21 aprel 2018, Şənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Turan-İran, yoxsa Turan-Avropa qarşıdurması? - I yazı
Turan-İran, yoxsa Turan-Avropa qarşıdurması? - I yazı
24.03.2017, 15:29

Dos., Dr. Faiq Qəzənfəroğlu


Əslində mifik və gerçək tarixdə daha çox Turan-İran qarşıdurmaları yer alsa da, bizcə, bu məhdud xarakterlidir. Belə ki, Turan xalqlarının mübarizəsi Hind-Avropa mənşəli yalnız İranlılarla deyil, eyni zamanda yunanlar, romalılar, slavyanlar və başqa xalqlarla da olmuşdur. Sadəcə,onların arasında ən çox diqqət çəkən və əfsanələşdirilən Turan-İran məsələsi olmuşdur. Halbiki Turan xalqları yalnız Hind-Avropalıların bir qolu olan iranlılar qədər yunanlar, romalılar, slavyanlarla da savaşmışlar. Turan xalqları Anadoluda Troyalılar, Şimali Qara dəniz və Qafqaz ətrafında isə İskitlər-İşquzlar adlarıyla yunanlarla savaşmışlar. Artıq Avropa tarixşünaslığı da qəbul etməyə başlamışdır ki, m.ö. 1-ci minilin başlarında Yunanlarla savaşan Troyalılar Türk/Turan kökənli olmuşlar. Son döyüşdə yunanların hiyləgərliyi nəticəsində məğlub olan troyalılardan bir hissəsi İtaliyaya sığınaraq orada Etrusklar kimi tanınmışlar. M.ö. 1-ci minilliyin ortalarına qədər Etrusklar İtaliyada mühüm mövqe tutmuş və hind-avropalılarla əvvəlcə döyüş şəraitində olsalar da, sonralar onların içində assimilyasiya olmuşlar.

Biz burada Troyalılarla Etruskların türk mənşəyi, eyni zamanda onların hind-avropa mənşəli yunanlar və İtaliya xalqlarına qarşı apardığı mübarizəyə geniş yer vermədən, yalnız onu deyə bilərik ki, hələ, əski dövrlərdə Turan-Avropa savaşı bir neçə istiqamətdə baş vermişdir. Ancaq hind-avropa mənşəlilər arasında Turan-İran məsələsinin daha çox önə çıxması, onlardan indi “Aryanlar” kimi qələmə verilən hindlilər və iranlıların Turan torpaqlarının mərəkəzinə qədər gəlib çıxması olmuşdur. Ən maraqlı məsələ də odur ki, Turanlılar niyə hind-avropalıların bir qolu olan “Aryan”ların Turan torpaqlarının içinə qədər girməsinə yol vermişlər?! Hesab edirik ki, buna əsas səbəb Böyük Turan İmperiyasının bir neçə istiqamətdə eyni vaxtda Hind-Avropa, Sami, Qafqazdilli, Fin-Uqor xalqlarla savaş halında olması göstərlə bilər. Özəlliklə, cənub tərəfdən Samilərin, Qərbdən hettlərin və yunanların axınları Turan İmperiyasını zaiflətmiş və bunu fürsət kimi dəyərləndirən “Aryan”lar Turan torpaqlarının mərkəzinə qədər gəlib çıxmışlar.

Öncəlliklə, qeyd etmək lazımdır ki, hazırda hind-avropalı mənşəli sayılan hindlilərlə farsların ilk dövrlərdə özlərini və yaşadığı əraziləri daha çox ari/arya adlandırması iddia olunur. “İran” sözünün hərfi məna­sı­nın «Hind-Avropa» mənşəli sayılıb «ari», «ari ölkəsi» kimi yozulması da daha çox Avropa, Sovet-Rus və “İran” ideoloqlarının işidir. Sovetlər Birliyi döv­rün­də nəşr olunmuş Azərbaycan Sovet Ensklopediyasının (ASE) 1-ci cildində yazılır ki, “İran”ın müasir adı (Aryanam) «Arilər ölkəsi» deməkdir və bir sıra hallarda «ari» tayfa adını bildirir (məs., qədim hind­li­lərdə «aryavarqa», osetinlərdə «allan», midiya­lı­larda «ari­zantlar»). Burada o da qeyd olunur ki, elmdə «ari» ter­mini hazırda, yalnız hind-iran dillərində danışan tayfalara, xalqlara aid edilir. Ancaq bəzi türk alimləri (M.Adcı, T.Hacıyev, İ.Cəfərsoy, A.Mədətoğlu və b.) isə hesab edirlər ki, «İran» to­po­ni­mi türklərə aiddir: =ır (qədim türk tayfası) +an (qədim türk cəm şəkilçisi) – yəni ırların (uzların) yaşadıqları yer de­mək­dir. Bu o deməkdir ki, həmin hind-avropa mənşəli xalqlar “Ari/Arı” sözünü yerli xalqlardan, yəni türklərdən mənimsəmişlər.

“Ari” adının siyasətdə olduğu kimi elmdə də spekulyasiyaya çevrildiyini qeyd edən tanınmış alimimiz prof. Firudin Ağasıoğlu yazır ki, Orta Asiyadan keçərək Herat bölgəsinə yerləşənə qədər hansı adı daşıması məlum olmayan hind-avropalı mənşəli xalqların yalnız bundan sonra yaşadıqları ərazinin Areya (Herat bölgəsini), bura gəlib yerləşən tayfaların isə ari (arya) adlanması bəllidir: “Bir neçə əsr Areyada yaşayıb çoxalan bu ari boyları m.ö. XIII əsrin sonlarında iki əsas qola ayrıldı və bu qollardan biri Qəndahar üzərindən dravid xalqlarının ərazilərinə girdi. Dravidlərin çoxu Hind yarımadasına çəkildi, bir qismi də bu gələnlərə qarışdı. Areyadan çıxan və “hind” (hindli) adlanan həmin qol artıq m.ö. XII-XI əsrlərdə Hindistanın quzey-batı və mərkəzi bölgələrinə yerləşmişdi. Areyadan çıxan ikinci ari qolu isə güney-batı istiqamətinə gəlib, Bars bölgəsinə yerləşəndən sonra həmin ərazinin adıyla “pars” (barslı) adı ilə tanınmışdır. Sonralar bu adı yunanlar pers, ərəblər isə fars şəklinə salmışlar. Perslər özadı olan ari etnonimi ilə öncə kiçik bir bölgəni İran (Aryan) adlandırmışlar. Beləliklə, hazırda hind-iran dilləri deyəndə, Areya çağından sonra müxtəlif dialektlərə ayrılmış, ari dili nəzərdə tutulur”.

Ari/Arya adını əvvəlcədən daşımasından ya da Turan torpaqlarına yerləşdikdən sonra yerli xalqlardan mənimsəməsindən asılı olmayaraq hind-avropa mənşəli Hind və İranlılarla Turan/Türk mənşəli xalqlar arasında ilk böyük təmaslar milladan öncə II minilliyin sonu, I miniliyin ilk yarısında Orta Asiya və Ön Asiyada, yəni Xəzər dənizinin şimal-şərqində Sakalar, İskitlər Xəzər dənizinin qərb-cənubunda isə Manna, İş Quz və Midiyayla olmuşdur. Hər halda ilkin yaşayış məskənləri Qara dənizin şimalı hesab olunan İranlılar/Arilər m.ö. 13-12-ci əsrlərdə, yəni ilkin  atayurdlarından təxminən 700-800 il keçdikdən sonra Xəzər dənizinin şimalı ya da Orta Asiya ərazilərində Turan/Türk torpaqlarında görünmüşlər. Çox böyük ehtimal ki, onlarla Turan/Türklərin ilk böyük savaşları da 2-ci minilliyin 13-10-cu əsrləri arasında, yəni hind-avropa mənşəlilər Orta Asiyadan keçib Herat bölgəsinə yerləşənə qədər baş vermişdir. Ola bilsin ki, həmin dövrdə baş vermiş Turan-İran savaşlar nəticəsində Arilər Güney Qafqazdan deyil, Orta Asiya və Herat üzərindən indi toplu halında yaşadıqları Farsistana yerləşmişlər.

Şübhəsiz, hind-avropa mənşılilərdən bir qisminin, yəni “Aryan”ların Turan imperiyasının içinə daxilə olaraq bufer zonaya çevrilməsi son dərəcə təhlükəli idi. Hər halda, Turan İmperiyasının torpaqlarının bir hissəsinə daxil olaraq, Türk xalqları arasında bufer zona yaratmaq imperiyanın gəlcəyini təhlükə altında qoymaq idi. Bu anlamda Firudin Ağasıoğlu doğru yazır ki, irandilli boyların yerləşdiyi Xarəzm-Xorasan və Herat-Sistan zolağı quzeydən güneyə uzanan arakəsmə kimi, Türküstandakı türklər ilə Azərbaycandakı türklər arasında bufer zonya çevrilirdi: “Areyanın coğrafi tutumu genişləndikcə batı türklərlə doğu türklərin birbaşa əlaqəsi zəifləyir, bir-birindın uzaq düşürdü. Turanın batı tərəfləri olan Xorasanla Xarəzm arasında ikidilli mühitdə qalan saqa (saka) türkləri isə pers təsiri altında get-gedə iran dilinə keçirdilər. İlk iran-türk qarşığı məhz burada part dilinin ortaya çıxmasına səbəb oldu. Sonralar part boyundan çıxan türksoylu Ərsaq sülaləsi böyük Part (Parfiya) imperiyasını qurdu”.

Özəlliklə, Herat bölgəsində (Areyada) yerləşən Arilərin sayı çoxaldıqdan sonra, m.ö. IX-VIII əsrlərdə onlardan bir hissəsi (hindlilər) Hindistana, digər hissəsi (irandillilər) isə Qırımızı dəniz tərəfdəki Bars bölgəsinə yerləşmişlər. Həmin dövrə qədər “Bars” türklərə ad boy adı olmuş, bu coğrafiyada onların adıyla tanınmışdır. Ola bilsin ki, Madaya aid bus boyu da türksoylu barslarla bağlı olmuşdur. Ancaq Areyadan ayrılıb bu bölgəyə üz tutan İranlılar/Arilər sonralar Bars/Pars/Fars adına yiyələndiyi kimi, eyni zamanda buranın digər yerli xalqı Elamları da assimilyasiya etmişlər. Belə ki, Arilər/İranlılar Elam ərazisinə daxil olub əvvəlcə Qırmızı dəniz yaxınlarında Parsua krallığını qurmuş, daha sonra Elam mədəniyyətini və Elam dilini mənimsəyərək öz hakimiyyətlərini möhkəmlətmişlər.

Farsların/İranlıların Ön Asiya və Orta Asiyanın müəyyən bölgələrinə yerləşdiyi zaman Turan İmperiyasının əsas xalqı İskitlər/Sakalılar, yəni İşquzlar idilər. Digər adlarla yanaşı Turanlılar özlərini Turuk, Tur da adlandırırdı ki, buraya gəlmə olan Hind-Ari soylular da buna uyğun olaraq əski Turan-Saka imperiyasını ümumiyyətlə, Türklər yaşayan əraziləri Turan/Turkan, yəni “Turların/Türklərin ölkəsi” adlandırmışlardır.

Deməli, yunanların İskit, farsların Sak adlandırıdğı Turanlılar bütövlükdə Avropa xalqlarıyla savaş içində olmuşlar. Onlarla savaş içində olarkən də Türklər/Turanlılar Hin-Avropalıllar tərəfindən, iskit, skif, sak adıyla, Sami mənbələrdə isə Tur, Turk adıyla tanınmışlar. Doğrudur, bəzi Avropa müəllifləri də “Saka” kəliməsini ari/hind dilində izah etməklə onların Turanlı deyil İranlı olmasını iddia etmişlər. Ancaq Şərq qaynaqları əsasən İskitlərin, Sakaların Turanlı olduğunu ortaya qoyur. Skiflərin deyil də, daha çox Sakaların Turanlı olduğu haqda Qərb və Şərq alimləri arasında da fikir birliyi vardır. Hüseyin Cevizoğluna görə də, Türk və Turan sözlərinin kökü “Tur/Dur”la, sonu isə saklarla bağlıdır. Tursak və Tursaki adları da göstərir ki, Türklər ilk Turan-Saka çağında (m.ö. 13-10-cu əsrlər) bu adla anılmış Turanlı boylardır. Bir sözlə, həm Sakaların/Masagetlərin/İşquzların/Masqutların, həm də Parfların/Partların/Ərsakların Turan xalqlarından olması, onların əski vətənlərinin Ön Asiya və Kiçik Asiya, o cümlədən Azərbaycan, Qafqaz, Türküstan olmasını artıq bir çox alimlər qəbul etmişlər.

Kimmeri və sakların adları daha çox yunan-roma müəlliflərindən Homer, Esxil, Herodot, Stra­bon, Marselli, Prokopinin əsərlərində çəkilir və bu müəl­lif­lər onların etnik mənşəyinə müəyyən qədər aydınlıq gə­tirir. Məsə­lən, Homer «Odisseya» poemasında «kommeri­lər» kimi zikr etdiyi kimmeriləri «hippomolqi», yəni «madyan sağanlar» olaraq qələmə almışdır ki, onları da bəzi Roma və Bizans tarixçiləri, eləcə də çağdaş dövrün tədqiqatçıları türk­dilli sak­lara aid ediblər. Kimmerləri madalarla da qohum hesab edirlər. E.ə. VI-V əsrlər­də yaşamış Esxlin «Zəncir­lən­miş Prometey» əsərində adı çəkilən iskitlərə-skiflərə gəldikdə, Strabon yazır ki, həm iskitlər, həm də Homerin «mad­yan sağanlar» ad­landırdığı tayfa da saklar olmuş­dur. Eramızın V əsrində yaşamış bizans alimi Prokopiyə görə, hun­lar qədimdə «kimmer» və «massaget» adlanırmışlar. Pompey Troq isə Saqat çarı Tanaydan, üç dəfə Asiyaya ağalıq etmiş iskitlərdən, Dara və Kiri məğlub edən Skityadan bəhs etmişdir. Sicilyalı Diodora görə isə sakaların ilk atayurdlaı Araz çayının sahilləri olmuş, sonralar onlar Qafqaz dağlarına, Anadoluya qədər yayılmışlar. C. Nehru da saqları türk hesab etmişdir. Şübhəsiz, Saqalar/Saqutlar, İskit/İskutlar Qutların davamçıları idilər. Bu anlamda “Saka və Kuti” hökmdarı anlayışı təsadüfən ortaya çıxmamışdır.

 

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
ABŞ nüvə silahlarını Aralıq dənizinə göndərdi
21.04.2018, 11:43

ABŞ nüvə silahlarını Aralıq dənizinə göndərdi

Yerevanda yenə müxalifətin mitinqi başladı
21.04.2018, 11:33

Yerevanda yenə müxalifətin mitinqi başladı

Baş nazirliyə namizəd açıqlandı – Novruz Məmmədov – EKSKLÜZİV
21.04.2018, 11:08

Baş nazirliyə namizəd açıqlandı – Novruz Məmmədov – EKSKLÜZİV

Ələmdar Cabbarlının imza günü keçirildi
21.04.2018, 10:42

Ələmdar Cabbarlının imza günü keçirildi

Bakıda xəstəxananın zirzəmisi yandı
21.04.2018, 10:38

Bakıda xəstəxananın zirzəmisi yandı

Pekin aeroportu 97 reysi təxirə saldı 
21.04.2018, 10:21

Pekin aeroportu 97 reysi təxirə saldı 

Çaylarda sululuq SƏVİYYƏSİ 
21.04.2018, 10:18

Çaylarda sululuq SƏVİYYƏSİ 

Prezident Artur Rasizadə ilə görüşdü, gördüyü işlərə görə təşəkkür etdi
21.04.2018, 09:52

Prezident Artur Rasizadə ilə görüşdü, gördüyü işlərə görə təşəkkür etdi

Cəbhədə şiddətli atışma oldu 
21.04.2018, 09:44

Cəbhədə şiddətli atışma oldu 

Deputatlar NATO PA-nın 97-ci “Rouz-Rout” seminarında çıxış edəcək 
21.04.2018, 09:37

Deputatlar NATO PA-nın 97-ci “Rouz-Rout” seminarında çıxış edəcək 

"Skripal işi" üzrə əsas şübhəlilər müəyyən edildi
21.04.2018, 09:14

"Skripal işi" üzrə əsas şübhəlilər müəyyən edildi

Parlament bu gün TOPLANIR - Baş nazirin kimliyi açıqlanacaq 
21.04.2018, 09:03

Parlament bu gün TOPLANIR - Baş nazirin kimliyi açıqlanacaq 

Tramp Şimali Koreyanın qərarını ALQIŞLADI 
21.04.2018, 08:59

Tramp Şimali Koreyanın qərarını ALQIŞLADI 

Çinli turistlər prioritet istiqamət kimi Naftalanı seçir - Maraqlı fakt 
21.04.2018, 01:11

Çinli turistlər prioritet istiqamət kimi Naftalanı seçir - Maraqlı fakt 

Qırğızıstanın yeni  Baş naziri məlum oldu
21.04.2018, 00:20

Qırğızıstanın yeni  Baş naziri məlum oldu

ABŞ məktəbində daha bir atəş açılıb
21.04.2018, 00:17

ABŞ məktəbində daha bir atəş açılıb

Ermənilərin Kölndəki “soyqırımı" memorialı söküləcək
21.04.2018, 00:14

Ermənilərin Kölndəki “soyqırımı" memorialı söküləcək

Birinci sinfə qəbul üzrə 55 minədək sorğu yerləşdirilib
21.04.2018, 00:13

Birinci sinfə qəbul üzrə 55 minədək sorğu yerləşdirilib

Ürəyi cavanlaşdırmağın yolu tapıldı
21.04.2018, 00:09

Ürəyi cavanlaşdırmağın yolu tapıldı

Gürcüstan-Azərbaycan sərhədində polis əməkdaşı güllələnib
21.04.2018, 00:08

Gürcüstan-Azərbaycan sərhədində polis əməkdaşı güllələnib

İrəvanda etirazçılar hava limanına gedən yolu bağlayıblar
20.04.2018, 23:55

İrəvanda etirazçılar hava limanına gedən yolu bağlayıblar

Şenol Günəşin başını yaran şəxs: “Qapıçı bizi təhqir etdi, gərginlik yarandı”
20.04.2018, 23:46

Şenol Günəşin başını yaran şəxs: “Qapıçı bizi təhqir etdi, gərginlik yarandı”

Leyla Əliyeva sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlarla görüşdü— FOTOLAR
20.04.2018, 23:37

Leyla Əliyeva sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlarla görüşdü— FOTOLAR

Dövlət Departamenti Rusiya, İran və Çini "qeyri-sabitlik ölkələri" adlandırıb
20.04.2018, 23:26

Dövlət Departamenti Rusiya, İran və Çini "qeyri-sabitlik ölkələri" adlandırıb

Hökumət düyməyə basdı - 10 universitet bölünəcək   
20.04.2018, 22:18

Hökumət düyməyə basdı - 10 universitet bölünəcək  

Məşhur sovet kosmanavtı vəfat etdi
20.04.2018, 22:15

Məşhur sovet kosmanavtı vəfat etdi

Qəzzada qanlı toqquşmalar: 645 yaralı –  VİDEO
20.04.2018, 22:12

Qəzzada qanlı toqquşmalar: 645 yaralı –  VİDEO

"Afrində 4250 terrorçu  zərərsizləşdirilib - ƏRDOĞAN 
20.04.2018, 21:30

"Afrində 4250 terrorçu  zərərsizləşdirilib - ƏRDOĞAN 

Gömrük Komitəsi və Vergilər Nazirliyi bəzi əməliyyatlara birgə nəzarət edəcək
20.04.2018, 21:17

Gömrük Komitəsi və Vergilər Nazirliyi bəzi əməliyyatlara birgə nəzarət edəcək

Mərkəzi Elmi Kitabxananın innovativ layihəsi
20.04.2018, 21:14

Mərkəzi Elmi Kitabxananın innovativ layihəsi

Rusiyanı, Trampın qərargahı və “WikiLeaks” məhkəməyə verildi
20.04.2018, 21:02

Rusiyanı, Trampın qərargahı və “WikiLeaks” məhkəməyə verildi

Mətbəximizdə xəbərsiz olduğumuz bəla - O bizi belə məhv edir
20.04.2018, 20:55

Mətbəximizdə xəbərsiz olduğumuz bəla - O bizi belə məhv edir

Azərbaycanda yaşı  100-dən çox olanların  sayı azalıb - SON RƏQƏM 
20.04.2018, 20:43

Azərbaycanda yaşı  100-dən çox olanların  sayı azalıb - SON RƏQƏM 

Əkin sahələrində çəyirtkəyə qarşı mübarizə tədbirləri başlanılıb
20.04.2018, 19:27

Əkin sahələrində çəyirtkəyə qarşı mübarizə tədbirləri başlanılıb

İkinci Dünya Müharibəsi veteranlarına ŞAD XƏBƏR
20.04.2018, 19:15

İkinci Dünya Müharibəsi veteranlarına ŞAD XƏBƏR

ARXİV
SORĞU
Ali məktəblərə qəbul imtahanlarının qiymətlərinə necə baxırsınız?
İmtahan qiymətləri çox yüksəkdir(9.52%)
İmtahan qiymətləri normalıdr(4.76%)
İmtahan qiymətləri aşağıdır(0%)
Qiymətlər ləğv edilməli, imtahanlar pulsuz olmalıdır(76.1%)
İmtahan qiymətləri azaldılmalıdır(2.38%)
İmtahan qiymətləri artırılmalıdır(7.14%)