18 noyabr 2017, Şənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Cümhuriyyət parlamentinin yeganə qadını - Mollaların təhdid etdiyi xanım kim idi?..  
Cümhuriyyət parlamentinin yeganə qadını - Mollaların təhdid etdiyi xanım kim idi?..   +
21.10.2017, 17:03

Gələn il Azərbaycan tarixinin ən şanlı səhifələrindən olan Azərbaycan Cümhuriyyətinin (AXC) 100 illik yubileyi dövlət səviyyəsində qeyd ediləcək.

Modern.az saytı 1918-ci il 28 mayda əsası qoyulan bu möhtəşəm tarixə aid “AXC-100” silsiləsi altında hazırladığı müsahibə, araşdırma, məqalələri davam etdirir.

Təəssüf ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətindən danışdıqda Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Fətəli xan Xoyski, Nəsib bəy Yusifbəyli kimi azsaylı insanların adlarını çəkməklə, onlar barəsində yazıları oxumaqla kifayətlənirik.

 

Lakin həm onların rəhbərlik etdiyi komandanın əksər üzvləri, həm də 23 ay ərzində əvəzsiz işlər görmüş digər şəxslər təəssüf ki, unudulur. Onların arasında ziyalı qadınlar da var. Etiraf edək ki, 1918-ci ilin Bakısında bir qadının ziyalı elitada çalışması bir kişinin bu istiqamətdəki fəaliyyətindən azı on dəfə çətin idi.

 

Cümhuriyyət dövrünün ziyalı qadınları əsasən mədəni-maarifçi, sosial, ictimai sahədə fəaliyyət göstərirdilər. Həm pedaqoji, həm də publisistik fəaliyyətlərinin kökündə maarifçilik missiyası duran bu xanımlar heç də dövrün kişilərindən geri qalmırdılar. Buna səbəb əslində Cümhuriyyət hakimiyyətinin qadın məsələsi və qadın hüquqları istiqamətində apardığı düzgün siyasət idi. Şərqdə ilk dəfə olaraq qadına seçkidə iştirak etmək hüququ verilmişdi. Yeni qız məktəbləri açılır və xanımlar hazır kadr kimi cəmiyyət üçün yetişdirilirdi. Məhz, bu addımlar cımiyyətdə qadının da rolunu artırırdı.

Onlardan biri də…

 

Onlardan biri də Şəfiqə Əfəndizadədir. O, Azərbaycan Cümhuriyyəti parlamentinin yeganə qadın əməkdaşı, Cənubi Qafqazın ilk qadın jurnalisti hesab edilir.

Şəfiqə xanım  1882-ci ildə Gürcüstanın tarixən türklərin yaşadığı Cavahetiya bölgəsində, Axalsix rayonunun Azqur kəndində doğulub. Atası Məmmədəmin Şeyxzadə dövrünün tanınmış ziyalısı və müəllimi idi. Övladlarının təhsil alması ilə şəxsən özü məşğul olurdu. Şəfiqə də bacısı Səidə ilə təhsillərini məhz atasından alıb. On dörd yaşında ikən o, Şəki şəhərinə gedir. Burada atasının çalışdığı "Darrüssiyada" məktəbinin nəzdində qızlar üçün açılmış xüsusi qrupda dərs deməyə başlayır. Lakin burada çox qalmır, həmin il Bakıya gəlir. Qadın savadsızlığına qarşı mübarizə aparan ziyalılarla çiyin-çiyinə çalışır.

Bu zaman böyük mesenat, milyonçu Hacı Zeynalabdin Tağıyev Bakıda ilk qızlar məktəbini açır. Bununla da, müsəlman Şərqində qadınların yüksək təhsil almasının təməli qoyulur. Görkəmli ictimai-siyasi xadim Nəriman Nərimanov Məmmədəmin Şeyxzadəyə məktub yazaraq, ondan qızını həmin məktəbdə dərs deməyə göndərməsini xahiş edir. Ata bu dəvətdən məmnun qalır. Ancaq qızının dövlət məktəbində təhsil almadığı üçün belə bir hüququ olmadığını bildirir. Belə olan halda Şəfiqə 1901-ci ildə Tiflisə qayıdır, orada imtahan verir və müəllimlik attestatı alır. Sonra yenidən Bakıya dönür. Rus-müsəlman qızlar məktəbində ana dilindən dərs deyir.

Mollaların qənimi

Şəfiqə xanım Cümhuriyyət dövrünün ən fəal xanımı hesab olunur. O, ali təhsil almamasına baxmayaraq, həm publisist, həm də pedaqoq kimi çox dəyərli fəaliyyətə sahiblənib. Həmçinin, Cümhuriyyət parlamentində stenoqramçı kimi çalışaraq, orada bütün Azərbaycan qadınlarını təmsil edib.

Bu xanım mütərrəqqi fikirlərinə görə xeyli təzyiqlərə də məruz qalıb. Məsələn, bir gün yas məclisində kişilərin yığışdığı məkana daxil olur və mollanın qələtini düzəldir. Baxmayaraq ki, o zaman qadının kişi məclisində olması qadağan idi. Amma buna rəğmən Şəfiqə xanım savadsız molla ilə də mübahisə edir ki, bu da məclisdəkilərin hiddətinə səbəb olur.

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Firdovsiyyə Əhmədova Şəfiqə xanım barəsində bir məqamı xüsusi qeyd edir:


“Milli istiqlal hərəkatının yükşəlişində qadınlarımızın da öz payı var. Onlar əsasən  “Nəşri Maarif”, “Nicat” cəmiyyətlərində ictimai, maarifçi və xeyriyyə işləri ilə məşğul olurdular. Cumhuriyyət dövrünün faəl xanımlarından Şəfiqə Əfəndizadəni göstərə bilərik. Qeyd edək ki, həm Şəfiqə xanım, həm də dövrün digər ziyalı qadını Sara xanım qurultayda başıaçıq çıxış edəndə az qala böyük “İsmailiyyə” binası alqışlardan titrəyirdi. İnsanlar bir ağızdan “yaşasın hüruriyyəti nisvan!” deməklə bu iki xanımı alqışlayırdılar.
Daha sonra Kazanda ümumrus müsəlmanlar qurultayı keçirildi. Orada da Şəfiqə xanım Əfəndizadə, Səlimə xanım Yaqubova iştirak edirdilər.  Şəfiqə xanım həm parlamentdə stenoqramçı işləyir, həm gimnaziyada dərs deyir,  həm də publisistik fəaliyyət göstərirdi. “Şərq qadını”, “Dəbistan” jurnalında çalışıb. “İşıq” jurnalı var idi ki, o Azərbaycanın ilk qadın jurnalı olub”.

 

İctimai fəalların sevimlisi

Ş.Əfəndizadə həm də ictimai işlərlə də məşğul olurdu. O, Hacının Qızlar məktəbində dərs deyən zaman müəllimə rəfiqələri - Hənifə xanım Məlikova, Səkinə Axundzadə, Sara Vəzirova ilə birlikdə dram dərnəyi yaratmışdı. Eyni zamanda, qızlara teatr mədəniyyəti, aktyorluq sənəti barədə məlumatlar verir, onları o dövrdə çıxan mətbuat xülasələri ilə tanış edirdi.

Şəfiqə xanıç bir müəllimə kimi də, şagirdlərdə Azərbaycan ədəbiyyatına maraq və həvəs yaradırdə. Qızlara nəinki ədəbi əsərləri, dərslikləri oxumağı, eyni zamanda sərbəst, aydın, savadlı yazmağı da öyrədirdi. Gənc qızların yüksək təhsil almasına çalışan Şəfiqə xanım 1910-cu ilədək bu məktəbdə müəllimə işləyib. Fars, rus və ərəb dillərini, Şərq klassik ədəbiyyatını dərindən öyrənib. Eyni zamanda, qadın pedaqoji məktəbindəki müəllimlik kurslarında dərs deyib.

Cümhuriyyət dövrü mətbuatının araşdırıcısı Qərənfil Quliyeva Şəfiqə xanımın fəaliyyətinin çox az öyrənildiyini qeyd edir:

“1917-ci ilin aprelində Bakıda İsmailiyyə binasında Zaqafqaziya müsəlmanlarının qurultayı keçirilib. Qurultayda müxtəlif təbəqələrdən olan kişilərlə yanaşı, cəmi üç qadın - Tiflisdən Sara Talışinskaya, Bakıdan Şəfiqə Əfəndizadə və Sara Vəzirova iştirak ediblər. Fars, rus və ərəb dillərini yaxşı bilən, Şərq ədəbiyyatını mükəmməl öyrənən, Avropa mədəniyyəti ilə yaxından tanış olan Şəfiqə xanımın səlis, aydın və savadlı çıxışı hamını heyran edir. Şəfiqə xanım çıxışının sonunda qadınların maariflənməsi üçün yeni məktəblərin və teatrların açılmasını tələb edir. Onun çıxışı salonda böyük əks-səda doğurur”.

 İki haşiyə

Tarixçi M.Oruclu yazır: "Şəfiqə Əfəndizadə və Sona Talışxanova adlı iki azərbaycanlı qadının çıxışından sonra vəziyyət nümayəndələri qadın məsələsinə ciddi münasibət bildirməyə vadar etdi. Qadınların çıxışından sonra keçmiş Bakı qazısı Ağa Məhəmməd Kərim tribunaya çıxaraq onları şəriət qanunlarına zidd olaraq kişilər qarşısında çıxış etdiklərinə görə mühakimə etdi. Bu zaman bütün zal qızışdı, kimin kimlə savaşdığı məlum olmadı. Maarifpərvər ziyalılar aranı sakitləşdirərək, qadınları gizlincə dal qapıdan cıxarmağa nail oldular".

****

C.Məmmədquluzadənin "Ölülər" pyesi ilk dəfə Bakıda 1916-cı ildə tamaşaya qoyulub. Tamaşa zamanı Şəfiqə xanım salonda bir qadının ağladığını görərək, ona yaxınlaşıb. Nə üçün ağladığını soruşanda qadın "Bu ki mənim həyatımdır, çəkdiyim əzablardır", - deyə həyəcanla cavab verib.
"Ağlama, bacım. Bu, təkcə sənin yox, bütün Azərbaycan qadınlarının həyatıdır", - deyə Şəfiqə xanım onu sakitləşdirib. Bu hadisə onu çox təsirləndirib. "Açıq söz" qəzetində "Ölülər" pyesi haqqında məqalə yazıb.

Cümhuriyyət dövründəki çətinliklər

Araşdırmaçı Qərənfil Quliyeva Şəfiqə xanımın AXC dövründəki fəaliyyəti haqqındakı araşdırma yazısında onun xeyli çətinliklər yaşadığını göstərir:

“1918-ci ilin martında ermənilər tərəfindən törədilən mart faciəsi Şəfiqə xanımın da həyatına ağır zərbələr vurub. Bu qanlı olayda Şəfiqə xanımın başına bəlalar gəlib. Bir müddət Qubada, Azqurda və İstanbulda yaşayıb. Lakin Azərbaycanda baş verən hadisələri mütəmadi olaraq izləyib və münasibət bildirib. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qələbəsindən sonra 1919-cu ilin aprelində Bakıya qayıdan Şəfiqə xanım yenidən pedaqoji işinə bərpa olunub”.

 

Son dayanacaq – Sovet dövrü…

Amma o, Sovet dövründə də dinc oturmayıb. Bu illərdə də müəllimliklə yanaşı, publisistik fəaliyyətini davam etdirib. 1923-cü ildə nəşrə başlayan "Şərq qadını" jurnalının redaksiya heyətinin üzvü seçilib, jurnalın məsul katibi və bədii ədəbiyyat şöbəsinin müdiri olub. Jurnal o zaman onun haqqında yazırdı:

"Şəfiqə xanım bütün Zaqafqaziyada ilk Azərbaycan dili müəlliməsi və bununla yanaşı, ilk Azərbaycan qadın jurnalistivə publisisti olmuşdur".

Tədqiqatçıların yazdığına görə, 1932-ci ilə qədər pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olan Şəfiqə xanım Zaqafqaziyada, Qafqazda, Moskvada keçirilən qadın konfrans və qurultaylarında nümayəndə kimi iştirak edirdi.

Bütün ömrünü Azərbaycan qadınının maariflənməsinə, azadlığına həsr edən Şəfiqə xanım Əfəndizadə 1959-cu ildə Bakıda dünyasını dəyişib.

E.Nihad


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Türkiyədə NATO-ya qarşı cinayət işi açıldı
18.11.2017, 00:45

Türkiyədə NATO-ya qarşı cinayət işi açıldı

İngiltərədə helikopter qəzasında 4 nəfər öldü - Yenilənib
18.11.2017, 00:31

İngiltərədə helikopter qəzasında 4 nəfər öldü - Yenilənib

Yük maşını minik avtomobilin üzərinə aşdı: 3 yaralı - Yenilənib
18.11.2017, 00:13

Yük maşını minik avtomobilin üzərinə aşdı: 3 yaralı - Yenilənib

Yaponların kütləvi ölüm səbəbi
18.11.2017, 00:00

Yaponların kütləvi ölüm səbəbi

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı
17.11.2017, 23:24

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı

Turistlər üçün təhlükəsiz ölkələr
17.11.2017, 23:10

Turistlər üçün təhlükəsiz ölkələr

Nobel mükafatını xəstəxanada alan bakılı alim – Stalinin əfv etdiyi Landau...
17.11.2017, 22:57

Nobel mükafatını xəstəxanada alan bakılı alim – Stalinin əfv etdiyi Landau...

Gəncədə ər keçmiş xanımını döyərək xəstəxanalıq etdi   
17.11.2017, 22:34

Gəncədə ər keçmiş xanımını döyərək xəstəxanalıq etdi  

Yeni yol sürücülər üçün təhlükə yaradır - Video
17.11.2017, 22:21

Yeni yol sürücülər üçün təhlükə yaradır - Video

Bakıda torpaq altında qalan fəhlə XİLAS EDİLDİ - YENİLƏNİB
17.11.2017, 22:05

Bakıda torpaq altında qalan fəhlə XİLAS EDİLDİ - YENİLƏNİB

"40 keyfiyyətli oyun, 60 keyfiyyətsiz matçdan daha yaxşıdır" - Qurban Qurbanov
17.11.2017, 21:54

"40 keyfiyyətli oyun, 60 keyfiyyətsiz matçdan daha yaxşıdır" - Qurban Qurbanov

“Qarabağ” ölkə çempionatında növbəti qələbəsini qazandı
17.11.2017, 21:24

“Qarabağ” ölkə çempionatında növbəti qələbəsini qazandı

Belçikada Azərbaycanla enerji sahəsində əməkdaşlıq müzakirə edildi
17.11.2017, 21:15

Belçikada Azərbaycanla enerji sahəsində əməkdaşlıq müzakirə edildi

Türkiyədə  22 universitet əməkdaşı saxlanıldı
17.11.2017, 20:43

Türkiyədə  22 universitet əməkdaşı saxlanıldı

Ukraynada Afaq Məsudun “Azadlıq” romanının təqdimatı oldu - Fotolar
17.11.2017, 20:29

Ukraynada Afaq Məsudun “Azadlıq” romanının təqdimatı oldu - Fotolar

“Premium” və “Super” markalı benzin bahalaşdı - RƏSMİ İZAH
17.11.2017, 20:02

“Premium” və “Super” markalı benzin bahalaşdı - RƏSMİ İZAH

Dünyada ilk dəfə insandan insana baş köçürülüb
17.11.2017, 19:51

Dünyada ilk dəfə insandan insana baş köçürülüb

Bu gecə paytaxtın bu hissəsində işıq olmayacaq
17.11.2017, 18:58

Bu gecə paytaxtın bu hissəsində işıq olmayacaq

Bakcell biznes qurmaq istəyən gənclərə maliyyə ayırıb
17.11.2017, 18:44

Bakcell biznes qurmaq istəyən gənclərə maliyyə ayırıb

İlham Əliyev latviyalı həmkarını təbrik etdi
17.11.2017, 18:33

İlham Əliyev latviyalı həmkarını təbrik etdi

Gəncədə 14 yaşlı qıza qarşı nalayiq hərəkətlər edən şəxs saxlanılıb
17.11.2017, 18:26

Gəncədə 14 yaşlı qıza qarşı nalayiq hərəkətlər edən şəxs saxlanılıb

"Bakı Prosesi"nin 10-cu ildönümü qeyd ediləcək
17.11.2017, 18:08

"Bakı Prosesi"nin 10-cu ildönümü qeyd ediləcək

ADU-da “Rusiyada siyasi antropologiya” mövzusunda mühazirə oxunub
17.11.2017, 17:46

ADU-da “Rusiyada siyasi antropologiya” mövzusunda mühazirə oxunub

Ağdam, Bərdə və Tərtərdə yenidən zəlzələ oldu   
17.11.2017, 17:45

Ağdam, Bərdə və Tərtərdə yenidən zəlzələ oldu  

“Bakcell” 3 gəncin biznes ideyalarını reallaşdırmaq üçün pul ayırdı
17.11.2017, 17:36

“Bakcell” 3 gəncin biznes ideyalarını reallaşdırmaq üçün pul ayırdı

Manat və dolların 3 günlük MƏZƏNNƏSİ
17.11.2017, 17:24

Manat və dolların 3 günlük MƏZƏNNƏSİ

Fəal vikipediyaçıdan “Milli Dirçəliş Günü”nə töhfə   
17.11.2017, 17:24

Fəal vikipediyaçıdan “Milli Dirçəliş Günü”nə töhfə  

NATO Türkiyədən üzr istədi
17.11.2017, 17:21

NATO Türkiyədən üzr istədi

Jurnalist Zabil Müqabiloğlunun anım günüdür - FOTO   
17.11.2017, 17:10

Jurnalist Zabil Müqabiloğlunun anım günüdür - FOTO  

3 ölkənin səfiri ADU-da olub
17.11.2017, 17:03

3 ölkənin səfiri ADU-da olub

Dövlət Komitəsi teleaparıcı Zaur Kamalın 15 yaşlı qıza elçi getməsini araşdırdı - QALMAQAL   
17.11.2017, 17:01

Dövlət Komitəsi teleaparıcı Zaur Kamalın 15 yaşlı qıza elçi getməsini araşdırdı - QALMAQAL  

525-i hədəfləyən «525»
17.11.2017, 16:52

525-i hədəfləyən «525»

Sumqayıtda qadını qətlə yetirən şəxs saxlanıldı
17.11.2017, 16:51

Sumqayıtda qadını qətlə yetirən şəxs saxlanıldı

Deputat İstanbula gedir
17.11.2017, 16:42

Deputat İstanbula gedir

NATO-dan Türkiyəyə böyük HƏQARƏT - Ərdoğan türk hərbçiləri geri çağırdı
17.11.2017, 16:32

NATO-dan Türkiyəyə böyük HƏQARƏT - Ərdoğan türk hərbçiləri geri çağır

ARXİV