15 dekabr 2017, Cümə
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - İnsanın iradəsi azaddırmı?
İnsanın iradəsi azaddırmı? +
23.07.2017, 16:25

Bir az əvvəl həqiqətən də günorta yeməyində balıq və kartof qızartması yeməyə qərar verdinmi? İnsanlıq min ildir belə suallarla boğuşur. Bu boğuşma bəlkə balıq və qızartma haqqında deyil, iradənin tamamilə bizdə olub olmadığı ya da başqa xarici bir faktorun həyatımızın gedişatını təyin edib etmədiyi haqqında ola bilər. Bəzilər düşünür ki, Tanrı hər şeyə nəzarət edir, iradəmizin açarı Onun əlindədir. Bəs fizika qaydaları?

 

Təəssüf ki, bunun asan bir cavabı yoxdur. Balıq və qızartma yeməyə qərar verən "MƏN" kimdir? İçinizdəki səs sizə, sizin fiziki bədəninizə nəzarət edən bir şüur olduğunu deyə bilər. Lakin bu fiziki bədən sizin şüurunuzu meydana gətirən beyni əhatə edir. İkisini ayıran hər hansı bir şey yoxdur.

 

Bir az da olsa bilirik ki, qərarlarımızın idarəsində olduğumuz hər hansısa bir duyğu, bir illuziyadır. Xüsusilə, neyroelm mütəxəssisi Benjamin Libet 1980-ci ildə hərəkətlərin, beyindəki mexanizmlər tərəfindən beynin sahibi fərqinə olmadan əvvəl başladıldığını göstərdi.

 

Bütün qərarlarımızın bizim idarəmizdən kənarda olduğunu iddia etmək, bilinənə söykənən böyük bir xarici dəyər tapmaqdır.

"Libet, sadə hərəkətlərin çox qısa zamanlı  əvvəlki əlamətləri ilə maraqlanır" London Universitet Kollecindən olan professor Patrik Haqqard belə deyir.

Sonra uzun müddətli qərarlar və tədbirlər belə təkrardan müəyyən beyin proseslərinin nəticəsində olurlar. "Eyni zamanda bunun da deterministik olduğunu güman edirəm" deyir Haggard.

 

London İqtisadiyyat və Siyasi Elmlər Məktəbinin təqaüdçü müəllim psixoloq Nikolsa Hamphreyə görə qərarların doğruluğunu qəbul etmək, azad iradəni inkar etmək mənasını verməz.

"Əksinə, mən özüm bunun səbəbiyəm" deyir. Hamphrey öz varlığının düşüncələrinin, inanclarının, arzularının, meyllərinin və özünün içində yaşayan buna bənzər digər şeylərin cəmi olduğunu iddia edir. Bədənlənmiş öz hər hərəkətin şüurunda olmaya bilər, lakin nəticədə onları müəyyən edər - bir növ avtomatik pilot sistemindəki azad iradə kimi.

 

Bir fizikaçı fərd olma vəziyyətini, kainatın digər maddə qisimlərindən ayıran bu ayrımı sorğulaya bilər. Bioloji maddə, fizika qaydalarına bağlı qalan atom və molekul yığınlarından başqa bir şey deyil. Və qətiliklə onları nəzarət etdiyimizi iddia edə bilmərik.

Oksford Universitetindən Vlatko Vedral, azad iradəni (ya da azad iradəmizin olmadığını) anlamaq üçün, kainatı nəyin anbaan davam etdirdiyini daha yaxşı anlamamız lazım olduğunu düşünür. "Mənim təxminimə görə, daha elmi sadə hala gətirməyə davam etdikcə bunu daha çox aydınlaşdıra biləcəyik. Məsələn fizika, biologiya və neyroelm kimi”.

 

Əgər hər şeyin səbəbi olan şey fizikadırsa, bu hər şeyin əvvəldən təyin olunduğu mənasına gəlməz. Kainatın quruluş daşlarının necə davrandığına dair ən təməl nəzəriyyəmiz olan kvant fizikasında, hissəciklərin xüsusiyyətlərində və hərəkətlərində bir dərəcə təsadüf və qeyri-müəyyənlik olduğunu dediyi görünür. Bizi meydana gətirən hissəciklər da buna daxildir. Kainatda meydana gələn hər nə varsa, başlanğıcdan sona qədər tamamilə müəyyən edilə bilməz. Çünki kvant miqyasında nəyin olacağını heç zaman bilə bilməzsiniz.

Kvant qərarlar

 

Kvant nəzəriyyəsinin çoxlu-kainat şərh etməsində bu dəyişir. Çoxlu kainat izahına görə, bütün bu qeyri-müəyyənliklər ola biləcək hər şey olduğu üçündür, lakin yalnız fərqli kainatda. Bu ssenariyə görə, kainat həqiqətən əvvəldən təyin olunub. Tək naməlumluq isə öz şüurunuzu əvvəldən qablaşdırılmış hansı kainatın içində tapdığınızdır: balıq və qızartma sifarişi verdiyiniz ya da vermədiyiniz.

 

Nobel mükafatçısı Gerard Hooft olmaqla bəzi fiziklərin etdiyi kimi bunu bir addım daha irəli apara bilərsiniz. Gerardt Hooft, kainatın super deterministik olduğunu müdafiə edir, belə ki, bunun xaricindəki heç bir şey dəyişdirilə bilməz.

Azad iradəmizin olub-olmadığını test etmək üçün etdiyimiz testlərin nəticələri buna daxildir. Bəzi kəslərə görə bu Tanrı ilə sinonimdir.

 

Taryel Abdullayev 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
İndoneziyada 6,8 bal gücündə zəlzələ
15.12.2017, 21:42

İndoneziyada 6,8 bal gücündə zəlzələ

"Sumqayıt" "Qarabağ"ı kubokdan kənarlaşdırdı
15.12.2017, 21:31

"Sumqayıt" "Qarabağ"ı kubokdan kənarlaşdırdı

Qəzza zolağında  toqquşma: 2 ölü, 263 yaralı
15.12.2017, 21:20

Qəzza zolağında  toqquşma: 2 ölü, 263 yaralı

Sahibkarlara 17,8 milyon manat güzəştli kredit verilib
15.12.2017, 21:06

Sahibkarlara 17,8 milyon manat güzəştli kredit verilib

Cəlilabadda evdən 5 min manatlıq qızıl oğurlanıb
15.12.2017, 20:52

Cəlilabadda evdən 5 min manatlıq qızıl oğurlanıb

100-CÜ BAHARA DOĞRU . . .
15.12.2017, 20:40

100-CÜ BAHARA DOĞRU . . .

Bu ölkədə vətəndaşların borcları silinəcək
15.12.2017, 20:27

Bu ölkədə vətəndaşların borcları silinəcək

Tramp Putindən kömək gözləyir
15.12.2017, 20:13

Tramp Putindən kömək gözləyir

Ərəb diplomatlar Bakıda universitetdə toplandı
15.12.2017, 20:02

Ərəb diplomatlar Bakıda universitetdə toplandı

Polis şahidi məhkəmədən yayındırıb? Nazirlik cavab verdi
15.12.2017, 19:51

Polis şahidi məhkəmədən yayındırıb? Nazirlik cavab verdi

Dünyanın ən varlı idmançısının adı AÇIQLANDI
15.12.2017, 18:57

Dünyanın ən varlı idmançısının adı AÇIQLANDI

Müdafiə Nazirliyi ordu haqqında yayılan fikirlərə münasibət bildirib
15.12.2017, 18:45

Müdafiə Nazirliyi ordu haqqında yayılan fikirlərə münasibət bildirib

Prezident İlham Əliyev Nursultan Nazarbayevi təbrik edib
15.12.2017, 18:37

Prezident İlham Əliyev Nursultan Nazarbayevi təbrik edib

Danimarkada yanvarın 1-dən marixuana leqallaşdırılır
15.12.2017, 18:32

Danimarkada yanvarın 1-dən marixuana leqallaşdırılır

Kraliçanın ailəsində toy olacaq
15.12.2017, 18:26

Kraliçanın ailəsində toy olacaq

Sumqayıta 7 milyon manat ayrıldı
15.12.2017, 18:12

Sumqayıta 7 milyon manat ayrıldı

Fövqəladə Hallar Nazirliyinin əməkdaşları təltif edildi - SİYAHI
15.12.2017, 18:02

Fövqəladə Hallar Nazirliyinin əməkdaşları təltif edildi - SİYAHI

Oqtay Əsədov deputatları DANLADI   
15.12.2017, 17:57

Oqtay Əsədov deputatları DANLADI  

8 min azərbaycanlı ABŞ vətəndaşlığını qəbul edib
15.12.2017, 17:52

8 min azərbaycanlı ABŞ vətəndaşlığını qəbul edib

“Kanal 13”ün icraçı direktoruna 6 il həbs verildi
15.12.2017, 17:52

Kanal 13”ün icraçı direktoruna 6 il həbs verildi

Əkin yerlərinin yandırılmasına görə cəzalar müəyyənləşdi
15.12.2017, 17:48

Əkin yerlərinin yandırılmasına görə cəzalar müəyyənləşdi

“Müəllimlər, həkimlər yoxsul kontingentə daxildir”
15.12.2017, 17:41

“Müəllimlər, həkimlər yoxsul kontingentə daxildir”

Komitə sədri eyni mənzilin bir neçə nəfərə satılmasından DANIŞDI   
15.12.2017, 17:38

Komitə sədri eyni mənzilin bir neçə nəfərə satılmasından DANIŞDI  

Bir mənzilin bir neçə nəfərə satılmasının qarşısını alan dəyişiklik qəbul edildi
15.12.2017, 17:33

Bir mənzilin bir neçə nəfərə satılmasının qarşısını alan dəyişiklik qəbul edildi

Məmur olmaq istəyənlər üçün müsahibə elan edildi   
15.12.2017, 17:28

Məmur olmaq istəyənlər üçün müsahibə elan edildi  

Azərbaycanlı gənc deputatlar və eks-prezidentlə müzakirə aparacaq
15.12.2017, 17:21

Azərbaycanlı gənc deputatlar və eks-prezidentlə müzakirə aparacaq

Manatın 3 günlük MƏZƏNNƏSİ
15.12.2017, 17:20

Manatın 3 günlük MƏZƏNNƏSİ

Azərbaycanda 7 dini icma ləğv edilib   
15.12.2017, 17:14

Azərbaycanda 7 dini icma ləğv edilib  

Deputatları mandatdan məhrum edən dəyişiklik qəbul olundu
15.12.2017, 17:10

Deputatları mandatdan məhrum edən dəyişiklik qəbul olundu

Oqtay Əsədov Zahid Oruca cavab verdi
15.12.2017, 17:09

Oqtay Əsədov Zahid Oruca cavab verdi

Azərbaycanda tibbi dərslik PROBLEMİ – tələbələr etiraz etdi
15.12.2017, 17:00

Azərbaycanda tibbi dərslik PROBLEMİ – tələbələr etiraz etdi

Azərbaycanda federasiya rəhbəri qəfil vəfat etdi
15.12.2017, 16:51

Azərbaycanda federasiya rəhbəri qəfil vəfat etdi

Vahid Əhmədov İntizam Komissiyasının dəyişilməsini istədi: “İndi taleyimiz öz əlimizdədir”
15.12.2017, 16:44

Vahid Əhmədov İntizam Komissiyasının dəyişilməsini istədi: “İndi taleyimiz öz əlimizdədir”

Goranboyda 3 yaşayış məntəqəsinə içməli su verildi
15.12.2017, 16:41

Goranboyda 3 yaşayış məntəqəsinə içməli su verildi

Rusiyanın tanınmış jurnalisti və eksperti Mətbuat Şurasında
15.12.2017, 16:38

Rusiyanın tanınmış jurnalisti və eksperti Mətbuat Şurasında

ARXİV
SORĞU
Xaricdəki hansı iş adamı Azərbaycana daha çox bağlıdır?
Vahid Ələkbərov(0.08%)
Araz Ağalarov (13.7%)
Mübariz Mənsimov (17.6%)
Fərhad Əhmədov(14.1%)
Füzuli Məmmədov(51.5%)
Telman İsmayılov (0.13%)
İsgəndər Xəlilov(0.08%)
Vaqif Məmişov(0.04%)
Heç biri(1.6%)
Digərləri(0.88%)