18 dekabr 2017, Bazar ertəsi
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Nadir şah Əfşarın planlaşdırlan qətli...
Nadir şah Əfşarın planlaşdırlan qətli...
14.04.2017, 11:11

Görkəmli dövlət xadimi Nadir şah Əfşarın qətlə yetirilməsinin kökündə yatan əsl səbəblər bir çox hadisələr kimi tariximizdə saxta şəkildə kütləvi auditoriyaya təqdim olunub. Halbuki, bunu bilmək üçün çox da uzağa getməyə ehtiyac yoxdur. Bu qətlin nə üçün həyata keçirilməsi göz qabağındadır. Mənbələri diqqətlə araşdırarkən bu tarixi həqiqət ortaya çıxır. Rus çarizminin fıtnəkar siyasəti bir çox qiymətli dövlət adamları kimi şöhrətli tarixi şəxsiyyət olan Nadir şah Əfşarın da ölümünə səbəb olub.

1 Pyotrun vəfatından sonra Rusiyada daxili vəziyyətin pisləşməsi, hakimiyyətdaxili mübarizə bu ölkəni müvəqqəti olaraq öz işğalçılıq siysətindən əl çəkməyə vadar etdi. Məhz bu zaman Pyotr zamanında əldə edilən Kaspisahili vilayətlərdən çəkilməyə məcbur olan Rusiyanın İran ilə iki il danışıqlardan sonra (1732-ci il, yanvarın 21-də) bağladığı “Rəşt sülh müqaviləsi”nə əsasən Kürdən cənuba doğru işğal olunmuş, 1723-cü ildə “Peterburq sülh müqaviləsi”nə görə Rusiyanın nəzarətinə keçmiş “Kaspi sahili vilayətlər” adlandırılan ərazilər o şərtlə İrana qaytarıldı ki, bu müqavilənin şərtlərinə uyğun olaraq İran Türkiyəni ( müqavilədə Türkiyə nəzərdə tutulur) bu vilayətlərə buraxmamağı rəsmi şəkildə öhdəsinə götürdü. Rusiyanın bu ərazilərdən çəkilməyə məcbur olarkən yenə də qayıtmaq ehtimalı üçün siyasi-diplomatik addımları cərgəsində göründüyü kimi İranla Türkiyənin yaxınlaşmasına mane olmaq cəhdləri dayanırdı. İran və Türkiyənin bir-birinə yaxınlaşması Rusiyanın bu ərazilərdən birdəfəlik əl çəkməsi demək idi. Dili bir, dini bir, mənşəyi və mədəniyyəti eyni olan bu iki ölkənin birləşməsi yeni, nəhəng bir türk imperiyasının meydana çıxmasına səbəb ola bilərdi ki, bu da işğalcılıq nəticəsində öz ərazilərini genişləndirməyə çalışan Rusiyaya və digər türk düşmənlərinə heç vəchlə sərf edə bilməzdi. Məhz bu məkrli siyasətin qarşısını almağa çalışan İran şahı Nadir şah Əfşar özünü şah elan etdikdən bir neçə  ay keçməmiş ( mart-sentyabr) İran və Türkiyə arasında müqavilə bağlanmasına çalışırdı. O, bu danışıqların nəticəsi olaraq 1736-cı ilin sentyabrında Rusiyaya əhəmiyyət vermədən, onun iştirakı olmadan Türkiyə ilə sülh müqaviləsi bağlamağa nail oldu. Əlbəttə bunun bir tərəfi İran dövlətinin milli maraqlarına söykənirdisə də, digər tərəfi ümumtürk birliyinin yaradılması ideyasından irəli gəlirdi. Elə buna görə də Nadir şah iki türk dövləti arasında süni şəkildə siyasi maneə kimi qızışdırılan sünnilik və şiəlik məzhəblərini bir araya gətirməyə çalışırdı. Bu barədə N.Nərimanovun məşhur “Nadir şah” tarixi-faicəvi dramında tarixdən götürülmüş real hadisələrin bədii əksini görürük. Biz bu hadisənin klassik ədəbi örnəklərdə bədii ifadəsinin ədəbi üsul olaraq yazar təxəyyülü olmadığını tarixi əsərlərdə də müşahidə edirik.

 N.Nərimanovun “Nadir şah” əsərində Nadir şah iki məzhəb haqqında deyir: “Doğrusu şiə-sünni adı eşidə bilmirəm. Gərək bu iki məzhəb birləşə”. Nadir şah bu əsərdə bunu yalnız bir şəxs olaraq deyil, həmçinin həyata keçirmək istəyən böyük təfəkkür sahibi olaraq təsvir edilir. Belə ki, o, bu barədə iranlılar və osmanlılar ilə danışıqlar aparır. İran axundu və yaxud İslam rəhbərinə bu məsələ haqqında ona kömək etməsini xahiş etmək üçün ayağına minnətci göndərən Nadir şah Osmanlı sultanına da eyni səviyyədə müraciət edir: “– Mirzə, bu saat Sultana kağız yaz ki, mən xahiş edirəm, ümumi xeyirdən ötəri iki məzhəb birləşə”.

Bu mütərəqqi addımları sayəsində Nadir şah fitnə qurbanı olub. Bu humanist addıma ciddi-cəhdlə mane olan qüvvələr Nadirin oğlunu böhtana salıb, onun gözlərinin çıxarılmasına səbəb olurlar. Nəticədə isə Nadir şah böyük mənəvi böhran keçirir və yalnız bundan sonra ona sui-qəsd olunur. Maraqlıdır ki, Nərimanov bu əsərdə məhz Nadirin facəsini təşkil edən drammatik süjet xəttini sünnilik və şiəlik məzhəblərini birləşdirməyə çalışan İran şahının arzu, istək və mübarizəsi üzərində qurmuşdur. Təsadüfi deyil ki, 1899-cu ildə yazılan bu böyük əsərin tamaşaya qoyulmasına çar senzurası yalniz 1906-cı icazə vermişdir. Bu ərəfədə məşhur 1905-07-ci illərin çar istibdadına qarşı etiraz hərəkatı baş vermiş, çar rejimi özünün saxta mütərəqqilliyini və demokratizmini göstərmək üçün qadağa qoyduğu digər hüquqlar kimi azad fikir buxovlarını müvəqqəti olaraq aradan qaldırmışdır. Bu zaman Rusiyada yaradılan ilk qanunverici orqan olan Dövlət Duması da məhz bu yalançı hümansit maska demokratiyası nəticəsində ortaya çıxmışdır. Əks halda Rusiya imperiyasının siyasi doktrinasına çevrilmiş Pyotr vəsiyyətinin əsas müddəalarından olan “sünni və şiəlik qarşıdurması”na qarşı yazılan hər hansı bir əsərə nəinki icazə verilməzdi, hətta bu ciddi təqib və təzyiqlə - rə məruz qala bilərdi. Təəssüf ki, biz N.Nərimanovun bu illərdən sonrakı siyasi fəaliyyətində bu istiqamətin məntiqi davamını deyil, rus şovinizminin Pyotr vəsiyyətinə söykənən, şəklini və rəngini dəyişmiş qırmızı siyasətinin müdafiəsini görürük.

Böyük millətçi vətəndaş mütəfəkkir M.Ə.Sabir də Nadir şahın ölümünə sünni – şiəliyin aradan qaldırılmasında atdığı ciddi addımların səbəb olduğunu göstərir və “Fəxriyyə” şerində buna ürək ağrısı ilə acıyır:

                        Nadir bu iki xəstəliyi tutdu nəzərdə,  

                        İstərdi əlac eyləyə bu qorxulu dərdə,

                        Bu məqsəd ilə əzm edərək girdi nəbərdə,

                        Məqtulən onun nəşini qoyduq quru yerdə,

                        Bir şeyi əcibiz, nə bilim, bir tühəfiz biz,

                        Öz dinimizin başına əngəlkələfiz biz.

M.Ə.Sabir bu şeirdə sünni və şiəlik məzhəblərinin İslamı parçalamasını göstərməklə bu məzhəb ayrılığının düşmənçilik səviyyəsinə gəlib çıxmasına şiddətli etiraz səsini ucaldır, bunun yalnız türk millətinin bütövlüyünə xələl gətirən bir təhlükə mənbəyi kimi aradan qaldırılmasına can atır.

                       “Bir vəqt şah İsmailü- Sultani- Səlimə,

                        Məftun olaraq eylədik İslamı dünimə.

                        Qoyduq iki tazə adı bir dini – qədimə,

                        Saldı bu təşəyyö, bu təsənnün bizi bimə...

                        Qaldıqca bu halətdə səzayi - əsəfiz biz,

                        Öz dinimizin başına əngəlkələfiz biz.

Sabir təşəyyö ( şiəlik ), təsənnü ( sünnilik ) məzhəblərinin islamdan çox sonra yarandığını bildirməklə bərabər iki türk dövlətinin məhz bu məzhəblər vasitəsilə bizim üçün İslamı ikiyə parçaladığını qeyd edərək məzhəb ayrılığının İslam dininə zidd olduğunu bəyan edir.



 Nadir şahın sünni-şiəliyi birləşdirib vahid türk dövləti yaratması istəklərinə görə qətlə yetirilməsi ilə bağlı tarixi mənbələr də çoxdur. Ancaq biz bu hadisənin gerçək səviyyədə ədəbiyyat xadimlərinin əsərlərində təsvir olunmasına diqqət çəkməyə çalışdıq.



ATİF İslam oğlu İSLAMZADƏ
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru        
e-mail: atif.islamzade@mail.ru

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Saakaşvili Ukrayna Baş prokurorluğunu tərk etdi
18.12.2017, 13:02

Saakaşvili Ukrayna Baş prokurorluğunu tərk etdi

“Azərbaycanın yeni silahlar alması qaçılmazdır” – Deputatdan AÇIQLAMA
18.12.2017, 12:59

“Azərbaycanın yeni silahlar alması qaçılmazdır” – Deputatdan AÇIQLAMA

Sözün işığında parlayan sənətkar - Nizami Rəmzi   
18.12.2017, 12:55

Sözün işığında parlayan sənətkar - Nizami Rəmzi  

Türkiyədə Azərbaycan bayrağına hörmətsizlik aradan qaldırıldı
18.12.2017, 12:50

Türkiyədə Azərbaycan bayrağına hörmətsizlik aradan qaldırıldı

Nəsli tükənməkdə olan heyvanlar - FOTOLAR
18.12.2017, 12:49

Nəsli tükənməkdə olan heyvanlar - FOTOLAR

Bakıdakı yanacaqdoldurma məntəqəsində QULDURLUQ   
18.12.2017, 12:48

Bakıdakı yanacaqdoldurma məntəqəsində QULDURLUQ  

İraqdakı uşaqların bəziləri ölkəyə gətirilib
18.12.2017, 12:42

İraqdakı uşaqların bəziləri ölkəyə gətirilib

Sabahın HAVA PROQNOZU
18.12.2017, 12:41

Sabahın HAVA PROQNOZU

Ekspertdən velosipedçiləri saxlayan yol polisinə İTTİHAM: “Düzgün deyil!”   
18.12.2017, 12:40

Ekspertdən velosipedçiləri saxlayan yol polisinə İTTİHAM: “Düzgün deyil!”  

Əli Həsənovun nəvəsinə hökm oxundu - Zərərçəkmişlər şikayətçi olmadılar   
18.12.2017, 12:26

Əli Həsənovun nəvəsinə hökm oxundu - Zərərçəkmişlər şikayətçi olmadılar  

Azərbaycana gələn turistlər 1.3 milyard dollar XƏRCLƏYİB
18.12.2017, 12:23

Azərbaycana gələn turistlər 1.3 milyard dollar XƏRCLƏYİB

Daha 145 dövlət əmlakı özəlləşdirilir
18.12.2017, 12:19

Daha 145 dövlət əmlakı özəlləşdirilir

Dünya Bankının nümayəndələri İlham Əliyevin qəbulunda 
18.12.2017, 12:17

Dünya Bankının nümayəndələri İlham Əliyevin qəbulunda 

Kapital Bank bu nazirliyin işçilərinə endirimlə kreditlər verəcək
18.12.2017, 12:16

Kapital Bank bu nazirliyin işçilərinə endirimlə kreditlər verəcək

Qaramanlıların Hüseyn Əfəndisi! - Mərhum jurnalist haqda BİLMƏDİKLƏRİNİZ...
18.12.2017, 12:15

Qaramanlıların Hüseyn Əfəndisi! - Mərhum jurnalist haqda BİLMƏDİKLƏRİNİZ...

Qazaxda götürülən narkotikin mənbəyi Ağstafada aşkarlandı
18.12.2017, 12:12

Qazaxda götürülən narkotikin mənbəyi Ağstafada aşkarlandı

Azərbaycanda heç bir miqrant zorakılığa məruz qalmır - Ombudsman
18.12.2017, 11:53

Azərbaycanda heç bir miqrant zorakılığa məruz qalmır - Ombudsman

ADU-da Heydər Əliyevə həsr olunmuş beynəlxalq elmi konfrans keçiriləcək
18.12.2017, 11:47

ADU-da Heydər Əliyevə həsr olunmuş beynəlxalq elmi konfrans keçiriləcək

İlkin hərbi qeydiyyatla bağlı XƏBƏRDARLIQ - Cərimələnəcəklər
18.12.2017, 11:44

İlkin hərbi qeydiyyatla bağlı XƏBƏRDARLIQ - Cərimələnəcəklər

Elnarə Kamal Abdulla ilə iş birliyinə başladı: “Mən elə sizəm”
18.12.2017, 11:43

Elnarə Kamal Abdulla ilə iş birliyinə başladı: “Mən elə sizəm”

Din xadimləri gələn ildən maaş alacaqlar
18.12.2017, 11:36

Din xadimləri gələn ildən maaş alacaqlar

Fazil Məmmədovun federasiyasına CƏRİMƏ KƏSİLİR  
18.12.2017, 11:36

Fazil Məmmədovun federasiyasına CƏRİMƏ KƏSİLİR  

Bu il 600-ə yaxın əcnəbi Azərbaycan vətəndaşlığına qəbul edilib
18.12.2017, 11:33

Bu il 600-ə yaxın əcnəbi Azərbaycan vətəndaşlığına qəbul edilib

“Artur Rasizadə nazirlərdən daha əlçatandır” - Ambisiyasız Baş nazir, iddialı nazirlər...
18.12.2017, 11:23

“Artur Rasizadə nazirlərdən daha əlçatandır” - Ambisiyasız Baş nazir, iddialı nazirlər...

Saakaşvili Poroşenkoya yazdığı məktubdan DANIŞDI
18.12.2017, 11:14

Saakaşvili Poroşenkoya yazdığı məktubdan DANIŞDI

Yeni telekanal açmaq istəyənlər – RƏSMİ SİYAHI
18.12.2017, 11:07

Yeni telekanal açmaq istəyənlər – RƏSMİ SİYAHI

“Peşəni peşəkarlardan öyrənək”...
18.12.2017, 11:04

“Peşəni peşəkarlardan öyrənək”...

Heydər Əsədov şikayətçiləri İmişliyə yığacaq
18.12.2017, 11:02

Heydər Əsədov şikayətçiləri İmişliyə yığacaq

Bakının bu prospektində hərəkət məhdudlaşdırılır
18.12.2017, 10:59

Bakının bu prospektində hərəkət məhdudlaşdırılır

GUAM PA-nın sessiyasında Qarabağ məsələsi qaldırıldı
18.12.2017, 10:57

GUAM PA-nın sessiyasında Qarabağ məsələsi qaldırıldı

İlham Əliyev və birinci xanım 2017-ci ilin idman yekunlarına həsr olunan mərasimdə - YENİLƏNİB
18.12.2017, 10:57

İlham Əliyev və birinci xanım 2017-ci ilin idman yekunlarına həsr olunan mərasimdə - YENİLƏNİB

Erməni-müsəlman dostluğuna səy göstərən komissiyalar nə iş görür?
18.12.2017, 10:17

Erməni-müsəlman dostluğuna səy göstərən komissiyalar nə iş görür?

Abidələşən şəhid ömrü: “Gözlə, gələcəyəm”
18.12.2017, 10:12

Abidələşən şəhid ömrü: “Gözlə, gələcəyəm”

Ermənistan atəşkəsi 112 dəfə pozdu    
18.12.2017, 10:05

Ermənistan atəşkəsi 112 dəfə pozdu  

Aleksandr Nesterova ADU-nun dəvətli professoru adı verilib
18.12.2017, 09:56

Aleksandr Nesterova ADU-nun dəvətli professoru adı verilib

ARXİV
SORĞU
Xaricdəki hansı iş adamı Azərbaycana daha çox bağlıdır?
Vahid Ələkbərov(0.11%)
Araz Ağalarov (12.0%)
Mübariz Mənsimov (19.7%)
Fərhad Əhmədov(12.4%)
Füzuli Məmmədov(52.4%)
Telman İsmayılov (0.11%)
İsgəndər Xəlilov(0.07%)
Vaqif Məmişov(0.07%)
Heç biri(1.93%)
Digərləri(1.00%)