27 sentyabr 2017, Çərşənbə axşamı
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Sənə əjdaha lazımdır? – MARAQLI
Sənə əjdaha lazımdır? – MARAQLI
12.09.2017, 12:06

"İnsan özünü əjdaha kimi göstərməli deyil"

 

Mifin bitdiyi yerdən tarix başlayır. Lakin bu istiqamətdə zaman-zaman fərqli düşüncələrin şahidi olmuşuq. Məsələyə bir qədər aydınlıq gətirək. Bəzi insanlar mifoloji varlıqların reallığına inanır, hətta sübut etməyə çalışırlar. Digərləri isə onların yalnız xəyal məhsulu olduğunu düşünür. Götürək elə əjdaha obrazını. Əjdaha mifik obraz olsa da, bəziləri onun real olduğunu, həqiqətən yaşadığını düşünür. Bu baxımdan yəqin ki, hər kəsə əjdaha  obrazının necə yarandığı maraqlıdır.

 

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Folklor İnstitutunun mifologiya şöbəsinin əməkdaşı, folklorşünas Elçin Qabiloğlu Modern.az-a açıqlamasında bu obrazla bağlı maraqlı fikirlər səsləndirib. O bildirib ki, əjdaha yalnız mifdir, yaşayan varlıq deyil:

 

“Düşünə bilən, yaradıcılıqla məşğul olan, mifoloji şüur tarixinə malik dünya xalqlarının çoxunda əjdaha obrazı var. Eynilə Azərbaycan mifologiyasında da əjdaha obrazı mövcuddur. Folklor nümunələri, filmlər, danışılan hekayələr bunu deməyə əsas verir. Təbii ki, belə varlıq yoxdur. Amma əjdaha mifi insan yaşamı boyunca onun düşüncəsində, ağlında qorxunc obraz kimi  olub. Azərbaycan nağıllarında bu, daha çox  insanlara hücum edən, qalaçada məskunlaşan, ilan formalı obraz timsalında mövcuddur. Nağıllarda əjdahanın mahiyyət etibarı ilə pula hərisliyi, insanlara qarşı amansız görkəmdə qorxunc və çoxbaşlı formasına rast gəlmək mümkündür. Digər xalqların folklor nümunələrində də bu və ya digər formada əjdaha obrazını görmək olar. Bu, bütövlükdə özündə şərq obrazını ehtiva edir. Eyni zamanda bu obraz güc simvoludur. Çində əjdaha  obrazı xüsusi şəkildə formalaşıb”.

 

Bu cür obrazlar nədən yaranır?

 

E.Qabiloğlu qeyd edib ki, əjdaha obrazı insan qorxusunun məcmusu kimi ortaya çıxıb:

 

“Adətən  mifoloji obrazlar, demonik varlıqlar insan şüurunda daha çox qorxduğu obraz kimi yaranır. Yəni bu, insanın anlamadıqlarının məcmusu kimi formalaşır və özünü əjdaha, cin, div kimi obrazlarda göstərir. Əjdaha obrazı bütövlükdə insanın təbiətdə qorxduqlarının məcmusu kimi ortaya çıxıb. Əslində bu, mahiyyətcə insanın daxilindəki şər obrazı, onun qorxusunun, həyəcanının, tərəddüdünün, özünü tapmamasının ifadəsi kimi yaranır. İnsanın ikili dünyası var: özünü dərk edən və özünə bələd olmayan insan. İllər öncəki insan demək olar ki, həyatı, özünü anlamırdı və onun üçün hər şey sirli, o cümlədən qorxulu idi. Əjdaha obrazı da min illərdir belə yaranıb. İnsan təbii ki, zamanla formalaşmağa başlasa da, bu kimi qorxu düşüncələri onun altşüurunda qalır. Ədəbiyyat, mədəniyyət inkişaf etdikcə bu düşüncə onun yaradıcılığına keçir. Artıq o, həmin fikirləri ədəbiyyata gətirir. Amma bu cür obrazlar insanın altşüurundan ədəbiyyata keçid etsə də, onun təsviri ifadəsi yenə də insanlarda qorxu yaradır. Əjdaha obrazını təqdim edənlər də bunu çox gözəl bilirlər”.

 

Əjdaha mifini hansısa xalqın adı ilə bağlamaq mümkün deyil

 

Folklorşünas əjdaha mifinin ifadə etdiyi anlamlardan da söz açıb:

 

“Azərbaycanda əjdaha obrazı klassik ədəbiyyatda işlədilib. Məsələn, Nizaminin yaradıcılığında buna rast gəlmək mümkündür. Eynilə Azərbaycan xalçaçılığında əjdaha obrazı mövcuddur. Ümumiyyətlə xalçaçılıqda xeyir və şər obrazları canlandırılır. Əjdaha isə  şəri təmsil edən simvoldur. Bununla yanaşı, filmlərimizdə əjdaha obrazından oxşar məqsədlə  istifadə edilib. Nümunə kimi “Bir qalanın sirri” filmini göstərə bilərik. Orada xalqa zülm edən hökmdarların əjdahadan istifadə etmə motivi var. Amma gec-tez şər və onun daşıyıcısı yenilir. Yəni bu motiv folklorumuzdan filmlərə də keçib. Azərbaycan folklorunda əjdahanın yenilməli olduğuna inanılır. Bu dünya xalqlarında da belədir. Şər qüvvələrin ölümlü olması fikri hələ də yaşayır.

Əjdaha mifini hansısa xalqın adı ilə bağlamaq mümkün deyil. Dünya xalqlarının mifologiyasında ayrı-ayrı obrazlar mövcuddur. Onların bu və ya digər xalqda daha güclü ifadəsi var və bu, xalqın qüdrəti, ruhu ilə bağlıdır. Azərbaycan folklorunda bu cür obrazlar min illik düşüncələrin ifadəsi kimi formalaşıb. Bizim yanaşmamız özümüzəməxsusdur.

Əjdaha obrazı mifoloji şüur məhsuludur. Bunun da mahiyyətcə tarixi yoxdur.  Bu obrazın yaranması birbaşa qorxu ilə bağlıdır”.

 

“Yenilməzliyini anlayan insan  özünü əjdaha kimi  göstərməz”

 

E.Qabiloğlu düşünür ki, əjdaha kimi mifik obrazlarinsan xəyalının formalaşmasında ciddi rol oynayır.

“Bu gün özünü əjdaha adlandıranlar var. Bu, insanın özünə əminlik duyğusu ilə bağlıdır. Burada şər yox, yenilməzlik düşüncələri mövcuddur. Bu, şəxsin idrakının səviyyəsindən asılıdır. İnsan yenilməzliyini anlayırsa, özünü əjdaha və ya div kimi göstərməz. Özünə əmin olan insan özünü mənasız titul və ya pafoslarla təqdim etmir. Əslində əjdaha ifadəsi ironik şəkildə, güc mənasında işlədilir. Məsələn, filankəsi əjdahaya bənzətmək. Şübhəsiz ki, burada kiminsə gücünü, böyüklüyünü göstərməkdən daha çox ironiya var.

 

Adətən əjdaha ağzından alov püskürən formada təsvir edilir. Bu düşüncə Azərbaycan mifologiyasında odla bağlı  düşüncələrlə qarışıb. Odun ikili xüsusiyyəti var: dirildici və dağıdıcı. Azərbaycan düşüncəsindəki od yunan mifologiyasında Promoteyin gətirdiyi odla eynilik təşkil etmir. Bizdə od ağlı, düşüncəni işıqlandırmağı simvolizə etsə də, yunan mifologiyasında sadəcə soyuqdan qorunmaq anlamını ifadə edir. Bizim folklardakı baxış daha dərindir.

 

Folklor düşüncəsində obrazlaşdırma, buna ürəkdən bağlanmaq var. Bu səbəbdən zaman-zaman əjdahanın həqiqətən yaşadığına inananlar olub. Bütün bunlar xalqın xəyalının inkişafında ciddi rol oynayır. Əvvəllər əjdaha kimi obrazlara inam daha güclü idi. Amma indi texnologiyanın sürətli inkişafı uşaqlarda, o cümlədən digərlərində xəyal gücünü zəiflədir. Bu baxımdan əjdaha və bunun kimi obrazları yaşatmaq lazımdır. Bu cür düşüncələr yaradıcı nəsillərin yetişməsində rol oynayır. Şübhəsiz ki, idraklı yanaşma gərəkdir”. 


Günay RƏSULQIZI
Xəbərin müəllifi

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Türkiyənin İraqa qoşun yeritməyə hazır olması ABŞ-ı hiddətləndirdi
27.09.2017, 00:56

Türkiyənin İraqa qoşun yeritməyə hazır olması ABŞ-ı hiddətləndirdi

Azərbaycanda ilk: qan dövranı dayandırılmaqla əməliyyat - Video
27.09.2017, 00:42

Azərbaycanda ilk: qan dövranı dayandırılmaqla əməliyyat - Video

Suriyada Rusiyaya məxsus vertolyot vuruldu
27.09.2017, 00:24

Suriyada Rusiyaya məxsus vertolyot vuruldu

Bakıda sovet mənşəli küçə adları - VİDEO
27.09.2017, 00:10

Bakıda sovet mənşəli küçə adları - VİDEO

Dünyada ən böyük almazı 53 milyon dollara satıldı
26.09.2017, 23:53

Dünyada ən böyük almazı 53 milyon dollara satıldı

"TurAz Qartalı-2017": Azərbaycan və Türkiyə şahinləri səmada - Video
26.09.2017, 23:36

"TurAz Qartalı-2017": Azərbaycan və Türkiyə şahinləri səmada - Video

Azərbaycan nefti 26 aydan sonra 60 dollar oldu
26.09.2017, 23:24

Azərbaycan nefti 26 aydan sonra 60 dollar oldu

Çilidə zəlzələ oldu
26.09.2017, 23:06

Çilidə zəlzələ oldu

Bank vətəndaşdan 320 dollar əlavə ödəniş aldı - Video
26.09.2017, 22:50

Bank vətəndaşdan 320 dollar əlavə ödəniş aldı - Video

ABŞ-dan Şimali Koreyaya yeni sanksiya
26.09.2017, 22:34

ABŞ-dan Şimali Koreyaya yeni sanksiya

ATV-də işdən çıxarılan aparıcı ÖLKƏNİ TƏRK ETDİ   
26.09.2017, 22:21

ATV-də işdən çıxarılan aparıcı ÖLKƏNİ TƏRK ETDİ  

Türkiyədə bina çökdü: 1 ölü, 1 yaralı
26.09.2017, 22:06

Türkiyədə bina çökdü: 1 ölü, 1 yaralı

Vanqanın qənaətləri: vaxtından əvvəl cinsi həyat  SONSUZLUĞA SƏBƏB OLUR
26.09.2017, 21:53

Vanqanın qənaətləri: vaxtından əvvəl cinsi həyat  SONSUZLUĞA SƏBƏB OLUR

Azərbaycan Türkiyədə traktor istehsal edəcək
26.09.2017, 21:40

Azərbaycan Türkiyədə traktor istehsal edəcək

Havaların dəyişməsi ilə bu əlamətlər yaranırsa, HƏKİMƏ MÜRACİƏT EDİN
26.09.2017, 21:26

Havaların dəyişməsi ilə bu əlamətlər yaranırsa, HƏKİMƏ MÜRACİƏT EDİN

İraq Kürd muxtariyyətinə üç gün vaxt verdi
26.09.2017, 21:12

İraq Kürd muxtariyyətinə üç gün vaxt verdi

Sabah Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu üzrə işçi qrup toplanır
26.09.2017, 20:55

Sabah Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu üzrə işçi qrup toplanır

"Roma" oyunçuları Bakı Olimpiya Stadionunda məşqə çıxdı
26.09.2017, 20:42

"Roma" oyunçuları Bakı Olimpiya Stadionunda məşqə çıxdı

Rusiya İŞİD mövqelərini bombaladı
26.09.2017, 20:27

Rusiya İŞİD mövqelərini bombaladı

ATV rəhbərliyi müğənniləri toylarda pulsuz oxumağa məcbur edirmiş
26.09.2017, 20:16

ATV rəhbərliyi müğənniləri toylarda pulsuz oxumağa məcbur edirmiş

Bakıda pulsuz "Wi-Fi" xidməti olan ərazilərin əhatəsi genişlənib
26.09.2017, 20:02

Bakıda pulsuz "Wi-Fi" xidməti olan ərazilərin əhatəsi genişlənib

Azərbaycan NATO əlaqələri müzakirə edilib
26.09.2017, 19:51

Azərbaycan NATO əlaqələri müzakirə edilib

Afrika taununa görə karantin elan olundu
26.09.2017, 18:54

Afrika taununa görə karantin elan olundu

Rusiyada təyyarə qəzası, pilot öldü
26.09.2017, 18:25

Rusiyada təyyarə qəzası, pilot öldü

İsveçdə məscid yandırıldı
26.09.2017, 18:13

İsveçdə məscid yandırıldı

Tofiq Sarıcalinskini ordenlə təltif edilib
26.09.2017, 18:09

Tofiq Sarıcalinskini ordenlə təltif edilib

Prezident onları təltif etdi - ADLAR   
26.09.2017, 17:53

Prezident onları təltif etdi - ADLAR  

Salyanda yol tikintisinə 3,5 milyon manat ayrıldı
26.09.2017, 17:47

Salyanda yol tikintisinə 3,5 milyon manat ayrıldı

Türkiyənin müdafiə naziri sabah Bakıya gəlir
26.09.2017, 17:31

Türkiyənin müdafiə naziri sabah Bakıya gəlir

Rayon baytarlıq xidmətləri gücləndirilir   
26.09.2017, 17:26

Rayon baytarlıq xidmətləri gücləndirilir  

ATV-nin yeni rəhbəri “ATV Səhər” və “Yoxlama” verilişlərini bağladı
26.09.2017, 17:18

ATV-nin yeni rəhbəri “ATV Səhər” və “Yoxlama” verilişlərini bağladı

Manatın sabahkı MƏZƏNNƏSİ
26.09.2017, 17:11

Manatın sabahkı MƏZƏNNƏSİ

Nəğmələrlə dolu ürək
26.09.2017, 16:59

Nəğmələrlə dolu ürək

Milli Məclisin 2 oktyabr iclasının tam GÜNDƏLİYİ
26.09.2017, 16:50

Milli Məclisin 2 oktyabr iclasının tam GÜNDƏLİYİ

27 sentyabrda muzeylərə giriş pulsuz olacaq
26.09.2017, 16:47

27 sentyabrda muzeylərə giriş pulsuz olacaq

ARXİV
SORĞU
Qarabağ” - “Roma” oyunundan nə gözləyirsiniz?
Heç-heçə(37.8%)
“Qarabağ” qələbə qazanacaq(43.2%)
“Roma” qalib gələcək(18.9%)