22 yanvar 2018, Bazar ertəsi
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - “Guya Bağırov Şükriyyə xanımın süfrəsinin başında əyləşib, Əhməd Cavadla çörək kəsmişdi” - MÜSAHİBƏ
“Guya Bağırov Şükriyyə xanımın süfrəsinin başında əyləşib, Əhməd Cavadla çörək kəsmişdi” - MÜSAHİBƏ
17.05.2017, 17:26

Bir neçə gün bundan əvvəl Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Mərkəzi Elmi Kitabxanası və Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun birgə təşkilatçılığı ilə istiqlal şairi Əhməd Cavadın anadan olmasının 125 illiyi münasibətilə  konfrans keçirildi.

Həmin konfransda nakam taleli şairin həyat və yaradıcılığı haqqında bir çox maraqlı məqamlara toxunulub. Məruzəçilər arasında xüsusi maraq kəsb edən faktlara isə repressiya dövrünün tədqiqatçısı Aslan Kənan toxunub. O, araşdırma istiqamətinə uyğun olaraq, Əhməd Cavadın həbsi və repressiyaya məruz qalması haqqında bir neçə detaldan danışıb.

Qarşıdan Əhməd Cavadın ən böyük amalı olan Xalq Cümhuriyyətinin 99-cu ildönümü gəlir. Bu səbəbdən məruzəsində vaxt etibarilə bəzi məsələlərə toxuna bilməyən araşdırmaçı Aslan Kənanla qısa söhbət etdik.

Ədəbiyyat və Mədəniyyət Arxivinin direktor müavini, Aslan Kənan Modern.az saytı ilə qısa söhbətdə bir daha Əhməd Cavad haqqında maraqlı nüanslara toxundu:

-Aslan müəllim, hamı Əhməd Cavadı 1937-ci il repressiyasının qurbanı kimi yaxşı tanıyır. Lakin onun 1923-cü ildə də həbs olunması faktı ya gizlədilir, ya da başqa səbəbdən deyilmir. Bunu nə ilə əlaqələndirərsiniz?

- Şair Əhməd Cavad  ilk dəfə 1923-cü ildə repressiyaya məruz qalıb. Mən bir neçə gün bundan əvvəl Elmlər Akadmeiyasında baş tutan konfransda da bu barədə danışdım. Lakin məndən sonra çıxış edən professor mənim bu fikrimə etirazını bildirdi. Düzü, həmin an etiraz edənə cavab verməməkdə məqsəd məclisdə əlavə mübahisə yaratmamaq idi...

Qeyd edim ki, Əhməd Cavad haqqında yazan bir çox alimlər, tədqiqatçılar şairin 1923-cü ildə həbs olunduğunu qeyd etsələr də, təəssüflə deməliyəm ki, hələ də bu tarixlə razılaşmayanlar var. Bu da səbəbsiz deyil.

-Səbəbi nədir ki?

-Mən “XX əsrdə repressiyaya məruz qalanlar” kitabımda kemiş Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin arxivində sənədlərlə tanış olarkən orada  Əhməd Cavada aid olan qovluğa da baxmışam. İstintaqı aparan DTK müstəntiqi Klimençin təqdim etdiyi arayışda göstərilib ki, şairin 5 dekabr 1923-cü ildə ilk dəfə həbsinə səbəb M.Ə.Rəsulzadənin silahdaşlarından olan Mirzəbala Məmmədzadənin xaricə qaçırılması olub. Şairin 446 saylı orderlə həmin ilin  dekabr ayının 5-də həbs edildiyi bildirilsə də, onun, noyabr ayının 21-də ilk dindirilməsi olub.
İndi bəziləri şairin 1923-cü ildə həbs olunduğu barədə fikirlərə etiraz edirlər. Qeyd etməliyəm ki, həmin ildə iki dəfə iyun və oktyabr aylarında respublikanın Fövqəladə Komissiyasının əməkdaşları tərəfindən keçirilən tədbirlər nəticəsində həbs olunanlar arasında doğrudan da Əhməd Cavadın adı hallanmır.
Amma onu vurğulamaq istəyirəm ki, Əhməd Cavadın həbsi yuxarıda qeyd etdiyimiz aylarda yox, həmin  ilin dekabr ayının 5-ə gerçəkləşdirilib, lakin “qədirbilən” “NKVD”çilər şairin həbsinin vaxtını bir az da irəli çəkərək noyabr ayına salıblar.


-Amma bu da həqiqətdir ki, Əhməd Cavadın sonunu gətirən, onun ailəsini-pərən-pərən salan 1923-cü il yox, 1937-ci il hadisələri oldu. “Qanlı terror”u hansı tarixi şərait yaratdı?

-1920-ci il  repressiyalarından 10 ildən bir qədər vaxt keçdikdən sonra SSRİ məkanında repressiya “İnqilaba qarşı təşkilatın” 457 üzvünü güllələmək barədə Stalinin imzaladığı hökm “Böyük terror”un başlanğıcı oldu. Bu əmr 1937-ci ilin yanvar ayında həyata keçirilən və tarixə “güllələnmə siyahısı” adı ilə düşən Stalinin reaksiyası idi. Bu əmr həmçinin “düşmən siniflərin qalıqlarına qarşı” kütləvi repressiyaların başlanması oldu.

-Hələ Əhməd Cavada keçməzdən qabaq öyrənmək istərdik ki, ilk repressiya qərarları necə həyata keçirilirdi?

-Sovet hökumətinin, onun yaratdığı quruluşun əleyhinə bir söz də deməyən insanları həbs edib, 4 gün  müddətinə güllələyirdilər. Çünki “məhkəmə” SSRİ Xalq Komissarları Soveti Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 1 dekabr 1934-cü il qərarını əsas götürərək, heç bir şahid dəvət etmədən, hökmə qarşı heç bir şikayət qəbul olunmadan, heç bir əfv ərizəsinə baxılmadan, güllələnmə hökmünü təcili yerinə yetirirdi.

Bu əmrdən sonra Cinayət-prosesial Məcəlləyə dəyişikliklər edildi: istintaq 10 gündən artıq olmayan müddətdə bitməli, ittiham olunana rəy məhkəmədən bir gün əvvəl təqdim edilməli, iş tərəfləri dinləmədən aparılmalı və qərar təxirə salınmadan həyata keçirilməli idi. Bunun nəticəsində də SSRİ-də həmişə riayət edilən qanunlar qüvvədən düşdü və hətta cismani işgəncə də tətbiq edilməyə başladı. Çox zaman qərar çıxmazdan öncə onun icrası yerinə yetirilirdi. Həbs ediləndərin əmlakı dərhal zəbt edilir və ailə üzvləri də qohumluq faktına görə repressiyaya məruz qalırdılar. Hətta uşaqları da türmələrə, düşərgələrə və “xalq düşməni uşaqları üçün uşaq evləri”nə salırdılar. Yeni qurulmuş, əli yüzminlərlə insanın qanına bulaşmış bolşeviklərə də bu cür donoslar hava-su kimi lazım idi. Bu cür donoslar, bolşevik hakimiyyəti dövründə ən tez qəbul edilən, dəhşətli qərarlardan biri olan 00447 əmrinə bir təkan verdi.     

-Aslan müəllim, deyilənə görə, 1937-38-ci illərdə hər 16 dəqiqəyə bir azərbaycanlı öldürülüb. Bu statistika nə dərəcədə doğrudur?

-1937-38-ci illərdə ölkədə repressiyanın ən ağır günləri olub. Bu illərdə “cinayətkarlar”ın sayı o qədər çox idi ki, müstəntiqlər tərəfindən onların istintaq işlərini araşdırmaq yuxarıda qeyd edildiyi vaxtdan da tez başa çatırdı. Və nəticədə 15-20 dəqiqə ərzində SSRİ Ali Məhkəməsi Hərbi Kollegiyasının Səyyar Sessiyası tərəfindən “cinayətkar” ağır cəzaya məhkum olunur və hökm dərhal yerinə yetirilirdi. Əhməd Cavad da məhz həmin illərdə 15-20 dəqiqəlik hökmün qurbanına çevrilib.


-Qayıdaq, Əhməd Cavada... Şəxsən o, kimlərin təşəbbüsü ilə repressiyanın qurbanı oldu?

 -Əhməd Cavad kimlərin təşəbbüsü ilə repressiyanın qurbanı olub, bu başqa mövzunun söhbəti olsa da, lakin saytlarda gedən bir məsələyə aydınlıq gətirilməsini vacib bilirəm...
Son vaxtlar saytlarda guya Əhməd Cavadın Mir Cəfər Bağırovla dostluğundan da bəzi “ağzıgöyçəklər” dəm vururlar. Qeyd edilir ki, Əhməd Cavad Mir Cəfər Bağırovla bir məktəbdə işləmiş, çörək kəsmişlər. Hətta guya, Bağırov Şükriyyə xanımın açdığı süfrənin başında əyləşib. Sual olunur, əgər doğrudan da Əhməd Cavadla dost idisə, o zaman şair 1923-cü ildə həbs olunarkən niyə Şükriyyə xanım 1921-ci ildən AzFK sədri olmuş, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin tərkibinə seçilmiş və bu vəzifədə 1927-ci ilin sentyabrın ortalarına kimi AzFK sədri olmaqla yanaşı, Azərbaycan xalq daxili işlər komissarı və Azərbaycan SSR XKS sədrinin müavini vəzifələrini də daşımış Mir Cəfər Bağırova yox, məhz Azərbaycan Xalq Komissarları Sovetinin II sədri olmuş Qəzənfər Musabəyova müraciət etmişdi.

-Məgər Əhməd Cavadla Bağırov repressiyadan əvvəl dost ola bilməzdilər? Burada qeyri-mümkün nə var idi ki?

 -Bağırovun “dostluğu”, özünü Ruhulla Axundova olan münasibətdə göstərdi. Vaxtilə Moskvaya gedərkən Ruhulla Axundovun dəfələrlə qonağı olan, hətta bir yerdə yatan “dostluğun” nəticəsi idi ki, Axundov Bağırovun şəxsi təşəbbüsü ilə təhlükəsizlik idarəsinin zirzəmisində dəhşətli işgəncələrə məruz qaldı. Unutmaq lazım deyil ki, nəinki həmin dövrlərdə, hətta indi zamanda da hər çörək kəsdiyin insan sənə dost ola bilməz. Fransanın məşhur filosovu Pyer Buastın təbirincə desək, “dost ikinci mən deməkdir”.


Elmin Nuri

 


Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Türkiyə bayrağı Afrində dalğalandı - Video
22.01.2018, 00:16

Türkiyə bayrağı Afrində dalğalandı - Video

Saatlıda ağır qəza: ölən və yaralananlar var
21.01.2018, 23:53

Saatlıda ağır qəza: ölən və yaralananlar var

Yarmarkada qiymətlər aşağı düşdü - Video
21.01.2018, 23:39

Yarmarkada qiymətlər aşağı düşdü - Video

Şəhriyar Məmmədyarov  3-cü pillədə
21.01.2018, 23:18

Şəhriyar Məmmədyarov  3-cü pillədə

“Türkiyə əməliyyadan öncə Rusiya, ABŞ və İranla ali səviyyədə görüşlər keçirib” – Bəkir Bozdağ
21.01.2018, 22:58

“Türkiyə əməliyyadan öncə Rusiya, ABŞ və İranla ali səviyyədə görüşlər keçirib” – Bəkir Bozdağ

BMT Təhlükəsizlik Şurası Suriyadakı vəziyyəti müzakirə edəcək
21.01.2018, 22:39

BMT Təhlükəsizlik Şurası Suriyadakı vəziyyəti müzakirə edəcək

Sərnişinlər əlavə gediş haqqı ödəməyə məcbur edilir - Video
21.01.2018, 22:24

Sərnişinlər əlavə gediş haqqı ödəməyə məcbur edilir - Video

Şəkidəki yanğında azyaşlı xəsarət aldı
21.01.2018, 22:11

Şəkidəki yanğında azyaşlı xəsarət aldı

Yevlax sakini həmkəndlisinə 17 bıçaq vurdu
21.01.2018, 21:59

Yevlax sakini həmkəndlisinə 17 bıçaq vurdu

Rəşad Sadıqovun komandası məğlub oldu
21.01.2018, 21:43

Rəşad Sadıqovun komandası məğlub oldu

Aviaşirkətlər ötən il rekord sayda sərnişin daşıyıb
21.01.2018, 21:27

Aviaşirkətlər ötən il rekord sayda sərnişin daşıyıb

Azərbaycanlı deputat komadan ayıldı
21.01.2018, 21:08

Azərbaycanlı deputat komadan ayıldı

Ağdamda zəhərlənənlərdən ikisinin vəziyyəti ağırdır - Yenilənib
21.01.2018, 20:37

Ağdamda zəhərlənənlərdən ikisinin vəziyyəti ağırdır - Yenilənib

Türkiyə 5 şəhid verdi
21.01.2018, 20:17

Türkiyə 5 şəhid verdi

Saatlıda polis əməkdaşı bıçaqlanıb
21.01.2018, 20:02

Saatlıda polis əməkdaşı bıçaqlanıb

“Sinemanın kral və kraliçası” seçildi - Fotolar
21.01.2018, 19:45

“Sinemanın kral və kraliçası” seçildi - Fotolar

Kabildə otelə silahlı hücum nəticəsində ölənlərin sayı 43-ə çatıb - YENİLƏNİB
21.01.2018, 17:44

Kabildə otelə silahlı hücum nəticəsində ölənlərin sayı 43-ə çatıb - YENİLƏNİB

Ərdoğan yenidən Ermənistana arxivləri açmağı təklif edib
21.01.2018, 17:00

Ərdoğan yenidən Ermənistana arxivləri açmağı təklif edib

Fransa BMT Təhlükəsizlik Şurasının təcili iclasını çağırıb   
21.01.2018, 16:34

Fransa BMT Təhlükəsizlik Şurasının təcili iclasını çağırıb  

Azərbaycanda “çürük banklar”ın sayı  ARTIR
21.01.2018, 15:30

Azərbaycanda “çürük banklar”ın sayı  ARTIR

Azərbaycan XİN-dən “Zeytun Budağı” əməliyyatı ilə bağlı AÇIQLAMA - RƏSMİ
21.01.2018, 14:46

Azərbaycan XİN-dən “Zeytun Budağı” əməliyyatı ilə bağlı AÇIQLAMA - RƏSMİ

Azərbaycanla Türkiyə arasında viza rejimi ləğv edilməlidir
21.01.2018, 14:25

Azərbaycanla Türkiyə arasında viza rejimi ləğv edilməlidir

Paytaxtın bu ərazilərində su yoxdur
21.01.2018, 14:00

Paytaxtın bu ərazilərində su yoxdur

Sabaha olan hava PROQNOZU
21.01.2018, 13:05

Sabaha olan hava PROQNOZU

Deputatların “bazar günü”: “Bazar günü mənim üçün sıradan bir gündür və xüsusi əhəmiyyət daşımır”
21.01.2018, 12:50

Deputatların “bazar günü”: “Bazar günü mənim üçün sıradan bir gündür və xüsusi əhəmiyyət daşımır”

Elxan Şahinoğlu: “Heç bir dövlət bunu bizə qadağan edə bilməz”
21.01.2018, 11:56

Elxan Şahinoğlu: “Heç bir dövlət bunu bizə qadağan edə bilməz”

Türkiyə tankları Afrinə daxil olub
21.01.2018, 11:50

Türkiyə tankları Afrinə daxil olub

Vəzifəsindən azad olunan təhsil nazirinin müavininə Vergilər Nazirliyində yüksək vəzifə verildi
21.01.2018, 10:46

Vəzifəsindən azad olunan təhsil nazirinin müavininə Vergilər Nazirliyində yüksək vəzifə verildi

Azərbaycan ermənilərə zərbə endirməyib - RƏSMİ
21.01.2018, 10:21

Azərbaycan ermənilərə zərbə endirməyib - RƏSMİ

Düşmən iriçaplı pulemyotlardan istifadə etməklə atəşkəsi pozub
21.01.2018, 09:41

Düşmən iriçaplı pulemyotlardan istifadə etməklə atəşkəsi pozub

Nyu-Yorkda
21.01.2018, 09:34

Nyu-Yorkda "Azadlıq" heykəli bağlandı

Azərbaycanlı çoban “O səs Türkiyə”də növbəti turda - Video
21.01.2018, 00:56

Azərbaycanlı çoban “O səs Türkiyə”də növbəti turda - Video

Məmmədyarov
21.01.2018, 00:39

Məmmədyarov "Tata Steel Chess"də 3-cü qələbəsini qazandı

Çexiyada otel yanğınında 2 nəfər öldü
21.01.2018, 00:17

Çexiyada otel yanğınında 2 nəfər öldü

Otelə hücumda ölənlərin sayı artıb
20.01.2018, 23:53

Otelə hücumda ölənlərin sayı artıb

ARXİV
SORĞU
Hansı şirkətlər sosial layihələrə dəstək verir, xeyriyyəçilik edir?
BP Azərbaycan(40.6%)
SOCAR(15.6%)
Azersun Holding(9.37%)
Azercell(3.12%)
Bakcell(12.5%)
Nar mobile(3.12%)
Gilan Holdinq(3.12%)
Nurgun Group(0%)
Paşa Holding(3.12%)
Akkord(9.37%)