22 yanvar 2018, Bazar ertəsi
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - Azərbaycandakı alman izləri... - FOTOLAR
Azərbaycandakı alman izləri... - FOTOLAR +
04.05.2017, 18:19

CƏLALƏDDiN (QASIMOV)
yazıçı-publisist,
Beynəlxalq Qaşqarlı Mahmud Fondunun vitse-prezidenti,
Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi Məsləhət Şurasının üzvü



Almanların Qafqaza köçürülməsi Azərbaycanın Çar Rusiyası tərəfindən işğal edilməsindən sonra başladı. XIX yüzilin ikinci onilliyində (1818) Almaniyanın Vürtemberq vilayətindən al­man kəndliləri Rusiya çarı I Aleksandrın razılığı ilə imperiyanın güneyinə - Qafqaza köçürüldü.
Almanlar Azərbaycada Göygöl, Ağstafa, Tovuz, Şəmkir ərazilərində məskun­laşdırıldılar. 1939-cu ilin siyahıyaalınmasında göstərilirdi ki, ölkəmizdə yaşayan almanların sayı 23 min nəfərdir.  

Almanlar o zaman Tovuzu Traubenfeld adlandırırdı. Onların Tovuza gətirdiyi meyvə və üzüm ağacları bu gün də əhali arasında sevilir. Bizdə armuda elə indi də alman armudu deyilir...

Almanlar Tovuzda 8 küçə salmışdılar. Onlar küçələrin adlarını elə adlandırmışdılar ki, uzun illər keçsə belə (hətta sovet hakimiyyəti dövründə də!) bu adlar öz qüvvəsini saxlamışdı. Lenin, Marks, Kəhriz küçələri son illərə qədər, el içində almanların adlandırdığı kimi çağırılırdı...

Almanlar Tovuzda futbol məktəbi də yaratmışdılar. Onların “Roto-fam” komandası ilə yerli komanda arasında yarışlar keçirilirdi. Hətta almanlar sürgün ediləndən sonra da, Tovuz futbolu alman gələnəyinə (alman futbol xarakterinə) uyğun inkişaf etdi; təsadüfi deyil ki, XX yüzilin 50-ci illərində Tovuzun fütbol klubu öz parlaq oyunu, qələbələri ilə seçilirdi.

Almanlar Tovuzda 30 metr dərinlikdə zirzəmisi olan şərab zavodu inşa etmişdi. Onlar həmin zirzəminin torpağından dam örtüyü və kərpic istehsal edən zavod və evlər tikmişdilər.



Rusiya imperiyası ərazilərindəki 39 quberniyada alman şərabçılarının firma dükanları vardı.

Azərbaycana cins mal-qaranı da ilk olaraq almanlar gətirmişdi. Sənaye üsulu ilə ilk yağ-pendir istehsalı zavodunu da onlar Şəmkirdə tikmişdilər. Tovuzda Axıncı çayı üzərində qurulmuş ilk SES-də almanların adı ilə bağlıdır.

Dünya tarixinin ən möhtəşəm millətlərindən biri olan alman xalqı ilə azərbaycanlılar arasında zaman-zaman möhkəm dostluq telləri mövcud olmuş və dostluq özünü özəlliklə, XX yüzilin əvvəllərində daha qabarıq biruzə vermişdi.

Təhsil sahəsinə ciddi fikir verən alman kolonistləri yaşadığı ərazilərdə öz övladları üçün məktəblər tikmişdi; sovet dövründə burada orta ixtisas təhsil ocağı da açılmışdı. Ali təhsil almaq istəyənlər isə respublikanın paytaxtında yerləşən təhsil ocaqlarına üz tuturdu.  


Almanlar məskan saldıqları yerlərdə  mədəni mərkəzlər, klublar, qəzet redaksiyası və s. də açırdılar. Almanların yerli əhali ilə sıx mədəni əlaqələrinə baxmayaraq, onlar öz etnik özəlliklərini qoruyub saxlamışdılar. Bu qorunub-saxlanılma işində biz azərbaycanlıların tolerant yanaşması da öz töhfəverici rolunu oynamışdı.


Azərbaycanlılarla almanlar arasında heç vaxt dini və etnik qarşıdurma olmayıb.

 

***


Atam Qəzənfər Göycə oğlu Qasımov o dövrdə almanları belə xatırlayır:


“Almanlar babamın ixtiyarında olan ərazilərin bəzi yerlərini icarəyə götürərək, üzüm bağı salmışdılar. Tovuzdakı almanların ən hörmətlisi Şoler idi. Tovuza kəhrizi də o çəkdirmişdi. Şoler atamla yaxın dost idi, atam Şolerə deyir ki, oğlum Qəzənfəri alman məktəbinə yerləşdir; Şoler məni 1939-cu ildə alman-rus bağçasına yerləşdirdi – çünki bağçaya getməyəni alman məktəbinə götürmürdülər. 1940-cu ildə isə alman-rus məktəbinin I sinfinə daxil oldum.

Hər bir şagirdin dolabçası var idi, məktəbə girən kimi dolabçanı açıb məktəbli ayaqqabısını, xalatını geyinməli idi. –Bir sözlə, məktəbdə özünəməxsus nizam-intizam vardı”.


Atam 2-ci sinifdə oxuyanda – 1941-ci ildə II Dünya müharibəsi başlayır, almanları sürgün edirlər və alman məktəbi də bağlanır...


SSRİ xalq daxili işlər komissarı Lavrenti Beriyanın imzaladığı 11 oktyabr 1941-ci il tarixli, 001487 saylı sərəncama əsasən, Gürcüstan və Azərbaycan SSR-də yaşayan almanların deportasiyasına başlanıb. Bu sərəncama əsasən, güc strukturları almanları Qazaxıstan və Sibirə sürgün edib. Deportasiya zamanı sərt həyat şəraiti bir çox almanın həyatına son qoyub.  


Köçürülmüş almanların evlərinə isə mikoyanların təşəbbüsü ilə erməniləri yerləşdiriblər... Azərbaycana köçürülən ermənilər yerli əhalini sıxışdırıb, müxtəlif üsullarla evlərini, ərazilərini əllərindən alıb...


***



Bu ildən başlayaraq Azərbaycanda alman məskənlərinin salınmasının 200 illiyi münasibətilə müxtəlif tədbirlər görülür. Bu barədə ölkə prezidenti müvafiq sərəncam imzalayıb; Göygöl və Şəmkirdə alman evləri təmir edilib.


Azərbaycan qədim və zəngin mədəniyyətə malikdir. Həmçinin, Azərbaycan ərazisində yaşayan digər xalqlar bu zənginliyə bir qədər də rəng qatıblar. Ölkə prezidenti də bu barədə dəfələrlə bildirib ki, bu zənginlik – ölkəmizdə fərqli xalqların dinc, yanaşı yaşaması bizim sərvətimizdir.

– Belə bir uyumlu ortam, Azərbaycan xalqının yüksək tolerant mədəniyyətə malik olduğunu və xoş ünsiyyətə üstünlük verdiyini bariz bir şəkildə göstərir. O cümlədən, XIX yüzildə Azərbaycana köçmüş almanların öz mədəniyyət və məişətlərini rahat bir şəkildə yaşatmaları da bundan xəbər verir. Qeyd etdiyimiz kimi, almanlar əsasən Azərbaycanın Qərb bölgəsində məskən salıb.

Yuxarıda qeyd etdik ki, II Dünya müharibəsi vaxtı almanlar Azərbaycandan sürgün edildi. Əlavə edək ki, 1914-cü ildə - I Dünya müharibəsi zamanı da, rus çarı II Nikolay Krım, Moldova, Quzey Qafqaz və Volqaboyunda yaşayan almanların Sibirə, Qazaxıstana sürgünü haqqında sərəncam vermişdi. Bu vaxt Gəncə quberniyasında yaşayan almanların da köçürülməsi gündəmdə idi. Rəfibəyov qardaşları Qafqaz canişininin yanına gedib, almanlara zamin duraraq onların köçürülməsini dayandırıblar...

1941-ci ildə  Almanlar Xanlar rayonundan sürgün ediləndən sonra ermənilər alman evlərinə yerləşdirildilər. Eləcə də Şəmkir, Tovuz rayonlarında almanların evlərinə ermənilərin yerləşdirilməsi danılmaz faktdır.

Hələ o dövrdə erməni milyonçularının Azərbaycanda yeritdiyi terror və soyqırımı siyasətindən almanlar da əziyyət çəkiblər. Ermənilərin “Daşnaksutyun” terror partiyası Yelendorf (Xanlar) almanlarını partiyanın xəzinəsinə xərac verməyə məcbur edib. Onlar o zamankı şərab istehsalçıları olan Forer və Qurr adlı almanlardan 30 min rubl pul tələb edib. Qurr bu məbləği ödəyə bilmədiyi üçün qətlə yetirilib. “Daşnaksutyun” terror partiyasi, ümumən erməni fəalları Azərbaycan almanlarına “anti-sovetçi“ damğası vuraraq bildirmişdilər ki, 1918-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyini almanlar böyük təntənə ilə dəstək verərək, qeyd ediblər. (Əslində isə, almanlar özlərinin Azərbaycana gəlmələrinin 100 illiyini təntənəli şəkildə qeyd etmişdilər).
 

Ermənilərin Azərbaycana həmrəy olan almanları güllələməsi danılmaz tarixi faktdır. Beləliklə, almanlar ermənilərdən çox acılı günlər görüb. Azərbaycanlılarla almanlar arasında heç vaxt dini və etnik qarşıdurma olmadığı bugünümüz üçün də aktual məsələdir. Azərbaycan almanları Azərbaycan mədəniyyətindən, azərbaycanlı dostluğundan çox şey öyrəndiklərini söyləyiblər. O dövrdə alman ailələri qız verib - qız almaqla azərbaycanlılarla qohum olurdu... Tovuzda indi də belə ailələr var, bir neçəsini şəxsən tanıyıram.


Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Kürdlər Moskvanın Afrinlə bağlı gizli təklifini AÇIQLADI
22.01.2018, 17:49

Kürdlər Moskvanın Afrinlə bağlı gizli təklifini AÇIQLADI

Çevik Polis Alayında MÜŞAVİRƏ - Nazir ayıq-sayıq olmağa ÇAĞIRDI   
22.01.2018, 17:39

Çevik Polis Alayında MÜŞAVİRƏ - Nazir ayıq-sayıq olmağa ÇAĞIRDI  

Manat və dolların sabahkı məzənnəsi
22.01.2018, 17:35

Manat və dolların sabahkı məzənnəsi

Yerevandakı Göy məscid YUNESKO-nun siyahısına salına bilər
22.01.2018, 17:28

Yerevandakı Göy məscid YUNESKO-nun siyahısına salına bilər

İlhamə Quliyevanın adına şərabı kim hazırlatdırıb: biri “özü” deyir, qohumunun isə bundan xəbəri yoxdur
22.01.2018, 17:24

İlhamə Quliyevanın adına şərabı kim hazırlatdırıb: biri “özü” deyir, qohumunun isə bundan xəbəri yoxdur

Azərbaycanda qanunsuz miqrasiya kanalı təşkil edənlər saxlanıldı
22.01.2018, 17:23

Azərbaycanda qanunsuz miqrasiya kanalı təşkil edənlər saxlanıldı

Dünya çempionatının kuboku Bakıya gətiriləcək
22.01.2018, 17:09

Dünya çempionatının kuboku Bakıya gətiriləcək

Ələt Azad İqtisadi Zonasının hüquqları müəyyənləşib - SİYAHI
22.01.2018, 17:08

Ələt Azad İqtisadi Zonasının hüquqları müəyyənləşib - SİYAHI

İsa Qəmbər müalicəsinə xaricdə davam edəcək? -  Aida Qəmbər CAVAB VERDİ   
22.01.2018, 17:03

İsa Qəmbər müalicəsinə xaricdə davam edəcək? -  Aida Qəmbər CAVAB VERDİ  

NATO-dakı Rusiya nümayəndəsi geri çağırıldı
22.01.2018, 16:54

NATO-dakı Rusiya nümayəndəsi geri çağırıldı

Mətbuat Şurası Türkiyə səfirliyi ilə «Cümhuriyyət ili»nin birgə tədbirlərini müzakirə etdi   
22.01.2018, 16:46

Mətbuat Şurası Türkiyə səfirliyi ilə «Cümhuriyyət ili»nin birgə tədbirlərini müzakirə etdi  

Bakıda yanğın - azyaşlı öldü
22.01.2018, 16:44

Bakıda yanğın - azyaşlı öldü

DİN-dən Milli Şuranın iddialarına CAVAB
22.01.2018, 16:39

DİN-dən Milli Şuranın iddialarına CAVAB

Siyasi partiyaların seçki fəallığı nə vaxt başlayacaq...  
22.01.2018, 16:36

Siyasi partiyaların seçki fəallığı nə vaxt başlayacaq...  

Barama-dan Startuplar üçün uğurlu təqdimat və PR təlimi
22.01.2018, 16:35

Barama-dan Startuplar üçün uğurlu təqdimat və PR təlimi

“Ali təhsil ocaqları imtahanların təşkilini ictimaiyyət üçün açıq elan etməlidir”
22.01.2018, 16:29

“Ali təhsil ocaqları imtahanların təşkilini ictimaiyyət üçün açıq elan etməlidir”

Azad İqtisadi Zonaya daxil olan mallar gömrük rüsumundan azad ediləcək   
22.01.2018, 16:26

Azad İqtisadi Zonaya daxil olan mallar gömrük rüsumundan azad ediləcək  

Ucqar kəndin gənc müəllimi - Magistraturanı bitirib fransız dilini öyrədən müəllim - FOTOLAR
22.01.2018, 16:26

Ucqar kəndin gənc müəllimi - Magistraturanı bitirib fransız dilini öyrədən müəllim - FOTOLAR

AŞPA-nın yeni sədri kimdir? – DOSYE
22.01.2018, 16:22

AŞPA-nın yeni sədri kimdir? – DOSYE

Bakıda marşrut avtobusu minik maşını ilə toqquşdu
22.01.2018, 16:20

Bakıda marşrut avtobusu minik maşını ilə toqquşdu

Azərbaycanda bir ildə 53 min mənzil dövlət reyestrinə alınıb
22.01.2018, 15:58

Azərbaycanda bir ildə 53 min mənzil dövlət reyestrinə alınıb

Kərə yağına görə gömrük rüsumunun azalması monopolistlərin xeyrinə işləyir
22.01.2018, 15:55

Kərə yağına görə gömrük rüsumunun azalması monopolistlərin xeyrinə işləyir

Əbülfəs Qarayev Davosda mədəniyyət nazirlərinin konfransına qatılıb
22.01.2018, 15:47

Əbülfəs Qarayev Davosda mədəniyyət nazirlərinin konfransına qatılıb

AŞPA-ya yeni sədr seçildi
22.01.2018, 15:47

AŞPA-ya yeni sədr seçildi

Səməd Seyidov AŞPA-nın vitse-prezidenti oldu
22.01.2018, 15:46

Səməd Seyidov AŞPA-nın vitse-prezidenti oldu

Fəzail Ağamalı: “Zərdüşt Əlizadə allahsızlıq edir”
22.01.2018, 15:26

Fəzail Ağamalı: “Zərdüşt Əlizadə allahsızlıq edir”

“Sinema Güzeli” layihəsinin Azərbaycan seçimi başa çatdı – Qaliblərin adları
22.01.2018, 15:19

“Sinema Güzeli” layihəsinin Azərbaycan seçimi başa çatdı – Qaliblərin adları

Tanınmış alim vəfat etdi
22.01.2018, 15:12

Tanınmış alim vəfat etdi

Kremldən Afrin əməliyyatı ilə bağlı AÇIQLAMA
22.01.2018, 15:07

Kremldən Afrin əməliyyatı ilə bağlı AÇIQLAMA

Bakıda silahlı şəxs saxlanıldı
22.01.2018, 15:05

Bakıda silahlı şəxs saxlanıldı

Qulu Məhərrəmli orfoqrafiya qaydaları ilə bağlı Tərcümə Mərkəzini dəstəklədi
22.01.2018, 15:01

Qulu Məhərrəmli orfoqrafiya qaydaları ilə bağlı Tərcümə Mərkəzini dəstəklədi

REAL-dan AXCP-yə İTTİHAM: “Bununla bağlı  bir dəfə də siyasi qərarlarını görməmişik” – MÜSAHİBƏ
22.01.2018, 15:00

REAL-dan AXCP-yə İTTİHAM: “Bununla bağlı  bir dəfə də siyasi qərarlarını görməmişik” – MÜSAHİBƏ

Dünya İqtisadi Forumunun məlumatı: Azərbaycan üçüncü yeri tutub
22.01.2018, 14:50

Dünya İqtisadi Forumunun məlumatı: Azərbaycan üçüncü yeri tutub

Alpinistlərin getdiyi ərazilərdə qar mayın sonları-iyundan əriməyə başlayır - AÇIQLAMA
22.01.2018, 14:43

Alpinistlərin getdiyi ərazilərdə qar mayın sonları-iyundan əriməyə başlayır - AÇIQLAMA

Almaniyadan deportasiya edilən azərbaycanlıların sayı açıqlandı
22.01.2018, 14:36

Almaniyadan deportasiya edilən azərbaycanlıların sayı açıqlandı

ARXİV
SORĞU
Hansı şirkətlər sosial layihələrə dəstək verir, xeyriyyəçilik edir?
BP Azərbaycan(41.8%)
SOCAR(13.9%)
Azersun Holding(11.6%)
Azercell(2.32%)
Bakcell(9.30%)
Nar mobile(2.32%)
Gilan Holdinq(4.65%)
Nurgun Group(2.32%)
Paşa Holding(2.32%)
Akkord(9.30%)