18 noyabr 2017, Şənbə
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - Azərbaycandakı alman izləri... - FOTOLAR
Azərbaycandakı alman izləri... - FOTOLAR +
04.05.2017, 18:19

CƏLALƏDDiN (QASIMOV)
yazıçı-publisist,
Beynəlxalq Qaşqarlı Mahmud Fondunun vitse-prezidenti,
Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi Məsləhət Şurasının üzvü



Almanların Qafqaza köçürülməsi Azərbaycanın Çar Rusiyası tərəfindən işğal edilməsindən sonra başladı. XIX yüzilin ikinci onilliyində (1818) Almaniyanın Vürtemberq vilayətindən al­man kəndliləri Rusiya çarı I Aleksandrın razılığı ilə imperiyanın güneyinə - Qafqaza köçürüldü.
Almanlar Azərbaycada Göygöl, Ağstafa, Tovuz, Şəmkir ərazilərində məskun­laşdırıldılar. 1939-cu ilin siyahıyaalınmasında göstərilirdi ki, ölkəmizdə yaşayan almanların sayı 23 min nəfərdir.  

Almanlar o zaman Tovuzu Traubenfeld adlandırırdı. Onların Tovuza gətirdiyi meyvə və üzüm ağacları bu gün də əhali arasında sevilir. Bizdə armuda elə indi də alman armudu deyilir...

Almanlar Tovuzda 8 küçə salmışdılar. Onlar küçələrin adlarını elə adlandırmışdılar ki, uzun illər keçsə belə (hətta sovet hakimiyyəti dövründə də!) bu adlar öz qüvvəsini saxlamışdı. Lenin, Marks, Kəhriz küçələri son illərə qədər, el içində almanların adlandırdığı kimi çağırılırdı...

Almanlar Tovuzda futbol məktəbi də yaratmışdılar. Onların “Roto-fam” komandası ilə yerli komanda arasında yarışlar keçirilirdi. Hətta almanlar sürgün ediləndən sonra da, Tovuz futbolu alman gələnəyinə (alman futbol xarakterinə) uyğun inkişaf etdi; təsadüfi deyil ki, XX yüzilin 50-ci illərində Tovuzun fütbol klubu öz parlaq oyunu, qələbələri ilə seçilirdi.

Almanlar Tovuzda 30 metr dərinlikdə zirzəmisi olan şərab zavodu inşa etmişdi. Onlar həmin zirzəminin torpağından dam örtüyü və kərpic istehsal edən zavod və evlər tikmişdilər.



Rusiya imperiyası ərazilərindəki 39 quberniyada alman şərabçılarının firma dükanları vardı.

Azərbaycana cins mal-qaranı da ilk olaraq almanlar gətirmişdi. Sənaye üsulu ilə ilk yağ-pendir istehsalı zavodunu da onlar Şəmkirdə tikmişdilər. Tovuzda Axıncı çayı üzərində qurulmuş ilk SES-də almanların adı ilə bağlıdır.

Dünya tarixinin ən möhtəşəm millətlərindən biri olan alman xalqı ilə azərbaycanlılar arasında zaman-zaman möhkəm dostluq telləri mövcud olmuş və dostluq özünü özəlliklə, XX yüzilin əvvəllərində daha qabarıq biruzə vermişdi.

Təhsil sahəsinə ciddi fikir verən alman kolonistləri yaşadığı ərazilərdə öz övladları üçün məktəblər tikmişdi; sovet dövründə burada orta ixtisas təhsil ocağı da açılmışdı. Ali təhsil almaq istəyənlər isə respublikanın paytaxtında yerləşən təhsil ocaqlarına üz tuturdu.  


Almanlar məskan saldıqları yerlərdə  mədəni mərkəzlər, klublar, qəzet redaksiyası və s. də açırdılar. Almanların yerli əhali ilə sıx mədəni əlaqələrinə baxmayaraq, onlar öz etnik özəlliklərini qoruyub saxlamışdılar. Bu qorunub-saxlanılma işində biz azərbaycanlıların tolerant yanaşması da öz töhfəverici rolunu oynamışdı.


Azərbaycanlılarla almanlar arasında heç vaxt dini və etnik qarşıdurma olmayıb.

 

***


Atam Qəzənfər Göycə oğlu Qasımov o dövrdə almanları belə xatırlayır:


“Almanlar babamın ixtiyarında olan ərazilərin bəzi yerlərini icarəyə götürərək, üzüm bağı salmışdılar. Tovuzdakı almanların ən hörmətlisi Şoler idi. Tovuza kəhrizi də o çəkdirmişdi. Şoler atamla yaxın dost idi, atam Şolerə deyir ki, oğlum Qəzənfəri alman məktəbinə yerləşdir; Şoler məni 1939-cu ildə alman-rus bağçasına yerləşdirdi – çünki bağçaya getməyəni alman məktəbinə götürmürdülər. 1940-cu ildə isə alman-rus məktəbinin I sinfinə daxil oldum.

Hər bir şagirdin dolabçası var idi, məktəbə girən kimi dolabçanı açıb məktəbli ayaqqabısını, xalatını geyinməli idi. –Bir sözlə, məktəbdə özünəməxsus nizam-intizam vardı”.


Atam 2-ci sinifdə oxuyanda – 1941-ci ildə II Dünya müharibəsi başlayır, almanları sürgün edirlər və alman məktəbi də bağlanır...


SSRİ xalq daxili işlər komissarı Lavrenti Beriyanın imzaladığı 11 oktyabr 1941-ci il tarixli, 001487 saylı sərəncama əsasən, Gürcüstan və Azərbaycan SSR-də yaşayan almanların deportasiyasına başlanıb. Bu sərəncama əsasən, güc strukturları almanları Qazaxıstan və Sibirə sürgün edib. Deportasiya zamanı sərt həyat şəraiti bir çox almanın həyatına son qoyub.  


Köçürülmüş almanların evlərinə isə mikoyanların təşəbbüsü ilə erməniləri yerləşdiriblər... Azərbaycana köçürülən ermənilər yerli əhalini sıxışdırıb, müxtəlif üsullarla evlərini, ərazilərini əllərindən alıb...


***



Bu ildən başlayaraq Azərbaycanda alman məskənlərinin salınmasının 200 illiyi münasibətilə müxtəlif tədbirlər görülür. Bu barədə ölkə prezidenti müvafiq sərəncam imzalayıb; Göygöl və Şəmkirdə alman evləri təmir edilib.


Azərbaycan qədim və zəngin mədəniyyətə malikdir. Həmçinin, Azərbaycan ərazisində yaşayan digər xalqlar bu zənginliyə bir qədər də rəng qatıblar. Ölkə prezidenti də bu barədə dəfələrlə bildirib ki, bu zənginlik – ölkəmizdə fərqli xalqların dinc, yanaşı yaşaması bizim sərvətimizdir.

– Belə bir uyumlu ortam, Azərbaycan xalqının yüksək tolerant mədəniyyətə malik olduğunu və xoş ünsiyyətə üstünlük verdiyini bariz bir şəkildə göstərir. O cümlədən, XIX yüzildə Azərbaycana köçmüş almanların öz mədəniyyət və məişətlərini rahat bir şəkildə yaşatmaları da bundan xəbər verir. Qeyd etdiyimiz kimi, almanlar əsasən Azərbaycanın Qərb bölgəsində məskən salıb.

Yuxarıda qeyd etdik ki, II Dünya müharibəsi vaxtı almanlar Azərbaycandan sürgün edildi. Əlavə edək ki, 1914-cü ildə - I Dünya müharibəsi zamanı da, rus çarı II Nikolay Krım, Moldova, Quzey Qafqaz və Volqaboyunda yaşayan almanların Sibirə, Qazaxıstana sürgünü haqqında sərəncam vermişdi. Bu vaxt Gəncə quberniyasında yaşayan almanların da köçürülməsi gündəmdə idi. Rəfibəyov qardaşları Qafqaz canişininin yanına gedib, almanlara zamin duraraq onların köçürülməsini dayandırıblar...

1941-ci ildə  Almanlar Xanlar rayonundan sürgün ediləndən sonra ermənilər alman evlərinə yerləşdirildilər. Eləcə də Şəmkir, Tovuz rayonlarında almanların evlərinə ermənilərin yerləşdirilməsi danılmaz faktdır.

Hələ o dövrdə erməni milyonçularının Azərbaycanda yeritdiyi terror və soyqırımı siyasətindən almanlar da əziyyət çəkiblər. Ermənilərin “Daşnaksutyun” terror partiyası Yelendorf (Xanlar) almanlarını partiyanın xəzinəsinə xərac verməyə məcbur edib. Onlar o zamankı şərab istehsalçıları olan Forer və Qurr adlı almanlardan 30 min rubl pul tələb edib. Qurr bu məbləği ödəyə bilmədiyi üçün qətlə yetirilib. “Daşnaksutyun” terror partiyasi, ümumən erməni fəalları Azərbaycan almanlarına “anti-sovetçi“ damğası vuraraq bildirmişdilər ki, 1918-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyini almanlar böyük təntənə ilə dəstək verərək, qeyd ediblər. (Əslində isə, almanlar özlərinin Azərbaycana gəlmələrinin 100 illiyini təntənəli şəkildə qeyd etmişdilər).
 

Ermənilərin Azərbaycana həmrəy olan almanları güllələməsi danılmaz tarixi faktdır. Beləliklə, almanlar ermənilərdən çox acılı günlər görüb. Azərbaycanlılarla almanlar arasında heç vaxt dini və etnik qarşıdurma olmadığı bugünümüz üçün də aktual məsələdir. Azərbaycan almanları Azərbaycan mədəniyyətindən, azərbaycanlı dostluğundan çox şey öyrəndiklərini söyləyiblər. O dövrdə alman ailələri qız verib - qız almaqla azərbaycanlılarla qohum olurdu... Tovuzda indi də belə ailələr var, bir neçəsini şəxsən tanıyıram.


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
“Çelsi” klubu “Qarabağ”ın ayırdığı biletlərdən imtina etdi
18.11.2017, 16:14

“Çelsi” klubu “Qarabağ”ın ayırdığı biletlərdən imtina etdi

İki nəfərə “Əməkdar jurnalist” adı verildi
18.11.2017, 16:09

İki nəfərə “Əməkdar jurnalist” adı verildi

Prezident tanınmış YAP-çıları təltif etdi - SİYAHI
18.11.2017, 16:05

Prezident tanınmış YAP-çıları təltif etdi - SİYAHI

Dini Komitənin sədr müavini: “Dini kimliyimiz milli kimliyimizə qarşı qoyulur”   
18.11.2017, 15:48

Dini Komitənin sədr müavini: “Dini kimliyimiz milli kimliyimizə qarşı qoyulur”  

Elmira Əmrahqızının adı niyə əbədiləşdirilməsin?.. Mərhum jurnalistlə bağlı TƏQDİMAT
18.11.2017, 15:42

Elmira Əmrahqızının adı niyə əbədiləşdirilməsin?.. Mərhum jurnalistlə bağlı TƏQDİMAT

Azərbaycanda peşə məktəbləri 3 cür olacaq   
18.11.2017, 15:32

Azərbaycanda peşə məktəbləri 3 cür olacaq  

Zaqatalada ilk dəfə Fındıq festivalı keçirilib - FOTOLAR
18.11.2017, 15:29

Zaqatalada ilk dəfə Fındıq festivalı keçirilib - FOTOLAR

Azərbaycanın “Dubay Ekspo 2020”də iştirakı haqqında müqavilə imzalanıb
18.11.2017, 15:21

Azərbaycanın “Dubay Ekspo 2020”də iştirakı haqqında müqavilə imzalanıb

Qalmaqallı sənəd Milli Məclisə çıxarılır
18.11.2017, 15:09

Qalmaqallı sənəd Milli Məclisə çıxarılır

Mətbuat Şurası "reket" KİV-lərlə bağlı hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət etdi  
18.11.2017, 15:02

Mətbuat Şurası "reket" KİV-lərlə bağlı hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət etdi  

Qarabağı qaytarmaq yox, Qarabağa qayıtmaq lazımdır
18.11.2017, 14:33

Qarabağı qaytarmaq yox, Qarabağa qayıtmaq lazımdır

Zakir Həsənov döyüş atışlarını izlədi   
18.11.2017, 13:48

Zakir Həsənov döyüş atışlarını izlədi  

Nazir jurnalisti təhqir edən direktoru cəzalandırdı
18.11.2017, 13:42

Nazir jurnalisti təhqir edən direktoru cəzalandırdı

Deputat Səhiyyə Nazirliyini Qarabağ əlilinə köməyə ÇAĞIRDI   
18.11.2017, 13:40

Deputat Səhiyyə Nazirliyini Qarabağ əlilinə köməyə ÇAĞIRDI  

Sumqayıtda qadını qətlə yetirən şəxs tapıldı
18.11.2017, 13:33

Sumqayıtda qadını qətlə yetirən şəxs tapıldı

Qızıl-zinət əşyaları oğurlayan şəxs yaxalandı
18.11.2017, 13:16

Qızıl-zinət əşyaları oğurlayan şəxs yaxalandı

“İlham Əliyev. İnkişaf - məqsədimizdir” çoxcildliyinin 46-cı kitabı çıxıb
18.11.2017, 13:08

“İlham Əliyev. İnkişaf - məqsədimizdir” çoxcildliyinin 46-cı kitabı çıxıb

Bəzi İcra hakimiyyətləri bələdiyyələri saymır - Deputatdan NARAZILIQ  
18.11.2017, 12:57

Bəzi İcra hakimiyyətləri bələdiyyələri saymır - Deputatdan NARAZILIQ  

Vətəndaşların ən çox aldadıldığı SAHƏLƏR   
18.11.2017, 12:42

Vətəndaşların ən çox aldadıldığı SAHƏLƏR  

Sabahın hava PROQNOZU
18.11.2017, 12:21

Sabahın hava PROQNOZU

Hövsanda maşınlardan oğurluq edənlər saxlanılıb - FOTOLAR
18.11.2017, 11:57

Hövsanda maşınlardan oğurluq edənlər saxlanılıb - FOTOLAR

“Avropa Azərbaycanlılarının Qarabağ Forumu” keçiriləcək
18.11.2017, 11:53

“Avropa Azərbaycanlılarının Qarabağ Forumu” keçiriləcək

Dünənki zəlzələ Ağdama hansı ziyanı vurdu? - Rəsmi AÇIQLAMA   
18.11.2017, 11:48

Dünənki zəlzələ Ağdama hansı ziyanı vurdu? - Rəsmi AÇIQLAMA  

Ermənistanı etiraz aksiyaları bürüyür - Orduda baş verənlər cavabsız qalır...   
18.11.2017, 11:43

Ermənistanı etiraz aksiyaları bürüyür - Orduda baş verənlər cavabsız qalır...  

Azərbaycanlı deputatlar MDB PA-nın iclaslarında çıxış etdilər
18.11.2017, 11:32

Azərbaycanlı deputatlar MDB PA-nın iclaslarında çıxış etdilər

Tanınmış araşdırmaçı Gəncənin icra başçısından kömək istədi   
18.11.2017, 11:23

Tanınmış araşdırmaçı Gəncənin icra başçısından kömək istədi  

Dünyanı ürəkləri ilə görənlərin kitabxanasından REPORTAJ   
18.11.2017, 10:48

Dünyanı ürəkləri ilə görənlərin kitabxanasından REPORTAJ  

Azərbaycanda mənasız adətlər niyə artır...   
18.11.2017, 10:29

Azərbaycanda mənasız adətlər niyə artır...  

“Putinin yoluna bomba yerləşdirilib” - Anonim zəng   
18.11.2017, 10:17

“Putinin yoluna bomba yerləşdirilib” - Anonim zəng  

Bakıda uçqun altında qalan fəhlə barədə rəsmi MƏLUMAT   
18.11.2017, 10:13

Bakıda uçqun altında qalan fəhlə barədə rəsmi MƏLUMAT  

Daşınmaz əmlakla bağlı YENİLİK - Mülki Məcəllə dəyişir
18.11.2017, 10:04

Daşınmaz əmlakla bağlı YENİLİK - Mülki Məcəllə dəyişir

Vasim Məmmədəliyevə ağır itki üz verib   
18.11.2017, 09:57

Vasim Məmmədəliyevə ağır itki üz verib  

Ermənistan atəşkəsi 123 dəfə pozdu
18.11.2017, 09:25

Ermənistan atəşkəsi 123 dəfə pozdu

Federasiya rəsmisi: “Azərbaycanda velosiped yollarının olmaması bu idman növünün inkişafının qarşısını alır” - MÜSAHİBƏ
18.11.2017, 08:55

Federasiya rəsmisi: “Azərbaycanda velosiped yollarının olmaması bu idman növünün inkişafının qarşısını alır” - MÜSAHİBƏ

Rəsulzadənin adı yenidən BDU-ya qaytarıla bilər   
18.11.2017, 08:42

Rəsulzadənin adı yenidən BDU-ya qaytarıla bilər  

ARXİV