21 fevral 2019, Cümə axşamı
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Cümhuriyyət parlamentinin yeganə qadını - Mollaların təhdid etdiyi xanım kim idi?..  
Cümhuriyyət parlamentinin yeganə qadını - Mollaların təhdid etdiyi xanım kim idi?..   +
03.07.2018, 13:48

Bu il Azərbaycan tarixinin ən şanlı səhifələrindən olan Azərbaycan Cümhuriyyətinin (AXC) 100 illik yubileyi dövlət səviyyəsində qeyd edilir.

Modern.az saytı 1918-ci il 28 mayda əsası qoyulan bu möhtəşəm tarixə aid “AXC-100” silsiləsi altında hazırladığı müsahibə, araşdırma, məqalələri davam etdirir.

Təəssüf ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətindən danışdıqda Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Fətəli xan Xoyski, Nəsib bəy Yusifbəyli kimi azsaylı insanların adlarını çəkməklə, onlar barəsində yazıları oxumaqla kifayətlənirik.

 

Lakin həm onların rəhbərlik etdiyi komandanın əksər üzvləri, həm də 23 ay ərzində əvəzsiz işlər görmüş digər şəxslər təəssüf ki, unudulur. Onların arasında ziyalı qadınlar da var. Etiraf edək ki, 1918-ci ilin Bakısında bir qadının ziyalı elitada çalışması bir kişinin bu istiqamətdəki fəaliyyətindən azı on dəfə çətin idi.

 

Cümhuriyyət dövrünün ziyalı qadınları əsasən mədəni-maarifçi, sosial, ictimai sahədə fəaliyyət göstərirdilər. Həm pedaqoji, həm də publisistik fəaliyyətlərinin kökündə maarifçilik missiyası duran bu xanımlar heç də dövrün kişilərindən geri qalmırdılar. Buna səbəb əslində Cümhuriyyət hakimiyyətinin qadın məsələsi və qadın hüquqları istiqamətində apardığı düzgün siyasət idi. Şərqdə ilk dəfə olaraq qadına seçkidə iştirak etmək hüququ verilmişdi. Yeni qız məktəbləri açılır və xanımlar hazır kadr kimi cəmiyyət üçün yetişdirilirdi. Məhz, bu addımlar cımiyyətdə qadının da rolunu artırırdı.

Onlardan biri də…

 

Onlardan biri də Şəfiqə Əfəndizadədir. O, Azərbaycan Cümhuriyyəti parlamentinin yeganə qadın əməkdaşı, Cənubi Qafqazın ilk qadın jurnalisti hesab edilir.

Şəfiqə xanım  1882-ci ildə Gürcüstanın tarixən türklərin yaşadığı Cavahetiya bölgəsində, Axalsix rayonunun Azqur kəndində doğulub. Atası Məmmədəmin Şeyxzadə dövrünün tanınmış ziyalısı və müəllimi idi. Övladlarının təhsil alması ilə şəxsən özü məşğul olurdu. Şəfiqə də bacısı Səidə ilə təhsillərini məhz atasından alıb. On dörd yaşında ikən o, Şəki şəhərinə gedir. Burada atasının çalışdığı "Darrüssiyada" məktəbinin nəzdində qızlar üçün açılmış xüsusi qrupda dərs deməyə başlayır. Lakin burada çox qalmır, həmin il Bakıya gəlir. Qadın savadsızlığına qarşı mübarizə aparan ziyalılarla çiyin-çiyinə çalışır.

Bu zaman böyük mesenat, milyonçu Hacı Zeynalabdin Tağıyev Bakıda ilk qızlar məktəbini açır. Bununla da, müsəlman Şərqində qadınların yüksək təhsil almasının təməli qoyulur. Görkəmli ictimai-siyasi xadim Nəriman Nərimanov Məmmədəmin Şeyxzadəyə məktub yazaraq, ondan qızını həmin məktəbdə dərs deməyə göndərməsini xahiş edir. Ata bu dəvətdən məmnun qalır. Ancaq qızının dövlət məktəbində təhsil almadığı üçün belə bir hüququ olmadığını bildirir. Belə olan halda Şəfiqə 1901-ci ildə Tiflisə qayıdır, orada imtahan verir və müəllimlik attestatı alır. Sonra yenidən Bakıya dönür. Rus-müsəlman qızlar məktəbində ana dilindən dərs deyir.

Mollaların qənimi

Şəfiqə xanım Cümhuriyyət dövrünün ən fəal xanımı hesab olunur. O, ali təhsil almamasına baxmayaraq, həm publisist, həm də pedaqoq kimi çox dəyərli fəaliyyətə sahiblənib. Həmçinin, Cümhuriyyət parlamentində stenoqramçı kimi çalışaraq, orada bütün Azərbaycan qadınlarını təmsil edib.

Bu xanım mütərrəqqi fikirlərinə görə xeyli təzyiqlərə də məruz qalıb. Məsələn, bir gün yas məclisində kişilərin yığışdığı məkana daxil olur və mollanın qələtini düzəldir. Baxmayaraq ki, o zaman qadının kişi məclisində olması qadağan idi. Amma buna rəğmən Şəfiqə xanım savadsız molla ilə də mübahisə edir ki, bu da məclisdəkilərin hiddətinə səbəb olur.

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Firdovsiyyə Əhmədova Şəfiqə xanım barəsində bir məqamı xüsusi qeyd edir:


“Milli istiqlal hərəkatının yükşəlişində qadınlarımızın da öz payı var. Onlar əsasən  “Nəşri Maarif”, “Nicat” cəmiyyətlərində ictimai, maarifçi və xeyriyyə işləri ilə məşğul olurdular. Cumhuriyyət dövrünün faəl xanımlarından Şəfiqə Əfəndizadəni göstərə bilərik. Qeyd edək ki, həm Şəfiqə xanım, həm də dövrün digər ziyalı qadını Sara xanım qurultayda başıaçıq çıxış edəndə az qala böyük “İsmailiyyə” binası alqışlardan titrəyirdi. İnsanlar bir ağızdan “yaşasın hüruriyyəti nisvan!” deməklə bu iki xanımı alqışlayırdılar.
Daha sonra Kazanda ümumrus müsəlmanlar qurultayı keçirildi. Orada da Şəfiqə xanım Əfəndizadə, Səlimə xanım Yaqubova iştirak edirdilər.  Şəfiqə xanım həm parlamentdə stenoqramçı işləyir, həm gimnaziyada dərs deyir,  həm də publisistik fəaliyyət göstərirdi. “Şərq qadını”, “Dəbistan” jurnalında çalışıb. “İşıq” jurnalı var idi ki, o Azərbaycanın ilk qadın jurnalı olub”.

 

İctimai fəalların sevimlisi

Ş.Əfəndizadə həm də ictimai işlərlə də məşğul olurdu. O, Hacının Qızlar məktəbində dərs deyən zaman müəllimə rəfiqələri - Hənifə xanım Məlikova, Səkinə Axundzadə, Sara Vəzirova ilə birlikdə dram dərnəyi yaratmışdı. Eyni zamanda, qızlara teatr mədəniyyəti, aktyorluq sənəti barədə məlumatlar verir, onları o dövrdə çıxan mətbuat xülasələri ilə tanış edirdi.

Şəfiqə xanıç bir müəllimə kimi də, şagirdlərdə Azərbaycan ədəbiyyatına maraq və həvəs yaradırdə. Qızlara nəinki ədəbi əsərləri, dərslikləri oxumağı, eyni zamanda sərbəst, aydın, savadlı yazmağı da öyrədirdi. Gənc qızların yüksək təhsil almasına çalışan Şəfiqə xanım 1910-cu ilədək bu məktəbdə müəllimə işləyib. Fars, rus və ərəb dillərini, Şərq klassik ədəbiyyatını dərindən öyrənib. Eyni zamanda, qadın pedaqoji məktəbindəki müəllimlik kurslarında dərs deyib.

Cümhuriyyət dövrü mətbuatının araşdırıcısı Qərənfil Quliyeva Şəfiqə xanımın fəaliyyətinin çox az öyrənildiyini qeyd edir:

“1917-ci ilin aprelində Bakıda İsmailiyyə binasında Zaqafqaziya müsəlmanlarının qurultayı keçirilib. Qurultayda müxtəlif təbəqələrdən olan kişilərlə yanaşı, cəmi üç qadın - Tiflisdən Sara Talışinskaya, Bakıdan Şəfiqə Əfəndizadə və Sara Vəzirova iştirak ediblər. Fars, rus və ərəb dillərini yaxşı bilən, Şərq ədəbiyyatını mükəmməl öyrənən, Avropa mədəniyyəti ilə yaxından tanış olan Şəfiqə xanımın səlis, aydın və savadlı çıxışı hamını heyran edir. Şəfiqə xanım çıxışının sonunda qadınların maariflənməsi üçün yeni məktəblərin və teatrların açılmasını tələb edir. Onun çıxışı salonda böyük əks-səda doğurur”.

 İki haşiyə

Tarixçi M.Oruclu yazır: "Şəfiqə Əfəndizadə və Sona Talışxanova adlı iki azərbaycanlı qadının çıxışından sonra vəziyyət nümayəndələri qadın məsələsinə ciddi münasibət bildirməyə vadar etdi. Qadınların çıxışından sonra keçmiş Bakı qazısı Ağa Məhəmməd Kərim tribunaya çıxaraq onları şəriət qanunlarına zidd olaraq kişilər qarşısında çıxış etdiklərinə görə mühakimə etdi. Bu zaman bütün zal qızışdı, kimin kimlə savaşdığı məlum olmadı. Maarifpərvər ziyalılar aranı sakitləşdirərək, qadınları gizlincə dal qapıdan cıxarmağa nail oldular".

****

C.Məmmədquluzadənin "Ölülər" pyesi ilk dəfə Bakıda 1916-cı ildə tamaşaya qoyulub. Tamaşa zamanı Şəfiqə xanım salonda bir qadının ağladığını görərək, ona yaxınlaşıb. Nə üçün ağladığını soruşanda qadın "Bu ki mənim həyatımdır, çəkdiyim əzablardır", - deyə həyəcanla cavab verib.
"Ağlama, bacım. Bu, təkcə sənin yox, bütün Azərbaycan qadınlarının həyatıdır", - deyə Şəfiqə xanım onu sakitləşdirib. Bu hadisə onu çox təsirləndirib. "Açıq söz" qəzetində "Ölülər" pyesi haqqında məqalə yazıb.

Cümhuriyyət dövründəki çətinliklər

Araşdırmaçı Qərənfil Quliyeva Şəfiqə xanımın AXC dövründəki fəaliyyəti haqqındakı araşdırma yazısında onun xeyli çətinliklər yaşadığını göstərir:

“1918-ci ilin martında ermənilər tərəfindən törədilən mart faciəsi Şəfiqə xanımın da həyatına ağır zərbələr vurub. Bu qanlı olayda Şəfiqə xanımın başına bəlalar gəlib. Bir müddət Qubada, Azqurda və İstanbulda yaşayıb. Lakin Azərbaycanda baş verən hadisələri mütəmadi olaraq izləyib və münasibət bildirib. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qələbəsindən sonra 1919-cu ilin aprelində Bakıya qayıdan Şəfiqə xanım yenidən pedaqoji işinə bərpa olunub”.

 

Son dayanacaq – Sovet dövrü…

Amma o, Sovet dövründə də dinc oturmayıb. Bu illərdə də müəllimliklə yanaşı, publisistik fəaliyyətini davam etdirib. 1923-cü ildə nəşrə başlayan "Şərq qadını" jurnalının redaksiya heyətinin üzvü seçilib, jurnalın məsul katibi və bədii ədəbiyyat şöbəsinin müdiri olub. Jurnal o zaman onun haqqında yazırdı:

"Şəfiqə xanım bütün Zaqafqaziyada ilk Azərbaycan dili müəlliməsi və bununla yanaşı, ilk Azərbaycan qadın jurnalistivə publisisti olmuşdur".

Tədqiqatçıların yazdığına görə, 1932-ci ilə qədər pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olan Şəfiqə xanım Zaqafqaziyada, Qafqazda, Moskvada keçirilən qadın konfrans və qurultaylarında nümayəndə kimi iştirak edirdi.

Bütün ömrünü Azərbaycan qadınının maariflənməsinə, azadlığına həsr edən Şəfiqə xanım Əfəndizadə 1959-cu ildə Bakıda dünyasını dəyişib.

Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının yardımı ilə həyata keçirilən "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyinin mediada təbliği və müsabiqənin keçirilməsi" layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. 

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
İŞİD-in nəzarətindəki sonuncu kənddə döyüşlər başladı - Qruplaşma tarixdən silinəcək?
21.02.2019, 17:10

İŞİD-in nəzarətindəki sonuncu kənddə döyüşlər başladı - Qruplaşma tarixdən silinəcək?

Manat sabah bu məzənnədə olacaq  
21.02.2019, 17:08

Manat sabah bu məzənnədə olacaq  

Xocalıdan olan ana Prezidentdən kömək istədi - MÜRACİƏT
21.02.2019, 17:03

Xocalıdan olan ana Prezidentdən kömək istədi - MÜRACİƏT

Vətənə xidmət vəzifəsi
21.02.2019, 17:01

Vətənə xidmət vəzifəsi

Dövlət Gömrük Komitəsi quzu əti ilə bağlı açıqlama yaydı
21.02.2019, 16:30

Dövlət Gömrük Komitəsi quzu əti ilə bağlı açıqlama yaydı

Əli Əhmədov Dünya Bankının regional direktoru ilə müzakirə apardı
21.02.2019, 16:26

Əli Əhmədov Dünya Bankının regional direktoru ilə müzakirə apardı

Azərbaycan sərhədini pozmaq istəyən 5 əcnəbi saxlanıldı
21.02.2019, 16:21

Azərbaycan sərhədini pozmaq istəyən 5 əcnəbi saxlanıldı

Mehman Əliyevin atası vəfat edib   
21.02.2019, 16:16

Mehman Əliyevin atası vəfat edib  

Kamal Abdulla Metin Yıldızla müzakirə apardı
21.02.2019, 16:13

Kamal Abdulla Metin Yıldızla müzakirə apardı

İcra başçısı Ermənistanla sərhəddə səyyar qəbul keçirdi
21.02.2019, 16:11

İcra başçısı Ermənistanla sərhəddə səyyar qəbul keçirdi

Ülvi Quliyevdən gənclərə ÇAĞIRIŞ
21.02.2019, 16:06

Ülvi Quliyevdən gənclərə ÇAĞIRIŞ

ATƏT-də Xocalı məsələsi qaldırılacaq   
21.02.2019, 15:56

ATƏT-də Xocalı məsələsi qaldırılacaq  

Ağdamda Ermənistanın PUA-sı məhv edildi
21.02.2019, 15:48

Ağdamda Ermənistanın PUA-sı məhv edildi

ATƏT PA-nın İpək Yoluna Dəstək Qrupu mühüm qərarlar qəbul etdi
21.02.2019, 15:43

ATƏT PA-nın İpək Yoluna Dəstək Qrupu mühüm qərarlar qəbul etdi

Venesuelanın Xarici İşlər nazirinin müavini ADU-da
21.02.2019, 15:42

Venesuelanın Xarici İşlər nazirinin müavini ADU-da

Sarkisyanın qardaşının gizləndiyi ölkə məlum oldu
21.02.2019, 15:39

Sarkisyanın qardaşının gizləndiyi ölkə məlum oldu

Magistraturaya qəbul imtahanı keçiriləcək
21.02.2019, 15:35

Magistraturaya qəbul imtahanı keçiriləcək

“Könüllülər Parlamenti - Azərbaycan, 2019” layihəsinin bağlanış mərasimi keçirildi   
21.02.2019, 15:24

“Könüllülər Parlamenti - Azərbaycan, 2019” layihəsinin bağlanış mərasimi keçirildi  

Təhqir və böhtana görə cəzalar sərtləşdirilə bilər - Birinci vitse-spikerdən ANONS
21.02.2019, 15:20

Təhqir və böhtana görə cəzalar sərtləşdirilə bilər - Birinci vitse-spikerdən ANONS

Növbədənkənar parlament seçkiləri keçirilməyəcək – Ziyafət Əsgərov
21.02.2019, 15:11

Növbədənkənar parlament seçkiləri keçirilməyəcək – Ziyafət Əsgərov

Almaniyada silahlı insidentdə 2 nəfər öldü
21.02.2019, 15:10

Almaniyada silahlı insidentdə 2 nəfər öldü

“Xalqa sevgi, vətənpərvərlik, humanizm...” - Deputatlar Mehriban Əliyevanın fəaliyyətindən DANIŞDILAR
21.02.2019, 15:04

“Xalqa sevgi, vətənpərvərlik, humanizm...” - Deputatlar Mehriban Əliyevanın fəaliyyətindən DANIŞDILAR

Azərbaycanla Türkiyə Ermənistanla sərhəddə təlim keçirir
21.02.2019, 14:38

Azərbaycanla Türkiyə Ermənistanla sərhəddə təlim keçirir

Bakı metrosunda daha bir YENİLİK
21.02.2019, 14:38

Bakı metrosunda daha bir YENİLİK

Avropada Qarabağ üçün birləşək! - Böyük mitinqə çağırış
21.02.2019, 14:37

Avropada Qarabağ üçün birləşək! - Böyük mitinqə çağırış

İki deputat Avstraliyadadır
21.02.2019, 14:29

İki deputat Avstraliyadadır

Nəticələr AÇIQLANDI - 211 nəfər sınaq imtahanına gəlməyib
21.02.2019, 14:22

Nəticələr AÇIQLANDI - 211 nəfər sınaq imtahanına gəlməyib

Prezident Ağdamda yol tikintisinə 2,3 milyon manat ayırdı
21.02.2019, 14:16

Prezident Ağdamda yol tikintisinə 2,3 milyon manat ayırdı

Nazirlik minimum əməkhaqqına görə işəgötürənlərə XƏBƏRDARLIQ etdi
21.02.2019, 13:45

Nazirlik minimum əməkhaqqına görə işəgötürənlərə XƏBƏRDARLIQ etdi

Timoşenko Poroşenkonu məhkəməyə verdi
21.02.2019, 13:44

Timoşenko Poroşenkonu məhkəməyə verdi

Mehriban Əliyevanın Birinci vitse-prezident təyin olunmasından iki il keçir
21.02.2019, 13:23

Mehriban Əliyevanın Birinci vitse-prezident təyin olunmasından iki il keçir

Mustafa Hacıbəyliyə hökm oxundu
21.02.2019, 13:17

Mustafa Hacıbəyliyə hökm oxundu

İlham Əliyev Sovet İttifaqı Qəhrəmanını qəbul edib   
21.02.2019, 13:10

İlham Əliyev Sovet İttifaqı Qəhrəmanını qəbul edib  

Azərbaycan filmi Niderlandın ən məşhur +31mag jurnalında
21.02.2019, 13:05

Azərbaycan filmi Niderlandın ən məşhur +31mag jurnalında

Sabahın hava PROQNOZU verildi   
21.02.2019, 12:59

Sabahın hava PROQNOZU verildi  

Bakıda dayanma-durma nişanları dəyişdirilir - FOTOLAR
21.02.2019, 12:53

Bakıda dayanma-durma nişanları dəyişdirilir - FOTOLAR

Nazirlikdən vergi ombudsmanı ilə bağlı rəsmi AÇIQLAMA
21.02.2019, 12:51

Nazirlikdən vergi ombudsmanı ilə bağlı rəsmi AÇIQLAMA

Aygün Kazımovadan daha bir YENİLİK - “Duy”  
21.02.2019, 12:34

Aygün Kazımovadan daha bir YENİLİK - “Duy”  

Ağ Ev Paşinyana hirsləndi - Erməni nazirin səfəri ləğv olundu
21.02.2019, 12:30

Ağ Ev Paşinyana hirsləndi - Erməni nazirin səfəri ləğv olundu

Soydaşlarımızın qəlbi Xocalıdadır
21.02.2019, 12:29

Soydaşlarımızın qəlbi Xocalıdadır

BDU-nun professoru vəfat etdi   
21.02.2019, 12:04

BDU-nun professoru vəfat etdi  

Qobustanda heyvanlar peyvəndlənir
21.02.2019, 12:04

Qobustanda heyvanlar peyvəndlənir

Masazırdakı yanğında 4 polis işçisi ZƏHƏRLƏNDİ   
21.02.2019, 12:01

Masazırdakı yanğında 4 polis işçisi ZƏHƏRLƏNDİ  

“Xoşbəxt et, Xoşbəxt ol”- Bakı Ali Neft Məktəbində xeyriyyə tədbiri
21.02.2019, 11:59

“Xoşbəxt et, Xoşbəxt ol”- Bakı Ali Neft Məktəbində xeyriyyə tədbiri

“Neolit”dəki davanın səbəbkarı olan çeçen bloger terrorçuluqda təqsirləndirilir
21.02.2019, 11:56

“Neolit”dəki davanın səbəbkarı olan çeçen bloger terrorçuluqda təqsirləndirilir

Avropa Gənclər Olimpiya Festivalının talismanları təqdim olunub
21.02.2019, 11:42

Avropa Gənclər Olimpiya Festivalının talismanları təqdim olunub

BDU-da Tvinninq layihəsinin rəhbərləri ilə görüş keçirilib
21.02.2019, 11:29

BDU-da Tvinninq layihəsinin rəhbərləri ilə görüş keçirilib

Ermənistanın ən radikal siyasətçisi Qarabağı Ermənistana birləşdirmək istəyir
21.02.2019, 11:27

Ermənistanın ən radikal siyasətçisi Qarabağı Ermənistana birləşdirmək istəyir

Fazil Məmmədov əvvəlki biznesi ilə məşğul olmağa başlayıb   
21.02.2019, 11:18

Fazil Məmmədov əvvəlki biznesi ilə məşğul olmağa başlayıb  

“Khazar” Avtomobil Zavodunda 1000-dən çox avtomobil istehsal olunub
21.02.2019, 11:17

“Khazar” Avtomobil Zavodunda 1000-dən çox avtomobil istehsal olunub

ARXİV