20 avqust 2017, Bazar
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - İnsanın iradəsi azaddırmı?
İnsanın iradəsi azaddırmı? +
23.07.2017, 16:25

Bir az əvvəl həqiqətən də günorta yeməyində balıq və kartof qızartması yeməyə qərar verdinmi? İnsanlıq min ildir belə suallarla boğuşur. Bu boğuşma bəlkə balıq və qızartma haqqında deyil, iradənin tamamilə bizdə olub olmadığı ya da başqa xarici bir faktorun həyatımızın gedişatını təyin edib etmədiyi haqqında ola bilər. Bəzilər düşünür ki, Tanrı hər şeyə nəzarət edir, iradəmizin açarı Onun əlindədir. Bəs fizika qaydaları?

 

Təəssüf ki, bunun asan bir cavabı yoxdur. Balıq və qızartma yeməyə qərar verən "MƏN" kimdir? İçinizdəki səs sizə, sizin fiziki bədəninizə nəzarət edən bir şüur olduğunu deyə bilər. Lakin bu fiziki bədən sizin şüurunuzu meydana gətirən beyni əhatə edir. İkisini ayıran hər hansı bir şey yoxdur.

 

Bir az da olsa bilirik ki, qərarlarımızın idarəsində olduğumuz hər hansısa bir duyğu, bir illuziyadır. Xüsusilə, neyroelm mütəxəssisi Benjamin Libet 1980-ci ildə hərəkətlərin, beyindəki mexanizmlər tərəfindən beynin sahibi fərqinə olmadan əvvəl başladıldığını göstərdi.

 

Bütün qərarlarımızın bizim idarəmizdən kənarda olduğunu iddia etmək, bilinənə söykənən böyük bir xarici dəyər tapmaqdır.

"Libet, sadə hərəkətlərin çox qısa zamanlı  əvvəlki əlamətləri ilə maraqlanır" London Universitet Kollecindən olan professor Patrik Haqqard belə deyir.

Sonra uzun müddətli qərarlar və tədbirlər belə təkrardan müəyyən beyin proseslərinin nəticəsində olurlar. "Eyni zamanda bunun da deterministik olduğunu güman edirəm" deyir Haggard.

 

London İqtisadiyyat və Siyasi Elmlər Məktəbinin təqaüdçü müəllim psixoloq Nikolsa Hamphreyə görə qərarların doğruluğunu qəbul etmək, azad iradəni inkar etmək mənasını verməz.

"Əksinə, mən özüm bunun səbəbiyəm" deyir. Hamphrey öz varlığının düşüncələrinin, inanclarının, arzularının, meyllərinin və özünün içində yaşayan buna bənzər digər şeylərin cəmi olduğunu iddia edir. Bədənlənmiş öz hər hərəkətin şüurunda olmaya bilər, lakin nəticədə onları müəyyən edər - bir növ avtomatik pilot sistemindəki azad iradə kimi.

 

Bir fizikaçı fərd olma vəziyyətini, kainatın digər maddə qisimlərindən ayıran bu ayrımı sorğulaya bilər. Bioloji maddə, fizika qaydalarına bağlı qalan atom və molekul yığınlarından başqa bir şey deyil. Və qətiliklə onları nəzarət etdiyimizi iddia edə bilmərik.

Oksford Universitetindən Vlatko Vedral, azad iradəni (ya da azad iradəmizin olmadığını) anlamaq üçün, kainatı nəyin anbaan davam etdirdiyini daha yaxşı anlamamız lazım olduğunu düşünür. "Mənim təxminimə görə, daha elmi sadə hala gətirməyə davam etdikcə bunu daha çox aydınlaşdıra biləcəyik. Məsələn fizika, biologiya və neyroelm kimi”.

 

Əgər hər şeyin səbəbi olan şey fizikadırsa, bu hər şeyin əvvəldən təyin olunduğu mənasına gəlməz. Kainatın quruluş daşlarının necə davrandığına dair ən təməl nəzəriyyəmiz olan kvant fizikasında, hissəciklərin xüsusiyyətlərində və hərəkətlərində bir dərəcə təsadüf və qeyri-müəyyənlik olduğunu dediyi görünür. Bizi meydana gətirən hissəciklər da buna daxildir. Kainatda meydana gələn hər nə varsa, başlanğıcdan sona qədər tamamilə müəyyən edilə bilməz. Çünki kvant miqyasında nəyin olacağını heç zaman bilə bilməzsiniz.

Kvant qərarlar

 

Kvant nəzəriyyəsinin çoxlu-kainat şərh etməsində bu dəyişir. Çoxlu kainat izahına görə, bütün bu qeyri-müəyyənliklər ola biləcək hər şey olduğu üçündür, lakin yalnız fərqli kainatda. Bu ssenariyə görə, kainat həqiqətən əvvəldən təyin olunub. Tək naməlumluq isə öz şüurunuzu əvvəldən qablaşdırılmış hansı kainatın içində tapdığınızdır: balıq və qızartma sifarişi verdiyiniz ya da vermədiyiniz.

 

Nobel mükafatçısı Gerard Hooft olmaqla bəzi fiziklərin etdiyi kimi bunu bir addım daha irəli apara bilərsiniz. Gerardt Hooft, kainatın super deterministik olduğunu müdafiə edir, belə ki, bunun xaricindəki heç bir şey dəyişdirilə bilməz.

Azad iradəmizin olub-olmadığını test etmək üçün etdiyimiz testlərin nəticələri buna daxildir. Bəzi kəslərə görə bu Tanrı ilə sinonimdir.

 

Taryel Abdullayev 


Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Bakıda avtobus sürücüsünə tapança çəkənin adı məlum oldu - VİDEO
20.08.2017, 00:56

Bakıda avtobus sürücüsünə tapança çəkənin adı məlum oldu - VİDEO

Dahilər qadınlar haqqında:  “Onlara bunu söyləyin ki, qapılar üzünüzə açılsın”
20.08.2017, 00:44

Dahilər qadınlar haqqında:  “Onlara bunu söyləyin ki, qapılar üzünüzə açılsın”

Mingəçevirdə sərnişin mikroavtobusu qəzaya uğrayıb
20.08.2017, 00:28

Mingəçevirdə sərnişin mikroavtobusu qəzaya uğrayıb

Barselonada terrorçuluğa qarşı aksiya başlayıb
20.08.2017, 00:15

Barselonada terrorçuluğa qarşı aksiya başlayıb

Türkiyədə 2 İŞİD üzvü saxlanılıb
19.08.2017, 23:58

Türkiyədə 2 İŞİD üzvü saxlanılıb

Sabahdan metronun “Sahil” stansiyası işləməyəcək
19.08.2017, 23:42

Sabahdan metronun “Sahil” stansiyası işləməyəcək

Bəzi ərzaqlar ucuzlaşıb
19.08.2017, 23:17

Bəzi ərzaqlar ucuzlaşıb

19.08.2017, 22:59

"Mülki insanların hədəfə çevrilməsindən ən çox əziyyət çəkən dövlətlərdən biriyik" - Hikmət Hacıyev

IV Qara dəniz-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Forumu Batumidə keçiriləcək
19.08.2017, 22:44

IV Qara dəniz-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Forumu Batumidə keçiriləcək

Rusiya paytaxtının dəyişdirilməsi təklif olunur
19.08.2017, 22:28

Rusiya paytaxtının dəyişdirilməsi təklif olunur

"Qarabağ" yaşıl meydanı qələbə ilə tərk edib
19.08.2017, 22:10

"Qarabağ" yaşıl meydanı qələbə ilə tərk edib

"Kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracı 40 faiz artıb" - İlham Əliyev
19.08.2017, 21:56

"Kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracı 40 faiz artıb" - İlham Əliyev

Bakıda qadının aldığı ev başqasına satılıb - VİDEO
19.08.2017, 21:29

Bakıda qadının aldığı ev başqasına satılıb - VİDEO

ABŞ-ın ən böyük enerji şirkəti satılıb
19.08.2017, 21:11

ABŞ-ın ən böyük enerji şirkəti satılıb

Bu təbii vasitədən sonra POTENSİA ZƏİFLİYİNDƏN ŞİKAYƏTLƏNMƏYƏCƏKSİNİZ
19.08.2017, 20:56

Bu təbii vasitədən sonra POTENSİA ZƏİFLİYİNDƏN ŞİKAYƏTLƏNMƏYƏCƏKSİNİZ

Türk əsilli Almaniya vətəndaşı olan yazıçı həbs edilib
19.08.2017, 20:36

Türk əsilli Almaniya vətəndaşı olan yazıçı həbs edilib

Balakəndə çayda boğulan gəncin meyiti tapılıb
19.08.2017, 20:16

Balakəndə çayda boğulan gəncin meyiti tapılıb

Hindistanda qatar relsdən çıxdı: 10 ölü, 150 yaralı
19.08.2017, 20:02

Hindistanda qatar relsdən çıxdı: 10 ölü, 150 yaralı

Avstraliyada avtomobili kütlənin üzərinə sürüblər: 7 yaralı
19.08.2017, 19:50

Avstraliyada avtomobili kütlənin üzərinə sürüblər: 7 yaralı

Surtqutdakı silahlı hücumu İŞİD edib
19.08.2017, 17:51

Surtqutdakı silahlı hücumu İŞİD edib

Yaponiyada 9 nəfəri ildırım vurub
19.08.2017, 17:43

Yaponiyada 9 nəfəri ildırım vurub

İlham Əliyev Samuxa getdi
19.08.2017, 17:33

İlham Əliyev Samuxa getdi

Ermənistanda ağır qəza – 2 ölü, 7 yaralı
19.08.2017, 17:29

Ermənistanda ağır qəza – 2 ölü, 7 yaralı

Prezident respublika Süni Mayalanma Mərkəzinin açılışında - YENİLƏNİB
19.08.2017, 17:02

Prezident respublika Süni Mayalanma Mərkəzinin açılışında - YENİLƏNİB

Cümhuriyyətə intellektuallıq gətirən ilk “avropalı” ziyalılarımız- “AXC-100”
19.08.2017, 16:39

Cümhuriyyətə intellektuallıq gətirən ilk “avropalı” ziyalılarımız- “AXC-100”

İqtidar-müxalifət görüşü olmayacaq - AÇIQLAMA
19.08.2017, 16:35

İqtidar-müxalifət görüşü olmayacaq - AÇIQLAMA

Çaylarda vəziyyət necədir?
19.08.2017, 16:30

Çaylarda vəziyyət necədir?

Qubada 4 otaqlı ev yandı
19.08.2017, 16:19

Qubada 4 otaqlı ev yandı

Suriyada daha bir terror - ölənlər var
19.08.2017, 16:08

Suriyada daha bir terror - ölənlər var

“Atamın büstü sovet dövründə qoyulub, qızıl suyuna da salınmayıb” - Deputatdan AÇIQLAMA
19.08.2017, 15:45

“Atamın büstü sovet dövründə qoyulub, qızıl suyuna da salınmayıb” - Deputatdan AÇIQLAMA

İsveç 106 yaşlı miqrantı ölkədən çıxarır
19.08.2017, 15:30

İsveç 106 yaşlı miqrantı ölkədən çıxarır

Göygöldə “Çiçəkli” Su Elektrik Stansiyası istismara verilib
19.08.2017, 15:25

Göygöldə “Çiçəkli” Su Elektrik Stansiyası istismara verilib

İlham Əliyev Göygöldə uşaq bağçasının açılışında - YENİLƏNİB
19.08.2017, 15:20

İlham Əliyev Göygöldə uşaq bağçasının açılışında - YENİLƏNİB

“Bağçalar Təhsil Nazirliyinə qaytarılmalı, ayrıca bir komitə yaradılmalıdır” - Özəl bağçaları kim yoxlayır? 
19.08.2017, 14:45

“Bağçalar Təhsil Nazirliyinə qaytarılmalı, ayrıca bir komitə yaradılmalıdır” - Özəl bağçaları kim yoxlayır? 

Prezident Salyan üçün 11.8 milyon manat pul ayırdı
19.08.2017, 14:36

Prezident Salyan üçün 11.8 milyon manat pul ayırdı

ARXİV
SORĞU
Benzini hansı yanacaqdoldurma məntəqəsindən alırsınız?
Azpetrol-dan(48.9%)
SOCAR-dan(6.12%)
Lukoil-dan(17.3%)
Bunların heç birindən - başqasından(27.5%)