20 fevral 2018, Çərşənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - 27 yaşında deputat, 32 yaşında nazir, 33 yaşında parlament sədri olmuş Cümhuriyyət FƏDAİSİ  
27 yaşında deputat, 32 yaşında nazir, 33 yaşında parlament sədri olmuş Cümhuriyyət FƏDAİSİ  
10.10.2017, 15:48

Gələn il Azərbaycan tarixinin ən şanlı səhifələrindən olan Azərbaycan Cümhuriyyətinin (AXC) 100 illik yubileyi dövlət səviyyəsində qeyd ediləcək.

Modern.az saytı 1918-ci il 28 may tarixində əsası qoyulan bu möhtəşəm tarixə aid “AXC-100” silsiləsi altında hazırladığı müsahibə, araşdırma, məqalələrini bundan sonra da davam etdirəcək.


Yubileyə qədər Cümhuriyyətlə bağlı yazılacaq yazılar arasında AXC-nin o qədər də tanınmayan (əslində, tanıdılmayan!) simalarına da yer ayıracağıq. Təəssüf ki, Azərbaycan Cümhuriyyətindən danışdıqda Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Fətəli xan Xoyski, Nəsib bəy Yusifbəyli kimi azsaylı insanların adlarını çəkməklə, onlar barəsində yazıları oxumaqla kifayətlənirik. Doğrudur, yuxarıda sadalanan şəxslər böyük imzalardı, onlar haqqında nə qədər danışılsa və yazılsa, yenə də azdır. Lakin, razılaşaq ki, axı bu şanlı tarixi yaradan təkcə onlar deyil! Min bir çətinlik hesabına Milli Şuranı quran (sayları 44), Şərq tarixinin ən möhtəşəm hadisələrindən olan İstiqlal Bəyannaməsinə qol çəkən (sayları 24)  başqa hökumət təmsilçilərimiz də olub. Rəsulzadədən danışmaq nə qədər vacibdirsə, onun komandasından da bəhs etmək bir o qədər zəruridir.

Bu yazıda Cümhuriyyət hökumətində  ayrı-ayrı vaxtlarda 2 nazir vəzifəsini tutmuş və bir müddət Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentinin sədri olmuş Məmmədyusif Cəfərov haqqında danışacağıq
.

Tanınmış araşdırmaçı alim Əli Şamilin də bu Cümhuriyyət naziri haqqında araşdırmasından və tədqiqatçıdan aldığımız müəyyən tövsiyələrdən yararlanaraq, AXC-nin təəssüf ki, az qala,unudulmaqda olan bir simasını təqdim edirik:

27 yaşlı yeganə müsəlman  deputat

Məmmədyusif Cəfərov 1885-ci il martın 14-də Bakıda anadan olub. 1907-ci ildə Bakıda kişi gimnaziyasını bitirib. O dövrdə Rusiya İmperiyasının ikinci böyük şəhəri sayılan Moskvaya gedərək, Moskva Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsində oxuyub. Moskva mühiti və tələbəlik illəri gənc Məmmədyusifin dünyagörüşünün inkişafında mühüm rol oynayıb. Çünki həmin dövrdə xalq hərəkatının təzyiqi altında 17 Oktyabr Manifesti imzalanmışdı. Bu manifest sərbəst toplaşma hüququ verir, qəzet və jurnalların nəşrinə icazəni asanlaşdırır, ictimai-siyasi təşkilatların fəaliyyətini leqallaşdırılmasına şərait yaradırdı.
Məmmədyusif Moskvada oxuyan azərbaycanlıların yaratdığı “Azərbaycan etnoqrafik konsert gecələri”nin və “Azərbaycan həmyerlilər təşkilatı”nın əvvəllər üzvü, sonralar isə rəhbərlərindən biri olub. O, öz tələbə dostlarını bu təşkilatlarda elmə, biliyə yiyələnməklə yanaşı, xalqın azadlığı uğrunda mübarizədə birliyə çağırıb.

1912-ci ildə Moskva Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirən M.Cəfərov Bakıya gələrək, məhkəmədə andlı hakim köməkçisi vəzifəsində işləyib.

1912-ci il sentyabr-oktyabr aylarında Rusiyanın hər yerində olduğu kimi, Güney Qafqazda da IV Dövlət Dumasına seçkilər keçirilib. Hüquqşünas kimi Bakı əhalisinin hörmətini qazanmış 27 yaşlı M.H.Cəfərov Bakı, eləcə də o dövrdə Yelizavetpol adlandırılan Gəncə və İrəvan quberniyalarının müsəlman əhalisi tərəfindən IV Dövlət Dumasına deputat seçilib. O, IV Dövlət Dumasında Güney Qafqazdan seçilən yeganə müsəlman deputat olub.

Qafqaz müsəlmanlarının ümid yeri

Araşdırmaçı Əli Şamil Məmmədyusif Cəfərovun deputat olduğu illər ərzində bütün Cənubi Qafqaz müsəlmanlarının probleminə can yandırdığını, müxtəlif bölgələrdə yaranan köklü problemlərin aradan qalxması üçün əlindən gələni əsirgəmədiyini bildirir. Bir daha xatırladaq ki, o zaman Məmməfyusifin cəmi 27 yaşı olub…

“Məmməfyusif Cəfərov 1912-1917-ci illərdə IV Dövlət Dumasında V bölmənin, Müsəlman fraksiyasının, büdcə, köçürmə, sorğu, məhkəmə islahatı, hərbi və dəniz işləri üzrə komissiyaların üzvü kimi bir sıra önəmli sənədlərin hazırlanmasında iştirak edib. O, Dumanın bir sıra iclaslarında müzakirə olunan Rusiya dövlətinin baş nazirinin hesabatı, Gömrük Departamentinin xərcləmə dərəcəsi, Köçürmə İdarəsi üzrə xərclərin smetasına dair büdcə komissiyasının hesabatı, 1913-cü ildə Zaqafqaziyanın bəzi yerlərində məhsulsuz qalmış əhaliyə kömək tədbirləri, müharibə və s. məsələlərin müzakirəsi zamanı çıxış edərək hökumətin yeritdiyi siyasəti tənqid edib. Zaqafqaziya əhalisinə, xüsusən müsəlmanların maariflənməsinə çar hökumətinin ögey münasibət göstərdiyini, hüquqlarının məhdudlaşdırıldığını, milli məktəblərinin bağlandığını tənqid edən Məmmədyusif Cəfərov müsəlman fraksiyası adından kazarmaya çevrilmiş məscidlərin geri qaytarılmasını tələb edib.

O, eyni zamanda köçürmə siyasətini tənqid edərək, məmurların əhalini köçürərkən yerlilərin vəziyyətini nəzərə almadıqlarını, bunun da çox vaxt yerlilərlə köçənlər arasında toqquşmalara səbəb olduğunu, Qafqaz cəbhəsi və arxa xəttdə dinc müsəlman əhalisinin müdafiə olunmadığını, əmlaklarının talandığını, öldürüldüyünü bildirib.

Sankt-Peterburqda olduğu dövrdə Lənkəran balıqçıları, Şamaxı müəllimləri, müsəlman ruhaniləri Məmmədyusif Cəfərova müraciət edərək, kömək göstərməsini istəyiblər. O, əhalinin irəli sürdüyü tələbləri həll etmək üçün bir sıra dövlət idarələrinə və nazirliklərə gedib, problemlərin həllinə çalışıb.

1917-ci il martın 9-da Müvəqqəti Hökumətin təşəbbüsü ilə IV Dövlət Dumasının Zaqafqaziyadan olan deputatlardan ibarət Xüsusi Zaqafqaziya Komitəsi yaradılıb. Bu komitənin tərkibinə Məmmədyusif Cəfərov da daxil edilib. O, yeni yaradılmış komitədə sənaye və ticarət işlərinə rəhbərlik edib.

1917-ci il aprelin 15-20-də Bakıda keçirilən Qafqaz Müsəlmanları Qurultayına gələn Məmmədyusif Cəfərov təbrik nitqi söyləyib. O, inqilab nəticəsində azadlıq əldə etmiş müsəlmanları təbrik edib və onları birliyə çağırıb. Çıxışında qeyd edib ki, köhnə Çar rejimi çürümüş təməl üzərində qurulduğu üçün yıxıldı, yeni hökumət düzlük və doğruluq üzərində qurulmalıdır”.

Cümhuriyyətin gənc naziri

Məmmədyusif Cəfərov İstiqlal Bəyannaməsinə qol çəkən 24 tarixi şəxsiyyət arasında olub. Bu zaman isə onun cəmi 33 yaşı var idi. Rəsulzadə və Xoyskinin ona olan inamı bununla yekunlaşmırdı. Gənc və təcrübəli Cəfərova bu yaşında böyük bir nazirlik həvalə edilib. Məmmədyusif birinci hökumətin sənaye və ticarət naziri olub. Rəsulzadə və Xoyskinin bu seçimi heç də təəccüblü deyildi. Çünki Cəfərov hələ 32 yaşı olanda1917-ci il noyabrın 15-də Tiflisdə Müstəqil Zaqafqaziya hökuməti – Zaqafqaziya Komissarlığı yaradılanda bu hökumətə ticarət və sənaye naziri təyin edilmişdi. İndi isə öz müstəqil ölkəsi üçün bu sahədə əlindən gələni etməli idi.

 

“1918-ci il fevralın 23-də Tiflisdə Zaqafqaziya Seymi işə başlayanda oraya Azərbaycandan Müsavat Partiyasını və bitərəf demokratik qrupları təmsil edən 30 nəfər daxil olub. Zaqafqaziya Seymindəki 44 azərbaycanlı deputatdan biri də Məmmədyusif Cəfərov olub. Seymin Müsəlman fraksiyasının üzvü olan Məmmədyusif Cəfərov Osmanlı dövləti ilə danışıqlara başlamağı və sülh sazişi bağlamağı təklif edib. Onun və onunla həmfikir olan müsəlman deputatlarının təklifi qəbul edilməyib.

Deputatlar arasında ziddiyyətin dərinləşdiyini görən gürcülər 1918-ci il mayın 26-da Zaqafqaziya Seymindən çıxaraq, Müstəqil Gürcüstan Respublikası yaratdıqlarını elan ediblər. Seymdəki Müsəlman fraksiyası da mayın 27-də fövqəladə iclas keçirib. İclasda Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin sədrliyi ilə Müvəqqəti Milli Şura və Fətəli xan Xoyskinin sədrliyi ilə Milli Şuranın İcra Komitəsinin yaradıldığı elan edilib. İcra Komitəsinin tərkibinə Mehdi bəy Hacınski, Nəsib bəy Yusifbəyov, Xasay bəy Xasməmmədov və başqaları ilə yanaşı, Məmmədyusif Cəfərov da daxil edilib.

Müvəqqəti Milli Şuranın 1918-ci il mayın 28-dəki iclasında Azərbaycanın müstəqilliyini elan edən İstiqlal Bəyannaməsi qəbul edilib. Bəyannaməni imzalayan 24 nəfərdən biri də Məmməyusif Cəfərov olub. Həmin iclasda Xoyski Azərbaycan Hökumətinin yaradıldığını elan edib. İlk hökümətdə Məmmədyusif Cəfərov ticarət və sənaye naziri olub”.

Növbəti etimadlar - ikinci nazirlik, səfir və parlament sədri

M.Cəfərov 1918-ci il iyun ayının sonlarından 1919-cu ilin martın ortalarına kimi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gürcüstan Respublikasında diplomatik nümayəndəsi vəzifəsində işləyib. O, bu vəzifədə işləyərkən Azərbaycan və Gürcüstan arasında əlaqələrin yaxşılaşması üçün çox iş görüb. Azərbaycanla Gürcüstan arasında müvəqqəti kağız pul buraxılması haqqında müqavilənin hazırlanmasına nail olub. Keçmiş Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasının əmlakının ədalətli bölüşdürülməsinə nəzarət edib. Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstanın, eləcə də Avropa ölkələrinin rəsmi nümayəndələri ilə söhbət və görüşlərdə fəal iştirak edib.

1919-cu il aprelin 14-də Azərbaycan parlamenti N.Yusifbəyovun sədrliyi ilə yeni Azərbaycan hökumətini təsdiq edəndə Məmmədyusif Cəfərov bu hökumətin xarici işlər naziri təyin olunub. Xarici işlər naziri kimi 1919-cu il dekabrın 22-nə qədər çox ciddi sənədlərin hazırlanmasına və imzalanmasına rəhbərlik edib.

1919-cu il dekabrın 2-11-də Bakıda Türk Demokratik Federalist Müsavat Partiyasının II qurultayında siyasi komissiyaya seçilən Məmmədyusif Cəfərov 1920-ci il fevralın 2-də xəstəliyi ilə əlaqədar vəzifədən gedən parlament sədrinin müavini Həsən bəy Ağayevi əvəz edib. Azərbaycan parlamenti onun sədrliyi altında AXC-nin ictimai, iqtisadi və mədəni inkişafına yönəlmiş qanunlar, qərarlar qəbul edib və bağlanmış sazişləri təsdiqləyib.

Yolun sonu

Bütün bu səriştələrə, uğurlara baxmayaraq, Məmmədyusifin həyatında ən ağrılı bir missiya da olub. O, 35 yaşında çox ağır bir sənədə qol çəkməli olub. Əli Şamili dinləyək:

“1920-ci il aprelin 27-də parlamentin son iclasında gərgin müzakirədən sonra hakimiyyətin başda Nəriman Nərimanov olmaqla Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsinə verilməsi haqqında qəbul edilən qərarı məhz Məmmədyusif Cəfərov imzalayıb.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini bolşeviklər qan içində boğduqdan sonra Məmmədyusif Cəfərov Azərbaycan Pambıqçılıq və Şərabçılıq Trestində hüquq məsləhətçisi vəzifəsində işləyib. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin rəhbər işçilərindən olduğuna görə xüsusi xidmət orqanları onu daim təqib və təzyiqlər altında saxlayıb.

Sovetlərin kütləvi həbslərindən qurtaran Məmməd yusif Cəfərov 1938-ci il mayın 15-də Bakıda vəfat edib. Onun cənazəsini Sağan kəndində dəfn ediblər”. 

N.Nihad

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Bakuxeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Güclü yağış Bakıda iki evin damını çökdürdü
20.02.2018, 01:01

Güclü yağış Bakıda iki evin damını çökdürdü

İmtahana ayaqqabı ilə gəlmək qadağan olundu
20.02.2018, 00:44

İmtahana ayaqqabı ilə gəlmək qadağan olundu

İrandakı iğtişaşlarda  3 polis öldü
20.02.2018, 00:28

İrandakı iğtişaşlarda  3 polis öldü

Bakıdakı restoranda müsiqiçilərin əlbəyaxa davası
20.02.2018, 00:13

Bakıdakı restoranda müsiqiçilərin əlbəyaxa davası

“Sovetski”dən köçürülmənin ikinci mərhələsinə başlanılır
19.02.2018, 23:59

“Sovetski”dən köçürülmənin ikinci mərhələsinə başlanılır

Türkiyə, İran və Rusiya XİN rəhbərləri Astanaya toplanır
19.02.2018, 23:44

Türkiyə, İran və Rusiya XİN rəhbərləri Astanaya toplanır

Azərbaycan nefti 1 dollar bahalaşdı
19.02.2018, 23:29

Azərbaycan nefti 1 dollar bahalaşdı

Kremlin axtardığı azərbaycanlı – 100 min dollardan imtina edən ARMED MİŞEL
19.02.2018, 23:13

Kremlin axtardığı azərbaycanlı – 100 min dollardan imtina edən ARMED MİŞEL

Tələbələrdən rəsmi Vaşinqtona etiraz
19.02.2018, 22:59

Tələbələrdən rəsmi Vaşinqtona etiraz

İsveç nümayəndələrinə Qarabağ həqiqətləri çatdırıldı
19.02.2018, 22:46

İsveç nümayəndələrinə Qarabağ həqiqətləri çatdırıldı

“Bu, Suriyanın bölünməsinə gətirib çıxaracaq” - Bəkir Bozdağ
19.02.2018, 22:29

“Bu, Suriyanın bölünməsinə gətirib çıxaracaq” - Bəkir Bozdağ

Avtobusın minik maşını ilə toqquşma anı - Video
19.02.2018, 22:14

Avtobusın minik maşını ilə toqquşma anı - Video

Marketlər dərman sata bilməyəcək
19.02.2018, 22:03

Marketlər dərman sata bilməyəcək

Ərdoğan iranlı həmkarı ilə Afrindəki vəziyyəti müzakirə etdi
19.02.2018, 21:51

Ərdoğan iranlı həmkarı ilə Afrindəki vəziyyəti müzakirə etdi

“Azərbaycana danışıqlar arenası kimi ehtiyac yarana bilər” - Ekspert
19.02.2018, 21:37

“Azərbaycana danışıqlar arenası kimi ehtiyac yarana bilər” - Ekspert

Azay Quliyev Vyanaya gedir
19.02.2018, 21:26

Azay Quliyev Vyanaya gedir

Şəhriyar Məmmədyarov beynəlxalq turnirə qatılacaq
19.02.2018, 21:17

Şəhriyar Məmmədyarov beynəlxalq turnirə qatılacaq

Ukrayna ilə Rusiya arasında növbəti  gərginlik
19.02.2018, 21:09

Ukrayna ilə Rusiya arasında növbəti  gərginlik

Milyarder vergiləri artırmağa çağırdı
19.02.2018, 21:01

Milyarder vergiləri artırmağa çağırdı

Müharibədə ölən azərbaycanlının məzarı 75 il sonra tapıldı
19.02.2018, 20:52

Müharibədə ölən azərbaycanlının məzarı 75 il sonra tapıldı

Ölkə başçısından səfir və konsul təyinatı - SƏRƏNCAM   
19.02.2018, 20:45

Ölkə başçısından səfir və konsul təyinatı - SƏRƏNCAM  

Prezident şəhid ailələri, müharibə və 20 yanvar əlillərinin müavinətini artırdı
19.02.2018, 20:31

Prezident şəhid ailələri, müharibə və 20 yanvar əlillərinin müavinətini artırdı

Paytaxtda qadın meyiti tapıldı
19.02.2018, 20:14

Paytaxtda qadın meyiti tapıldı

Bakı–Quba–Rusiya yolunun tikintisinə 150 milyon manat ayrıldı
19.02.2018, 20:01

Bakı–Quba–Rusiya yolunun tikintisinə 150 milyon manat ayrıldı

95 yeni planet aşkarlandı
19.02.2018, 18:57

95 yeni planet aşkarlandı

Zakir Həsənov: “Müharibə hər an başlaya bilər”
19.02.2018, 18:54

Zakir Həsənov: “Müharibə hər an başlaya bilər”

İranın müdafiə naziri Azərbaycana gəlir
19.02.2018, 18:45

İranın müdafiə naziri Azərbaycana gəlir

Xəzərin dibinin bölünməsi ilə bağlı müzakirə aparıldı
19.02.2018, 18:38

Xəzərin dibinin bölünməsi ilə bağlı müzakirə aparıldı

Bu ölkədə bəzi dərmanlar ərzaq mağazalarında satılacaq
19.02.2018, 18:32

Bu ölkədə bəzi dərmanlar ərzaq mağazalarında satılacaq

Ərdoğan və Putin Afrin məsələsini müzakirə ediblər
19.02.2018, 18:20

Ərdoğan və Putin Afrin məsələsini müzakirə ediblər

Arif Babayev “Şərəf” ordeni ilə təltif edilib
19.02.2018, 18:11

Arif Babayev “Şərəf” ordeni ilə təltif edilib

İlham Əliyev komitə sədrinin ölümü ilə bağlı NEKROLOQ imzaladı
19.02.2018, 17:59

İlham Əliyev komitə sədrinin ölümü ilə bağlı NEKROLOQ imzaladı

Atası avtomobil qəzasında ölən jurnalistin şikayəti əsasında məhkəmə başladı
19.02.2018, 17:55

Atası avtomobil qəzasında ölən jurnalistin şikayəti əsasında məhkəmə başladı

Prezidentliyə namizədliyi irəli sürülən 13 nəfər - SİYAHI
19.02.2018, 17:46

Prezidentliyə namizədliyi irəli sürülən 13 nəfər - SİYAHI

Deputat səfirlə əməkdaşlığı müzakirə etdi
19.02.2018, 17:35

Deputat səfirlə əməkdaşlığı müzakirə etdi

ARXİV