18 oktyabr 2017, Çərşənbə axşamı
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Nadir şah Əfşarın planlaşdırlan qətli...
Nadir şah Əfşarın planlaşdırlan qətli...
14.04.2017, 11:11

Görkəmli dövlət xadimi Nadir şah Əfşarın qətlə yetirilməsinin kökündə yatan əsl səbəblər bir çox hadisələr kimi tariximizdə saxta şəkildə kütləvi auditoriyaya təqdim olunub. Halbuki, bunu bilmək üçün çox da uzağa getməyə ehtiyac yoxdur. Bu qətlin nə üçün həyata keçirilməsi göz qabağındadır. Mənbələri diqqətlə araşdırarkən bu tarixi həqiqət ortaya çıxır. Rus çarizminin fıtnəkar siyasəti bir çox qiymətli dövlət adamları kimi şöhrətli tarixi şəxsiyyət olan Nadir şah Əfşarın da ölümünə səbəb olub.

1 Pyotrun vəfatından sonra Rusiyada daxili vəziyyətin pisləşməsi, hakimiyyətdaxili mübarizə bu ölkəni müvəqqəti olaraq öz işğalçılıq siysətindən əl çəkməyə vadar etdi. Məhz bu zaman Pyotr zamanında əldə edilən Kaspisahili vilayətlərdən çəkilməyə məcbur olan Rusiyanın İran ilə iki il danışıqlardan sonra (1732-ci il, yanvarın 21-də) bağladığı “Rəşt sülh müqaviləsi”nə əsasən Kürdən cənuba doğru işğal olunmuş, 1723-cü ildə “Peterburq sülh müqaviləsi”nə görə Rusiyanın nəzarətinə keçmiş “Kaspi sahili vilayətlər” adlandırılan ərazilər o şərtlə İrana qaytarıldı ki, bu müqavilənin şərtlərinə uyğun olaraq İran Türkiyəni ( müqavilədə Türkiyə nəzərdə tutulur) bu vilayətlərə buraxmamağı rəsmi şəkildə öhdəsinə götürdü. Rusiyanın bu ərazilərdən çəkilməyə məcbur olarkən yenə də qayıtmaq ehtimalı üçün siyasi-diplomatik addımları cərgəsində göründüyü kimi İranla Türkiyənin yaxınlaşmasına mane olmaq cəhdləri dayanırdı. İran və Türkiyənin bir-birinə yaxınlaşması Rusiyanın bu ərazilərdən birdəfəlik əl çəkməsi demək idi. Dili bir, dini bir, mənşəyi və mədəniyyəti eyni olan bu iki ölkənin birləşməsi yeni, nəhəng bir türk imperiyasının meydana çıxmasına səbəb ola bilərdi ki, bu da işğalcılıq nəticəsində öz ərazilərini genişləndirməyə çalışan Rusiyaya və digər türk düşmənlərinə heç vəchlə sərf edə bilməzdi. Məhz bu məkrli siyasətin qarşısını almağa çalışan İran şahı Nadir şah Əfşar özünü şah elan etdikdən bir neçə  ay keçməmiş ( mart-sentyabr) İran və Türkiyə arasında müqavilə bağlanmasına çalışırdı. O, bu danışıqların nəticəsi olaraq 1736-cı ilin sentyabrında Rusiyaya əhəmiyyət vermədən, onun iştirakı olmadan Türkiyə ilə sülh müqaviləsi bağlamağa nail oldu. Əlbəttə bunun bir tərəfi İran dövlətinin milli maraqlarına söykənirdisə də, digər tərəfi ümumtürk birliyinin yaradılması ideyasından irəli gəlirdi. Elə buna görə də Nadir şah iki türk dövləti arasında süni şəkildə siyasi maneə kimi qızışdırılan sünnilik və şiəlik məzhəblərini bir araya gətirməyə çalışırdı. Bu barədə N.Nərimanovun məşhur “Nadir şah” tarixi-faicəvi dramında tarixdən götürülmüş real hadisələrin bədii əksini görürük. Biz bu hadisənin klassik ədəbi örnəklərdə bədii ifadəsinin ədəbi üsul olaraq yazar təxəyyülü olmadığını tarixi əsərlərdə də müşahidə edirik.

 N.Nərimanovun “Nadir şah” əsərində Nadir şah iki məzhəb haqqında deyir: “Doğrusu şiə-sünni adı eşidə bilmirəm. Gərək bu iki məzhəb birləşə”. Nadir şah bu əsərdə bunu yalnız bir şəxs olaraq deyil, həmçinin həyata keçirmək istəyən böyük təfəkkür sahibi olaraq təsvir edilir. Belə ki, o, bu barədə iranlılar və osmanlılar ilə danışıqlar aparır. İran axundu və yaxud İslam rəhbərinə bu məsələ haqqında ona kömək etməsini xahiş etmək üçün ayağına minnətci göndərən Nadir şah Osmanlı sultanına da eyni səviyyədə müraciət edir: “– Mirzə, bu saat Sultana kağız yaz ki, mən xahiş edirəm, ümumi xeyirdən ötəri iki məzhəb birləşə”.

Bu mütərəqqi addımları sayəsində Nadir şah fitnə qurbanı olub. Bu humanist addıma ciddi-cəhdlə mane olan qüvvələr Nadirin oğlunu böhtana salıb, onun gözlərinin çıxarılmasına səbəb olurlar. Nəticədə isə Nadir şah böyük mənəvi böhran keçirir və yalnız bundan sonra ona sui-qəsd olunur. Maraqlıdır ki, Nərimanov bu əsərdə məhz Nadirin facəsini təşkil edən drammatik süjet xəttini sünnilik və şiəlik məzhəblərini birləşdirməyə çalışan İran şahının arzu, istək və mübarizəsi üzərində qurmuşdur. Təsadüfi deyil ki, 1899-cu ildə yazılan bu böyük əsərin tamaşaya qoyulmasına çar senzurası yalniz 1906-cı icazə vermişdir. Bu ərəfədə məşhur 1905-07-ci illərin çar istibdadına qarşı etiraz hərəkatı baş vermiş, çar rejimi özünün saxta mütərəqqilliyini və demokratizmini göstərmək üçün qadağa qoyduğu digər hüquqlar kimi azad fikir buxovlarını müvəqqəti olaraq aradan qaldırmışdır. Bu zaman Rusiyada yaradılan ilk qanunverici orqan olan Dövlət Duması da məhz bu yalançı hümansit maska demokratiyası nəticəsində ortaya çıxmışdır. Əks halda Rusiya imperiyasının siyasi doktrinasına çevrilmiş Pyotr vəsiyyətinin əsas müddəalarından olan “sünni və şiəlik qarşıdurması”na qarşı yazılan hər hansı bir əsərə nəinki icazə verilməzdi, hətta bu ciddi təqib və təzyiqlə - rə məruz qala bilərdi. Təəssüf ki, biz N.Nərimanovun bu illərdən sonrakı siyasi fəaliyyətində bu istiqamətin məntiqi davamını deyil, rus şovinizminin Pyotr vəsiyyətinə söykənən, şəklini və rəngini dəyişmiş qırmızı siyasətinin müdafiəsini görürük.

Böyük millətçi vətəndaş mütəfəkkir M.Ə.Sabir də Nadir şahın ölümünə sünni – şiəliyin aradan qaldırılmasında atdığı ciddi addımların səbəb olduğunu göstərir və “Fəxriyyə” şerində buna ürək ağrısı ilə acıyır:

                        Nadir bu iki xəstəliyi tutdu nəzərdə,  

                        İstərdi əlac eyləyə bu qorxulu dərdə,

                        Bu məqsəd ilə əzm edərək girdi nəbərdə,

                        Məqtulən onun nəşini qoyduq quru yerdə,

                        Bir şeyi əcibiz, nə bilim, bir tühəfiz biz,

                        Öz dinimizin başına əngəlkələfiz biz.

M.Ə.Sabir bu şeirdə sünni və şiəlik məzhəblərinin İslamı parçalamasını göstərməklə bu məzhəb ayrılığının düşmənçilik səviyyəsinə gəlib çıxmasına şiddətli etiraz səsini ucaldır, bunun yalnız türk millətinin bütövlüyünə xələl gətirən bir təhlükə mənbəyi kimi aradan qaldırılmasına can atır.

                       “Bir vəqt şah İsmailü- Sultani- Səlimə,

                        Məftun olaraq eylədik İslamı dünimə.

                        Qoyduq iki tazə adı bir dini – qədimə,

                        Saldı bu təşəyyö, bu təsənnün bizi bimə...

                        Qaldıqca bu halətdə səzayi - əsəfiz biz,

                        Öz dinimizin başına əngəlkələfiz biz.

Sabir təşəyyö ( şiəlik ), təsənnü ( sünnilik ) məzhəblərinin islamdan çox sonra yarandığını bildirməklə bərabər iki türk dövlətinin məhz bu məzhəblər vasitəsilə bizim üçün İslamı ikiyə parçaladığını qeyd edərək məzhəb ayrılığının İslam dininə zidd olduğunu bəyan edir.



 Nadir şahın sünni-şiəliyi birləşdirib vahid türk dövləti yaratması istəklərinə görə qətlə yetirilməsi ilə bağlı tarixi mənbələr də çoxdur. Ancaq biz bu hadisənin gerçək səviyyədə ədəbiyyat xadimlərinin əsərlərində təsvir olunmasına diqqət çəkməyə çalışdıq.



ATİF İslam oğlu İSLAMZADƏ
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru        
e-mail: atif.islamzade@mail.ru

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ 
18.10.2017, 17:04

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ 

İkinci sinif şagirdi Topçubaşov adına xəstəxanada öldü
18.10.2017, 16:58

İkinci sinif şagirdi Topçubaşov adına xəstəxanada öldü

Əflatun Amaşov bu dəfə Tiranaya gedir
18.10.2017, 16:53

Əflatun Amaşov bu dəfə Tiranaya gedir

“Qarabağ” “Atletiko”ya uduzmayacaq - Deputatlardan nikbin PROQNOZ   
18.10.2017, 16:50

“Qarabağ” “Atletiko”ya uduzmayacaq - Deputatlardan nikbin PROQNOZ  

Ərdoğandan Bərzaniyə TƏRS SUAL: “Kərkükdə nə gəzirsən?”
18.10.2017, 16:49

Ərdoğandan Bərzaniyə TƏRS SUAL: “Kərkükdə nə gəzirsən?”

DTX Bakıda əməliyyat keçirdi - qanunazidd dini ayinlərin icraçıları saxlanıldı   
18.10.2017, 16:40

DTX Bakıda əməliyyat keçirdi - qanunazidd dini ayinlərin icraçıları saxlanıldı  

Yusif Vəzir Çəmənzəminli, “İki od arasında” - Erməni xisləti, erməni məkri - II YAZI
18.10.2017, 16:31

Yusif Vəzir Çəmənzəminli, “İki od arasında” - Erməni xisləti, erməni məkri - II YAZI

ABŞ şirkətləri Azərbaycanda orqanik məhsullar yetişdirmək istəyir  
18.10.2017, 16:26

ABŞ şirkətləri Azərbaycanda orqanik məhsullar yetişdirmək istəyir  

Beynəlxalq axtarışda olan iki azərbaycanlı Qazaxıstanda saxlanıldı
18.10.2017, 16:16

Beynəlxalq axtarışda olan iki azərbaycanlı Qazaxıstanda saxlanıldı

Azərbaycanda bu il 17 ana ölümü baş verib
18.10.2017, 16:06

Azərbaycanda bu il 17 ana ölümü baş verib

Sabiq icra başçısı
18.10.2017, 16:01

Sabiq icra başçısı "reket jurnalist"in işində zərərçəkmiş kimi tanınıb

Rusiya ilə Türkiyənin pomidor problemi də həll olunur
18.10.2017, 16:01

Rusiya ilə Türkiyənin pomidor problemi də həll olunur

Elmar Vəliyev hesabat verdi
18.10.2017, 15:53

Elmar Vəliyev hesabat verdi

Şərəfsizlər kvarteti
18.10.2017, 15:50

Şərəfsizlər kvarteti

Deputatdan müstəqilliklə bağlı ÇAĞIRIŞ
18.10.2017, 15:41

Deputatdan müstəqilliklə bağlı ÇAĞIRIŞ

Müstəqilliyimizin etibarlı təminatçısı   
18.10.2017, 15:36

Müstəqilliyimizin etibarlı təminatçısı  

Dünyanın yeni yaranmış idman növləri - MARAQLI
18.10.2017, 15:35

Dünyanın yeni yaranmış idman növləri - MARAQLI

Naxçıvanda hərbi parad keçirildi – FOTOSESSİYA
18.10.2017, 15:15

Naxçıvanda hərbi parad keçirildi – FOTOSESSİYA

Aprel şəhidinin xanımı: “Elvin “mənə bir şey olsa get, xoşbəxt ol” demişdi” - MÜSAHİBƏ
18.10.2017, 15:04

Aprel şəhidinin xanımı: “Elvin “mənə bir şey olsa get, xoşbəxt ol” demişdi” - MÜSAHİBƏ

“Saakaşvili hakimiyyəti zorla ələ keçirmək istəyir”
18.10.2017, 14:57

“Saakaşvili hakimiyyəti zorla ələ keçirmək istəyir”

“CBC Sport” Türkiyə superliqasının oyunlarını canlı yayımlaya bilməyəcək - şirkətə İTTİHAM 
18.10.2017, 14:47

“CBC Sport” Türkiyə superliqasının oyunlarını canlı yayımlaya bilməyəcək - şirkətə İTTİHAM 

Şahbaz Quliyev Yerevandan Şuşaya qaytarılıb
18.10.2017, 14:46

Şahbaz Quliyev Yerevandan Şuşaya qaytarılıb

Qarabağda Ermənistana etiraz edən qruplar var
18.10.2017, 14:32

Qarabağda Ermənistana etiraz edən qruplar var

Əməkdar artist Ayşad Məmmədov işdən çıxarıldı
18.10.2017, 14:29

Əməkdar artist Ayşad Məmmədov işdən çıxarıldı

ABŞ səfirinin müavini Kənd Təsərrüfatı Nazirliyində görüş keçirdi
18.10.2017, 14:29

ABŞ səfirinin müavini Kənd Təsərrüfatı Nazirliyində görüş keçirdi

Cümhuriyyətin Döyüş Bayrağı və onun rəmzləri - AXC-100
18.10.2017, 14:26

Cümhuriyyətin Döyüş Bayrağı və onun rəmzləri - AXC-100

Heydər Əliyev Fondu köçkünün evinin sökülməsinin qarşısını aldı 
18.10.2017, 14:18

Heydər Əliyev Fondu köçkünün evinin sökülməsinin qarşısını aldı 

Azərbaycana gələn turistlərin kütləvi şikayəti - bu xidmətlərdən narazıdırlar..
18.10.2017, 14:17

Azərbaycana gələn turistlərin kütləvi şikayəti - bu xidmətlərdən narazıdırlar..

Azərbaycanla Avropa İttifaqı növbəti danışıqlar Bakıda keçiriləcək
18.10.2017, 14:03

Azərbaycanla Avropa İttifaqı növbəti danışıqlar Bakıda keçiriləcək

Sarkisyanın prezident kimi Əliyevlə 26-cı və sonuncu görüşü...
18.10.2017, 13:50

Sarkisyanın prezident kimi Əliyevlə 26-cı və sonuncu görüşü...

Azərbaycan mediası ən mühüm xəbəri niyə erməni saytlarından götürdü?..
18.10.2017, 13:47

Azərbaycan mediası ən mühüm xəbəri niyə erməni saytlarından götürdü?..

“Bakı Avropanın şərqinin enerji təminatçısıdır” - Polşalı nazirdən AÇIQLAMA
18.10.2017, 13:47

“Bakı Avropanın şərqinin enerji təminatçısıdır” - Polşalı nazirdən AÇIQLAMA

Nazirlik məlumat yaydı – 62 milyon manatdan çox vəsait…
18.10.2017, 13:44

Nazirlik məlumat yaydı – 62 milyon manatdan çox vəsait…

Məmmədyarov Sarkisyanı ifşa etdi: “Razılaşmanı pozub”
18.10.2017, 13:35

Məmmədyarov Sarkisyanı ifşa etdi: “Razılaşmanı pozub”

Azərbaycanda ailə dayanıqlığı: problemlər və qlobal çağırışlar
18.10.2017, 13:27

Azərbaycanda ailə dayanıqlığı: problemlər və qlobal çağırışlar

ARXİV
SORĞU
Hansı kommunal xidmətin işindən razısınız?
“Azəriqaz”(5.03%)
“Azərişıq”(29.5%)
“Azərsu”(10.0%)
“Azəristiliktəchizat”(3.14%)
Heç biri(52.2%)