21 oktyabr 2017, Şənbə
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - İnsanın iradəsi azaddırmı?
İnsanın iradəsi azaddırmı? +
23.07.2017, 16:25

Bir az əvvəl həqiqətən də günorta yeməyində balıq və kartof qızartması yeməyə qərar verdinmi? İnsanlıq min ildir belə suallarla boğuşur. Bu boğuşma bəlkə balıq və qızartma haqqında deyil, iradənin tamamilə bizdə olub olmadığı ya da başqa xarici bir faktorun həyatımızın gedişatını təyin edib etmədiyi haqqında ola bilər. Bəzilər düşünür ki, Tanrı hər şeyə nəzarət edir, iradəmizin açarı Onun əlindədir. Bəs fizika qaydaları?

 

Təəssüf ki, bunun asan bir cavabı yoxdur. Balıq və qızartma yeməyə qərar verən "MƏN" kimdir? İçinizdəki səs sizə, sizin fiziki bədəninizə nəzarət edən bir şüur olduğunu deyə bilər. Lakin bu fiziki bədən sizin şüurunuzu meydana gətirən beyni əhatə edir. İkisini ayıran hər hansı bir şey yoxdur.

 

Bir az da olsa bilirik ki, qərarlarımızın idarəsində olduğumuz hər hansısa bir duyğu, bir illuziyadır. Xüsusilə, neyroelm mütəxəssisi Benjamin Libet 1980-ci ildə hərəkətlərin, beyindəki mexanizmlər tərəfindən beynin sahibi fərqinə olmadan əvvəl başladıldığını göstərdi.

 

Bütün qərarlarımızın bizim idarəmizdən kənarda olduğunu iddia etmək, bilinənə söykənən böyük bir xarici dəyər tapmaqdır.

"Libet, sadə hərəkətlərin çox qısa zamanlı  əvvəlki əlamətləri ilə maraqlanır" London Universitet Kollecindən olan professor Patrik Haqqard belə deyir.

Sonra uzun müddətli qərarlar və tədbirlər belə təkrardan müəyyən beyin proseslərinin nəticəsində olurlar. "Eyni zamanda bunun da deterministik olduğunu güman edirəm" deyir Haggard.

 

London İqtisadiyyat və Siyasi Elmlər Məktəbinin təqaüdçü müəllim psixoloq Nikolsa Hamphreyə görə qərarların doğruluğunu qəbul etmək, azad iradəni inkar etmək mənasını verməz.

"Əksinə, mən özüm bunun səbəbiyəm" deyir. Hamphrey öz varlığının düşüncələrinin, inanclarının, arzularının, meyllərinin və özünün içində yaşayan buna bənzər digər şeylərin cəmi olduğunu iddia edir. Bədənlənmiş öz hər hərəkətin şüurunda olmaya bilər, lakin nəticədə onları müəyyən edər - bir növ avtomatik pilot sistemindəki azad iradə kimi.

 

Bir fizikaçı fərd olma vəziyyətini, kainatın digər maddə qisimlərindən ayıran bu ayrımı sorğulaya bilər. Bioloji maddə, fizika qaydalarına bağlı qalan atom və molekul yığınlarından başqa bir şey deyil. Və qətiliklə onları nəzarət etdiyimizi iddia edə bilmərik.

Oksford Universitetindən Vlatko Vedral, azad iradəni (ya da azad iradəmizin olmadığını) anlamaq üçün, kainatı nəyin anbaan davam etdirdiyini daha yaxşı anlamamız lazım olduğunu düşünür. "Mənim təxminimə görə, daha elmi sadə hala gətirməyə davam etdikcə bunu daha çox aydınlaşdıra biləcəyik. Məsələn fizika, biologiya və neyroelm kimi”.

 

Əgər hər şeyin səbəbi olan şey fizikadırsa, bu hər şeyin əvvəldən təyin olunduğu mənasına gəlməz. Kainatın quruluş daşlarının necə davrandığına dair ən təməl nəzəriyyəmiz olan kvant fizikasında, hissəciklərin xüsusiyyətlərində və hərəkətlərində bir dərəcə təsadüf və qeyri-müəyyənlik olduğunu dediyi görünür. Bizi meydana gətirən hissəciklər da buna daxildir. Kainatda meydana gələn hər nə varsa, başlanğıcdan sona qədər tamamilə müəyyən edilə bilməz. Çünki kvant miqyasında nəyin olacağını heç zaman bilə bilməzsiniz.

Kvant qərarlar

 

Kvant nəzəriyyəsinin çoxlu-kainat şərh etməsində bu dəyişir. Çoxlu kainat izahına görə, bütün bu qeyri-müəyyənliklər ola biləcək hər şey olduğu üçündür, lakin yalnız fərqli kainatda. Bu ssenariyə görə, kainat həqiqətən əvvəldən təyin olunub. Tək naməlumluq isə öz şüurunuzu əvvəldən qablaşdırılmış hansı kainatın içində tapdığınızdır: balıq və qızartma sifarişi verdiyiniz ya da vermədiyiniz.

 

Nobel mükafatçısı Gerard Hooft olmaqla bəzi fiziklərin etdiyi kimi bunu bir addım daha irəli apara bilərsiniz. Gerardt Hooft, kainatın super deterministik olduğunu müdafiə edir, belə ki, bunun xaricindəki heç bir şey dəyişdirilə bilməz.

Azad iradəmizin olub-olmadığını test etmək üçün etdiyimiz testlərin nəticələri buna daxildir. Bəzi kəslərə görə bu Tanrı ilə sinonimdir.

 

Taryel Abdullayev 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Ukraynanın 70 gündə xilas planı
21.10.2017, 23:21

Ukraynanın 70 gündə xilas planı

Üzərində Ermənistan bayrağının rəngləri olan avtomobilin sahibi DANIŞDI - VİDEO
21.10.2017, 22:58

Üzərində Ermənistan bayrağının rəngləri olan avtomobilin sahibi DANIŞDI - VİDEO

Kaxa Kaladzeni Tbilisi meri seçildi
21.10.2017, 22:35

Kaxa Kaladzeni Tbilisi meri seçildi

Bəs zindan necədir, qaranlıq zindan? – SİYASİLƏRİN MƏHBƏS HƏYATI...
21.10.2017, 22:11

Bəs zindan necədir, qaranlıq zindan? – SİYASİLƏRİN MƏHBƏS HƏYATI...

Azay Quliyev ATƏT PA prezidentinin dəyişməsinin səbəbi haqqında danışdı
21.10.2017, 21:52

Azay Quliyev ATƏT PA prezidentinin dəyişməsinin səbəbi haqqında danışdı

Bəxtiyar Vahabzadə Türkiyədə anıldı
21.10.2017, 21:37

Bəxtiyar Vahabzadə Türkiyədə anıldı

Barselonada aksiyalar başlayıb
21.10.2017, 21:16

Barselonada aksiyalar başlayıb

Azərbaycanda çəkilmiş film Rusiyada qadağan edildi
21.10.2017, 20:59

Azərbaycanda çəkilmiş film Rusiyada qadağan edildi

ABŞ Dövlət katibi Asiya turuna çıxdı
21.10.2017, 20:41

ABŞ Dövlət katibi Asiya turuna çıxdı

Azərbaycandan meyvə-tərəvəz ixracı 64 faiz artıb
21.10.2017, 20:18

Azərbaycandan meyvə-tərəvəz ixracı 64 faiz artıb

Marneulidə azərbaycanlı namizədlər arasında dava olub
21.10.2017, 20:02

Marneulidə azərbaycanlı namizədlər arasında dava olub

Ərdoğan yenə ABŞ-ı hədəf aldı
21.10.2017, 19:51

Ərdoğan yenə ABŞ-ı hədəf aldı

Prezidentin Ehtiyat Fondunda nə qədər vəsait olur... - Gələn ilin məbləği məlum oldu   
21.10.2017, 17:54

Prezidentin Ehtiyat Fondunda nə qədər vəsait olur... - Gələn ilin məbləği məlum oldu  

Polis intihar etmək istəyən qızı xilas etdi   
21.10.2017, 17:49

Polis intihar etmək istəyən qızı xilas etdi  

Parisdə Azərbaycan Evinin 25 illik yubileyi qeyd edilib - FOTOLAR
21.10.2017, 17:36

Parisdə Azərbaycan Evinin 25 illik yubileyi qeyd edilib - FOTOLAR

Cümhuriyyət parlamentinin yeganə qadını - Mollaların təhdid etdiyi başıaçıq xanım kim idi?..   
21.10.2017, 17:03

Cümhuriyyət parlamentinin yeganə qadını - Mollaların təhdid etdiyi başıaçıq xanım kim idi?..  

Nəcməddin Sadıkov Amerikaya getdi   
21.10.2017, 16:39

Nəcməddin Sadıkov Amerikaya getdi  

Çavuş əsgəri güllələyib - Orduda HƏRC-MƏRCLİK…   
21.10.2017, 16:29

Çavuş əsgəri güllələyib - Orduda HƏRC-MƏRCLİK…  

Saakaşvili Hikmət Cavadovla şam etdi - Mitinq şəhərciyində - VİDEO
21.10.2017, 16:18

Saakaşvili Hikmət Cavadovla şam etdi - Mitinq şəhərciyində - VİDEO

Müsavatda seçki keçirildi - heç kim səs toplaya bilmədi  
21.10.2017, 16:05

Müsavatda seçki keçirildi - heç kim səs toplaya bilmədi  

İntizam Komissiyası Zeynəb Xanlarovanın da məsələsinə baxa bilər - AÇIQLAMA   
21.10.2017, 15:48

İntizam Komissiyası Zeynəb Xanlarovanın da məsələsinə baxa bilər - AÇIQLAMA  

İsrail qırıcıları Suriyanı bombaladı
21.10.2017, 15:46

İsrail qırıcıları Suriyanı bombaladı

“O dövrə aid heç bir sənəddə “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti” ifadəsinə rast gəlinmir” - POLEMİKA   
21.10.2017, 15:36

“O dövrə aid heç bir sənəddə “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti” ifadəsinə rast gəlinmir” - POLEMİKA  

Dünyada ən çox universiteti olan ölkələr və Azərbaycan - SİYAHI   
21.10.2017, 15:16

Dünyada ən çox universiteti olan ölkələr və Azərbaycan - SİYAHI  

Azərbaycan pomidorlarının Rusiyaya buraxılmamasının SƏBƏBLƏRİ   
21.10.2017, 15:12

Azərbaycan pomidorlarının Rusiyaya buraxılmamasının SƏBƏBLƏRİ  

Dəniz Baykalın səhhəti ilə bağlı yeni AÇIQLAMA   
21.10.2017, 15:10

Dəniz Baykalın səhhəti ilə bağlı yeni AÇIQLAMA  

Vergilər Nazirliyinə işə qəbul imtahanı keçirilib
21.10.2017, 14:40

Vergilər Nazirliyinə işə qəbul imtahanı keçirilib

Məşhur türkiyəli məşqçi: “Qarabağı və “Qarabağ” klubunu çox sevirik”
21.10.2017, 14:23

Məşhur türkiyəli məşqçi: “Qarabağı və “Qarabağ” klubunu çox sevirik”

Bakı-Xarkov-Kiyev avtobus reysinin qiyməti açıqlandı
21.10.2017, 14:20

Bakı-Xarkov-Kiyev avtobus reysinin qiyməti açıqlandı

“Qarabağ” azarkeşlərini təhqir edən “Sabah”lı yazar üzr istədi - FOTO   
21.10.2017, 14:12

Qarabağ” azarkeşlərini təhqir edən “Sabah”lı yazar üzr istədi - FOTO  

Rusiyada kriminal OLAY - Ermənilər bir-birlərini güllələdilər - 2 ölü, 1 yaralı...
21.10.2017, 14:03

Rusiyada kriminal OLAY - Ermənilər bir-birlərini güllələdilər - 2 ölü, 1 yaralı...

Makedoniyalı siyasətçi: ““Sabah” Ermənistan haqda sərt yazmaqla günahını yumalıdır”
21.10.2017, 13:51

Makedoniyalı siyasətçi: ““Sabah” Ermənistan haqda sərt yazmaqla günahını yumalıdır”

Müdriklik zirvəsi - 70 yaş...   
21.10.2017, 13:46

Müdriklik zirvəsi - 70 yaş...  

Prezident mükafatları artırılır - ayda 500 manat   
21.10.2017, 13:27

Prezident mükafatları artırılır - ayda 500 manat  

Azərbaycan diplomatik korpuslara 115,1 milyon manat xərcləyəcək
21.10.2017, 13:14

Azərbaycan diplomatik korpuslara 115,1 milyon manat xərcləyəcək

ARXİV
SORĞU
Hansı kommunal xidmətin işindən razısınız?
“Azəriqaz”(5.47%)
“Azərişıq”(25.5%)
“Azərsu”(10.5%)
“Azəristiliktəchizat”(3.65%)
Heç biri(54.7%)