22 iyul 2017, Şənbə
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - Azərbaycandakı alman izləri... - FOTOLAR
Azərbaycandakı alman izləri... - FOTOLAR +
04.05.2017, 18:19

CƏLALƏDDiN (QASIMOV)
yazıçı-publisist,
Beynəlxalq Qaşqarlı Mahmud Fondunun vitse-prezidenti,
Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi Məsləhət Şurasının üzvü



Almanların Qafqaza köçürülməsi Azərbaycanın Çar Rusiyası tərəfindən işğal edilməsindən sonra başladı. XIX yüzilin ikinci onilliyində (1818) Almaniyanın Vürtemberq vilayətindən al­man kəndliləri Rusiya çarı I Aleksandrın razılığı ilə imperiyanın güneyinə - Qafqaza köçürüldü.
Almanlar Azərbaycada Göygöl, Ağstafa, Tovuz, Şəmkir ərazilərində məskun­laşdırıldılar. 1939-cu ilin siyahıyaalınmasında göstərilirdi ki, ölkəmizdə yaşayan almanların sayı 23 min nəfərdir.  

Almanlar o zaman Tovuzu Traubenfeld adlandırırdı. Onların Tovuza gətirdiyi meyvə və üzüm ağacları bu gün də əhali arasında sevilir. Bizdə armuda elə indi də alman armudu deyilir...

Almanlar Tovuzda 8 küçə salmışdılar. Onlar küçələrin adlarını elə adlandırmışdılar ki, uzun illər keçsə belə (hətta sovet hakimiyyəti dövründə də!) bu adlar öz qüvvəsini saxlamışdı. Lenin, Marks, Kəhriz küçələri son illərə qədər, el içində almanların adlandırdığı kimi çağırılırdı...

Almanlar Tovuzda futbol məktəbi də yaratmışdılar. Onların “Roto-fam” komandası ilə yerli komanda arasında yarışlar keçirilirdi. Hətta almanlar sürgün ediləndən sonra da, Tovuz futbolu alman gələnəyinə (alman futbol xarakterinə) uyğun inkişaf etdi; təsadüfi deyil ki, XX yüzilin 50-ci illərində Tovuzun fütbol klubu öz parlaq oyunu, qələbələri ilə seçilirdi.

Almanlar Tovuzda 30 metr dərinlikdə zirzəmisi olan şərab zavodu inşa etmişdi. Onlar həmin zirzəminin torpağından dam örtüyü və kərpic istehsal edən zavod və evlər tikmişdilər.



Rusiya imperiyası ərazilərindəki 39 quberniyada alman şərabçılarının firma dükanları vardı.

Azərbaycana cins mal-qaranı da ilk olaraq almanlar gətirmişdi. Sənaye üsulu ilə ilk yağ-pendir istehsalı zavodunu da onlar Şəmkirdə tikmişdilər. Tovuzda Axıncı çayı üzərində qurulmuş ilk SES-də almanların adı ilə bağlıdır.

Dünya tarixinin ən möhtəşəm millətlərindən biri olan alman xalqı ilə azərbaycanlılar arasında zaman-zaman möhkəm dostluq telləri mövcud olmuş və dostluq özünü özəlliklə, XX yüzilin əvvəllərində daha qabarıq biruzə vermişdi.

Təhsil sahəsinə ciddi fikir verən alman kolonistləri yaşadığı ərazilərdə öz övladları üçün məktəblər tikmişdi; sovet dövründə burada orta ixtisas təhsil ocağı da açılmışdı. Ali təhsil almaq istəyənlər isə respublikanın paytaxtında yerləşən təhsil ocaqlarına üz tuturdu.  


Almanlar məskan saldıqları yerlərdə  mədəni mərkəzlər, klublar, qəzet redaksiyası və s. də açırdılar. Almanların yerli əhali ilə sıx mədəni əlaqələrinə baxmayaraq, onlar öz etnik özəlliklərini qoruyub saxlamışdılar. Bu qorunub-saxlanılma işində biz azərbaycanlıların tolerant yanaşması da öz töhfəverici rolunu oynamışdı.


Azərbaycanlılarla almanlar arasında heç vaxt dini və etnik qarşıdurma olmayıb.

 

***


Atam Qəzənfər Göycə oğlu Qasımov o dövrdə almanları belə xatırlayır:


“Almanlar babamın ixtiyarında olan ərazilərin bəzi yerlərini icarəyə götürərək, üzüm bağı salmışdılar. Tovuzdakı almanların ən hörmətlisi Şoler idi. Tovuza kəhrizi də o çəkdirmişdi. Şoler atamla yaxın dost idi, atam Şolerə deyir ki, oğlum Qəzənfəri alman məktəbinə yerləşdir; Şoler məni 1939-cu ildə alman-rus bağçasına yerləşdirdi – çünki bağçaya getməyəni alman məktəbinə götürmürdülər. 1940-cu ildə isə alman-rus məktəbinin I sinfinə daxil oldum.

Hər bir şagirdin dolabçası var idi, məktəbə girən kimi dolabçanı açıb məktəbli ayaqqabısını, xalatını geyinməli idi. –Bir sözlə, məktəbdə özünəməxsus nizam-intizam vardı”.


Atam 2-ci sinifdə oxuyanda – 1941-ci ildə II Dünya müharibəsi başlayır, almanları sürgün edirlər və alman məktəbi də bağlanır...


SSRİ xalq daxili işlər komissarı Lavrenti Beriyanın imzaladığı 11 oktyabr 1941-ci il tarixli, 001487 saylı sərəncama əsasən, Gürcüstan və Azərbaycan SSR-də yaşayan almanların deportasiyasına başlanıb. Bu sərəncama əsasən, güc strukturları almanları Qazaxıstan və Sibirə sürgün edib. Deportasiya zamanı sərt həyat şəraiti bir çox almanın həyatına son qoyub.  


Köçürülmüş almanların evlərinə isə mikoyanların təşəbbüsü ilə erməniləri yerləşdiriblər... Azərbaycana köçürülən ermənilər yerli əhalini sıxışdırıb, müxtəlif üsullarla evlərini, ərazilərini əllərindən alıb...


***



Bu ildən başlayaraq Azərbaycanda alman məskənlərinin salınmasının 200 illiyi münasibətilə müxtəlif tədbirlər görülür. Bu barədə ölkə prezidenti müvafiq sərəncam imzalayıb; Göygöl və Şəmkirdə alman evləri təmir edilib.


Azərbaycan qədim və zəngin mədəniyyətə malikdir. Həmçinin, Azərbaycan ərazisində yaşayan digər xalqlar bu zənginliyə bir qədər də rəng qatıblar. Ölkə prezidenti də bu barədə dəfələrlə bildirib ki, bu zənginlik – ölkəmizdə fərqli xalqların dinc, yanaşı yaşaması bizim sərvətimizdir.

– Belə bir uyumlu ortam, Azərbaycan xalqının yüksək tolerant mədəniyyətə malik olduğunu və xoş ünsiyyətə üstünlük verdiyini bariz bir şəkildə göstərir. O cümlədən, XIX yüzildə Azərbaycana köçmüş almanların öz mədəniyyət və məişətlərini rahat bir şəkildə yaşatmaları da bundan xəbər verir. Qeyd etdiyimiz kimi, almanlar əsasən Azərbaycanın Qərb bölgəsində məskən salıb.

Yuxarıda qeyd etdik ki, II Dünya müharibəsi vaxtı almanlar Azərbaycandan sürgün edildi. Əlavə edək ki, 1914-cü ildə - I Dünya müharibəsi zamanı da, rus çarı II Nikolay Krım, Moldova, Quzey Qafqaz və Volqaboyunda yaşayan almanların Sibirə, Qazaxıstana sürgünü haqqında sərəncam vermişdi. Bu vaxt Gəncə quberniyasında yaşayan almanların da köçürülməsi gündəmdə idi. Rəfibəyov qardaşları Qafqaz canişininin yanına gedib, almanlara zamin duraraq onların köçürülməsini dayandırıblar...

1941-ci ildə  Almanlar Xanlar rayonundan sürgün ediləndən sonra ermənilər alman evlərinə yerləşdirildilər. Eləcə də Şəmkir, Tovuz rayonlarında almanların evlərinə ermənilərin yerləşdirilməsi danılmaz faktdır.

Hələ o dövrdə erməni milyonçularının Azərbaycanda yeritdiyi terror və soyqırımı siyasətindən almanlar da əziyyət çəkiblər. Ermənilərin “Daşnaksutyun” terror partiyası Yelendorf (Xanlar) almanlarını partiyanın xəzinəsinə xərac verməyə məcbur edib. Onlar o zamankı şərab istehsalçıları olan Forer və Qurr adlı almanlardan 30 min rubl pul tələb edib. Qurr bu məbləği ödəyə bilmədiyi üçün qətlə yetirilib. “Daşnaksutyun” terror partiyasi, ümumən erməni fəalları Azərbaycan almanlarına “anti-sovetçi“ damğası vuraraq bildirmişdilər ki, 1918-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyini almanlar böyük təntənə ilə dəstək verərək, qeyd ediblər. (Əslində isə, almanlar özlərinin Azərbaycana gəlmələrinin 100 illiyini təntənəli şəkildə qeyd etmişdilər).
 

Ermənilərin Azərbaycana həmrəy olan almanları güllələməsi danılmaz tarixi faktdır. Beləliklə, almanlar ermənilərdən çox acılı günlər görüb. Azərbaycanlılarla almanlar arasında heç vaxt dini və etnik qarşıdurma olmadığı bugünümüz üçün də aktual məsələdir. Azərbaycan almanları Azərbaycan mədəniyyətindən, azərbaycanlı dostluğundan çox şey öyrəndiklərini söyləyiblər. O dövrdə alman ailələri qız verib - qız almaqla azərbaycanlılarla qohum olurdu... Tovuzda indi də belə ailələr var, bir neçəsini şəxsən tanıyıram.


Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Yaqub Mahmudovdan dərslik qalmaqalına REAKSİYA
22.07.2017, 16:38

Yaqub Mahmudovdan dərslik qalmaqalına REAKSİYA

Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasında yeni ixtisaslar açılıb
22.07.2017, 16:15

Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasında yeni ixtisaslar açılıb

İlham Əliyev Misir Prezidentini təbrik edib
22.07.2017, 16:09

İlham Əliyev Misir Prezidentini təbrik edib

Kooperasiya Universiteti açıqlama yaydı: “Yanğın təhsil ocağına maddi ziyan vurmayıb”   
22.07.2017, 16:00

Kooperasiya Universiteti açıqlama yaydı: “Yanğın təhsil ocağına maddi ziyan vurmayıb”  

“Jurnalistlərə görə məndən incik düşən xeyli deputat var” - MÜSAHİBƏ
22.07.2017, 15:48

“Jurnalistlərə görə məndən incik düşən xeyli deputat var” - MÜSAHİBƏ

Bəzi universitetlərdə təhsil haqqı artırılıb - QİYMƏTLƏR
22.07.2017, 15:31

Bəzi universitetlərdə təhsil haqqı artırılıb - QİYMƏTLƏR

I və IV qrupların imtahanlarında qaydaları pozanların nəticələri ləğv olundu   
22.07.2017, 15:13

I və IV qrupların imtahanlarında qaydaları pozanların nəticələri ləğv olundu  

Bağlanmış qəzetlərin baş redaktorları: “O qəzetlər bir də açılmayacaq”   
22.07.2017, 15:08

Bağlanmış qəzetlərin baş redaktorları: “O qəzetlər bir də açılmayacaq”  

Milli Məclisin komitə sədri üçün ÖZƏL GÜN   
22.07.2017, 15:00

Milli Məclisin komitə sədri üçün ÖZƏL GÜN  

Kooperasiya Universitetindəki yanğından təxliyə edilən abituriyentlər yenidən imtahan verəcəklər
22.07.2017, 14:50

Kooperasiya Universitetindəki yanğından təxliyə edilən abituriyentlər yenidən imtahan verəcəklər

Əli Həsənov jurnalistlərin mənzil bölgüsündən narazı qalanlara CAVAB VERDI  
22.07.2017, 14:47

Əli Həsənov jurnalistlərin mənzil bölgüsündən narazı qalanlara CAVAB VERDI  

“Prezidentin jurnalistlərlə bağlı təşəbbüsü həm də vətəndaş cəmiyyətinə qayğıdır”   
22.07.2017, 14:35

“Prezidentin jurnalistlərlə bağlı təşəbbüsü həm də vətəndaş cəmiyyətinə qayğıdır”  

Bakıda universitetdə baş verən yanğın söndürülüb, 4 nəfər zəhərlənib
22.07.2017, 14:28

Bakıda universitetdə baş verən yanğın söndürülüb, 4 nəfər zəhərlənib

“Builki mətbuat bayramı jurnalistlər üçün ikiqat əlamətdardır”
22.07.2017, 14:25

“Builki mətbuat bayramı jurnalistlər üçün ikiqat əlamətdardır”

Prezidentlərin qəfil görüşü Qarabağa nə vəd edir? - ŞƏRH  
22.07.2017, 14:15

Prezidentlərin qəfil görüşü Qarabağa nə vəd edir? - ŞƏRH  

İranın hərbi gəmiləri Bakıya gəlib   
22.07.2017, 14:06

İranın hərbi gəmiləri Bakıya gəlib  

Bayramı göz yaşları içində qeyd etməzlər
22.07.2017, 14:05

Bayramı göz yaşları içində qeyd etməzlər

Dövlət Baytarlıq Xidmətindən “Ukraynadan təhlükəli quş əti gətirilir” iddiasına CAVAB   
22.07.2017, 13:20

Dövlət Baytarlıq Xidmətindən “Ukraynadan təhlükəli quş əti gətirilir” iddiasına CAVAB  

Oğru qadınlar tutuldular   
22.07.2017, 13:12

Oğru qadınlar tutuldular  

Ağsuda iki azyaşlı kanalda boğulub    
22.07.2017, 13:09

Ağsuda iki azyaşlı kanalda boğulub  

Bakıda universitet binasında yanğın - FOTO   
22.07.2017, 13:00

Bakıda universitet binasında yanğın - FOTO  

Bakıda daha iki yeni rayon yaradıla bilər   
22.07.2017, 12:49

Bakıda daha iki yeni rayon yaradıla bilər  

Uca xaqanıma minnətdarlıqla
22.07.2017, 12:45

Uca xaqanıma minnətdarlıqla

Sabahın hava PROQNOZU - 40 dərəcə İSTİ   
22.07.2017, 12:31

Sabahın hava PROQNOZU - 40 dərəcə İSTİ  

22.07.2017, 12:26

"Qarabağ" - "Şerif" matçının hakimləri bəlli oldu  

Zakir Qaralov vəzifəli şəxslər haqda cinayət işinin açılmasını tapşırdı
22.07.2017, 12:21

Zakir Qaralov vəzifəli şəxslər haqda cinayət işinin açılmasını tapşırdı

Həsən bəy Zərdabinin Nəbatat Bağındakı büstü ziyarət olunub
22.07.2017, 12:03

Həsən bəy Zərdabinin Nəbatat Bağındakı büstü ziyarət olunub

Baş redaktor işçisinin mənzil ala bilməməklə bağlı İTTİHAMINA cavab verib  
22.07.2017, 11:45

Baş redaktor işçisinin mənzil ala bilməməklə bağlı İTTİHAMINA cavab verib  

Niyə məhz Zərdabinin “Əkinçi”si, bəs ondan əvvəl çıxan qəzetlər?...   
22.07.2017, 11:38

Niyə məhz Zərdabinin “Əkinçi”si, bəs ondan əvvəl çıxan qəzetlər?...  

Sumqayıt şəhərində “gül oğrusu” tutulub
22.07.2017, 11:16

Sumqayıt şəhərində “gül oğrusu” tutulub

Rusiyada iki azərbaycanlı yaralanıb   
22.07.2017, 11:15

Rusiyada iki azərbaycanlı yaralanıb  

Ağdam 24 il əvvəlin 22 iyulunda - Keçmiş döyüşçü: “İşğal öncəsi orduda hərc-mərclik yaranmışdı”   
22.07.2017, 11:01

Ağdam 24 il əvvəlin 22 iyulunda - Keçmiş döyüşçü: “İşğal öncəsi orduda hərc-mərclik yaranmışdı”  

Mətbuat nümayəndələri Fəxri Xiyabanı ziyarət ediblər
22.07.2017, 10:38

Mətbuat nümayəndələri Fəxri Xiyabanı ziyarət ediblər

Məşhur ziyalılar niyə toplandılar... - FOTOLAR  
22.07.2017, 10:32

Məşhur ziyalılar niyə toplandılar... - FOTOLAR  

Bakı-Quba yolunda ağır qəza - ana və azyaşlı qızı yaralanıb
22.07.2017, 10:17

Bakı-Quba yolunda ağır qəza - ana və azyaşlı qızı yaralanıb

ARXİV
SORĞU
Qarabağ danışıqlarını sürdürmək Azərbaycana nə vəd edir?
- Son hadisədən sonra Azərbaycan Minsk qrupu ilə ciddi danışmalı, öz şərtlərini irəli sürməlidir(1.25%)
- Danışıqlar heç nə vəd etmir, ondan dərhal imtina olunmalı, müharibəyə başlanılmalıdır(70%)
- Danışıqlar davam etdirilməli, problemin sülh yolu illə həllinə çalışılmalıdır(3.75%)
- Minsk qrupunun vasitəçiliyindən imtina edib, digər beynəlxalq təşilatları işə qoşmaq lazımdır(2.5%)
- Ermənistana təzyiq üçün başqa alternativ yollar düşünülməildir(22.5%)