədilə qoşun göndərməyi tapşırdı.

Martın 2-si Azərbaycan tarixinində xüsusən  də hərb tarixində əbədi olaraq öz imzasını qoymuş Qafqaz İslam Ordusunun  komandanı Nuri Paşanın dünyasını dəyişdiyi gündür.

 

 
Niyə
Nuri Paşa?

 


1918-20-ci illər XX  əsr Azərbaycan tarixinin 1991-ci ildə Azərbaycan öz müstəqilliyini qazanana qədər ən az öyrənilmiş dövrüdür desək,  yanılmarıq. Bəzən fikirləşirsən ki, nə yaxşı sovet dönəmində Azərbaycan tarixinin çox mühüm olan bu dövrünün  öyrənilməsinə qeyri-rəsmi qadağa qoyulub. Ona görə ki, o dövrü  oxucuya elə təqdim edəcəkdilər ki, sonra  bir əsr  vaxt lazım olacaqdı o yanlışlıqları düzəltmək üçün.



Məlumdur ki,Qafqaz İslam Ordusuna komandanlıq etməyi ilk olaraq şahzadə Fərruxa və Kazım Qarabəkir paşaya da təklif etmişdilər. Amma sonda bu Orduya komandanlıq Nuri paşaya həvalə olundu.

Nuri paşanın ölkəmizdəki fəaliyyətini öyrənmək baxımından Mehman Süleymanovun yazdığı “Nuri Paşa” kitabı qiymətli bir mənbədir. Orada Nağı bəy Şeyxzamanlının xatirələrinə də kifayət qədər yer verilib. O,Nağı bəy ki, Osmanlı qoşunlarının Azərbaycana dəvət etmək üçün məmur edilmişdi.


Əziz oxucu həqiqət budur ki, böyük nəticələr böyük arzu və istəklərdən qüvvət alır. Azərbaycan nümayəndəsi Nağı bəyin də səfəri belə arzu və istəklərdən özündə ehtiva edən səfərlərdən idi.

    
Nağı bəy özünün xatirələrində yazır ki, Ənvər Paşa ilə hər gün görüşürdü.

“Bir dəfə özümü toplayıb və Ənvər paşanın məni sevməsindən də istifadə edərək dedim: “Paşam, sizinlə açıq danışmaq istəyirəm. Biz Qafqaz türkləri iki qüvvəyə inanırıq. Yuxarıda Allaha, aşağıda Ənvərə. Eşitdiyimə görə Sizin Nuri adında bir qardaşınız vardır.

Sizdən xahiş edirəm, Qafqaza gedəcək hərbi dəstənin başına Nuri paşanı təyin edəsiniz... Sizin Qazqaza gedəcək əsgərlərə komandir təyin etdiyiniz  prinsi hər axşam “Pera Palas” hotelinin salonunda içki içib,  rəqs edən görürəm. Qazqazda belə şeyləri xoşlamazlar”... Məni dinləyən Ənvər paşa “Çox yaxşı”- dedi. Sonra telefonu alaraq Qazqaza gedəcək zabitlərin içki içməyənlər olması, içki içməyəcəklərinə dair dillərindən kağız alınması üçün əmr verdi və mənə dedi: “Nağı bəy, Nuri çox cavandır, necə olsun?””.


Nuri Paşa Hacı Əhməd oğlu Killigil (1889-90-02.03.1949)


Heç şübhəsiz ki, Ənvər paşanın Nuri paşanı əvvəlcə Azərbaycana göndərmək fikri olmamışdı. Nağı bəy Ənvər paşanın öz qardaşını necə komandan təyin etməsini öz xatirələrində qeyd edib.

“Ənvər paşa ertəsi gün məni qarşılayaraq dedi: “Bəli Nağı bəy, istədiyiniz baş tutdu”. Mən sevinərək dedim: “Paşam, çox sevindim və sabah bütün Qafqaz türkləri sevinəcəklər”... Bu vaxt içəri bir paşa daxil oldu. Ənvər paşa: “Bu da istədiyin Nuri”- deyərək bizi tanış etdi”.

Beləliklə Nuri paşa Nağı bəyin istəyi və Ənvər paşanın razılığı ilə Qafqaz İslam Ordusuna komandan təyin olundu.


Nuri paşanın rəhbərliyi altında  Qafqaz İslam Ordusu Cəbrayıl-Ağdam-Tərtər  və Yevlaxdan keçərək 25may 1918-ci ildə Gəncə şəhərinə gəlib çıxdı.


Öz döyüş yolunu Gəncədən başlayaraq ölkəmizin paytaxtı Bakı şəhərini düşmənlərdən azad edənə qədər sözün həqiqi mənasında qəhrəmanlardan təşkil edilmiş bu ordu, Nuri paşanın rəhbərliyi altında Göyçay, Qaraməryəm, Müsüslü, Kürdəmir, Şamaxı, Sığırlı, Hacıqabul, Qarasu kimi onlarla yaşayış məntəqəsini qəddar düşmənlərdən azad etdi. Bu döyüşlərin içərisində Qaraməryəm uğrunda iyunun 27-30-u arasında olan savaş xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi və qalan digər döyüşlərin qələbə ilə nəticələnməsində istinad rolunu oynadı.



Qafqaz İslam Ordusu ölkəmizi təkcə bolşevik-daşnak quldurlarından azad etmədi, həm də Azərbaycana o dövr üçün ciddi sayıla biləcək qayda-qanun gətirdi.
Yazıçı Manaf Süleymanov özünün  “Eşitdiklərim, oxuduqlarım, gördüklərim” kitabında yazır ki, “Bir çörək satanın müştərilərdən bir şahı artıq aldığına görə qulağını dükan qapısına mıxlamışdılar”.
Müəllif başqa bir yerdə qeyd edir ki, “Bir dəfə daha böyük komandirin acığı tutmuşdu. Stolun dalından dikəlib üzbəüz oturmuş bizim komandirin iki tərəfdən bığlarından yapışaraq göyə qaldırdı, zərblə yerə çırpdı: “Yahu, islam övladlarını gavura hədəfə çevirmək istəyirsənmi?” qışqırdı”.


29 yaşlı bir paşa nə edə bilərdisə Nuri paşa ondan artığını cəmi 160 gün müddətinə edə bildi. O, həm qocaman Osmanlı rəhbərliyinin, həm də Azərbaycan  türklərinin  ümidlərini doğruldaraq, öz adını həm tarixə,  həm də hər bir Azərbaycan türkünün qəlbinə yazdı.



2012-ci ilin fevral ayında türk kinosu tarixində ən böyük büdcəyə malik olan və İstanbulun fəthindən bəhs edən “Fetih 1453” adlı film ekranlara çıxdı. Orada bir yerdə qeyd edilir ki, “Peyğəmbər əfəndimiz buyurdu ki, Konstantiniyyə əlbət bir gün fəth olunacaqdır. Onu fəth edən komandan nə gözəl komandan, onun əsgəri nə gözəl əsgərdir”.



Bəli bir gün müqəddəs Qarabağ torpaqlarımız erməni-rus işğalından azad ediləcək. Onu azad edən komandan nə böyük komandan, o əsgər nə gözəl əsgərdir. Və heç şübhəsiz O komandan bundan sonrakı tariximizdə ən azından Nuri paşa qədər seviləcəkdir. Allah o əsgərlərin əqlini iti, qolunu qüvvətli etsin. Onda heç şübhəsiz Nuri paşanın da ruhu sevinəcəkdir. İnşallah!!!

 




Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Mətbuat nümayəndələri Fəxri Xiyabanı ziyarət ediblər
22.07.2017, 10:38

Mətbuat nümayəndələri Fəxri Xiyabanı ziyarət ediblər

Məşhur ziyalılar niyə toplandılar... - FOTOLAR  
22.07.2017, 10:32

Məşhur ziyalılar niyə toplandılar... - FOTOLAR  

Bakı-Quba yolunda ağır qəza - ana və azyaşlı qızı yaralanıb
22.07.2017, 10:17

Bakı-Quba yolunda ağır qəza - ana və azyaşlı qızı yaralanıb

Ermənilərin başına pul qoyduğu Milli Qəhrəmanın anım günüdür   
22.07.2017, 10:15

Ermənilərin başına pul qoyduğu Milli Qəhrəmanın anım günüdür  

Milli Mətbuat günü necə təsis olundu? - TARİX   
22.07.2017, 10:06

Milli Mətbuat günü necə təsis olundu? - TARİX  

Gəncədə Endokrinoloji xəstəxananın açılışı olub
22.07.2017, 09:49

Gəncədə Endokrinoloji xəstəxananın açılışı olub

Ermənistan atəşkəsi 132 dəfə pozdu    
22.07.2017, 09:46

Ermənistan atəşkəsi 132 dəfə pozdu  

İlham Əliyev Putinlə Qarabağ məsələsini müzakirə edib
22.07.2017, 09:09

İlham Əliyev Putinlə Qarabağ məsələsini müzakirə edib

Modern.az-dan təqdim olunan yazı mükafata layiq görülüb
22.07.2017, 08:55

Modern.az-dan təqdim olunan yazı mükafata layiq görülüb

Piylənmədən əziyyət çəkirsinizsə MÜTLƏQ OXUYUN
22.07.2017, 08:47

Piylənmədən əziyyət çəkirsinizsə MÜTLƏQ OXUYUN

Bu gün 27961 abituriyent qəbul imtahanı verir   
22.07.2017, 08:38

Bu gün 27961 abituriyent qəbul imtahanı verir  

Göyçaydakı qəzada 3 nəfər xəsarət aldı
22.07.2017, 00:59

Göyçaydakı qəzada 3 nəfər xəsarət aldı

Bakı küçələrində qeyri-adi avtomobil - VİDEO
22.07.2017, 00:42

Bakı küçələrində qeyri-adi avtomobil - VİDEO

Xəzərdə zəlzələ olub
22.07.2017, 00:24

Xəzərdə zəlzələ olub

Milli mətbuatın yaranmasından 142 il ötür
22.07.2017, 00:10

Milli mətbuatın yaranmasından 142 il ötür

Fələstin İsraillə bütün əlaqələri dondurub
21.07.2017, 23:54

Fələstin İsraillə bütün əlaqələri dondurub

İlham Əliyevlə Putin arasında görüş keçirilib - YENİLƏNİB, FOTOLAR
21.07.2017, 23:40

İlham Əliyevlə Putin arasında görüş keçirilib - YENİLƏNİB, FOTOLAR

ABŞ-ın yanlış zərbəsi bir neçə əfqan hərbçinin həyatına son qoydu
21.07.2017, 23:29

ABŞ-ın yanlış zərbəsi bir neçə əfqan hərbçinin həyatına son qoydu

Sükan arxasında sifariş qəbul edən taksi sürücüləri cərimələnəcək
21.07.2017, 23:13

Sükan arxasında sifariş qəbul edən taksi sürücüləri cərimələnəcək

Türkiyədə 5 ballıq zəlzələ oldu
21.07.2017, 22:59

Türkiyədə 5 ballıq zəlzələ oldu

Ağ Evə yeni mətbuat katibi təyin edildi
21.07.2017, 22:44

Ağ Evə yeni mətbuat katibi təyin edildi

Yol polisi toy karvanlarına nəzarəti gücləndirir - VİDEO
21.07.2017, 22:28

Yol polisi toy karvanlarına nəzarəti gücləndirir - VİDEO

Dənizdə batan 1 nəfər xilas edilib
21.07.2017, 22:12

Dənizdə batan 1 nəfər xilas edilib

İstanbulda Türkiyə və Azərbaycanın işgüzar dairələri bir araya gəlib
21.07.2017, 21:58

İstanbulda Türkiyə və Azərbaycanın işgüzar dairələri bir araya gəlib

Venesueladakı aksiyalarda 100 nəfər öldü
21.07.2017, 21:45

Venesueladakı aksiyalarda 100 nəfər öldü

“Mənzil ala bilməyən jurnalistləri təmkinli olmağa çağırıram” - Əflatun Amaşov
21.07.2017, 21:29

“Mənzil ala bilməyən jurnalistləri təmkinli olmağa çağırıram” - Əflatun Amaşov

Trampın mətbuat katibi istefa verib
21.07.2017, 21:11

Trampın mətbuat katibi istefa verib

"Bizi heç də asan olmayan iki oyun gözləyir" - Baş məşqçi
21.07.2017, 20:54

"Bizi heç də asan olmayan iki oyun gözləyir" - Baş məşqçi

Bakıda Misirin milli bayramına həsr olunan rəsmi qəbul keçirilib
21.07.2017, 20:40

Bakıda Misirin milli bayramına həsr olunan rəsmi qəbul keçirilib

Bu il 3 nəfərin ədliyyə orqanlarında qulluğuna xitam verilib
21.07.2017, 20:26

Bu il 3 nəfərin ədliyyə orqanlarında qulluğuna xitam verilib

KİVDF qalib jurnalistlərin adlarını açıqladı - SİYAHI
21.07.2017, 19:58

KİVDF qalib jurnalistlərin adlarını açıqladı - SİYAHI

Elmlər Akademiyasının nizamnaməsində dəyişikliklər edilib
21.07.2017, 19:00

Elmlər Akademiyasının nizamnaməsində dəyişikliklər edilib

6300-dən artıq şəxsin ölkədən çıxışı məhdudlaşdırılıb
21.07.2017, 18:45

6300-dən artıq şəxsin ölkədən çıxışı məhdudlaşdırılıb

Təşəkkürlər, möhtərəm prezidentimiz!..
21.07.2017, 18:37

Təşəkkürlər, möhtərəm prezidentimiz!..

Fillipin prezidenti İlham Əliyevə məktub yolladı
21.07.2017, 18:34

Fillipin prezidenti İlham Əliyevə məktub yolladı

ARXİV
SORĞU
Qarabağ danışıqlarını sürdürmək Azərbaycana nə vəd edir?
- Son hadisədən sonra Azərbaycan Minsk qrupu ilə ciddi danışmalı, öz şərtlərini irəli sürməlidir(1.26%)
- Danışıqlar heç nə vəd etmir, ondan dərhal imtina olunmalı, müharibəyə başlanılmalıdır(70.8%)
- Danışıqlar davam etdirilməli, problemin sülh yolu illə həllinə çalışılmalıdır(3.79%)
- Minsk qrupunun vasitəçiliyindən imtina edib, digər beynəlxalq təşilatları işə qoşmaq lazımdır(2.53%)
- Ermənistana təzyiq üçün başqa alternativ yollar düşünülməildir(21.5%)