17 dekabr 2018, Bazar ertəsi
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Cümhuriyyət parlamentinin yeganə qadını - Mollaların təhdid etdiyi xanım kim idi?..  
Cümhuriyyət parlamentinin yeganə qadını - Mollaların təhdid etdiyi xanım kim idi?..   +
03.07.2018, 13:48

Bu il Azərbaycan tarixinin ən şanlı səhifələrindən olan Azərbaycan Cümhuriyyətinin (AXC) 100 illik yubileyi dövlət səviyyəsində qeyd edilir.

Modern.az saytı 1918-ci il 28 mayda əsası qoyulan bu möhtəşəm tarixə aid “AXC-100” silsiləsi altında hazırladığı müsahibə, araşdırma, məqalələri davam etdirir.

Təəssüf ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətindən danışdıqda Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Fətəli xan Xoyski, Nəsib bəy Yusifbəyli kimi azsaylı insanların adlarını çəkməklə, onlar barəsində yazıları oxumaqla kifayətlənirik.

 

Lakin həm onların rəhbərlik etdiyi komandanın əksər üzvləri, həm də 23 ay ərzində əvəzsiz işlər görmüş digər şəxslər təəssüf ki, unudulur. Onların arasında ziyalı qadınlar da var. Etiraf edək ki, 1918-ci ilin Bakısında bir qadının ziyalı elitada çalışması bir kişinin bu istiqamətdəki fəaliyyətindən azı on dəfə çətin idi.

 

Cümhuriyyət dövrünün ziyalı qadınları əsasən mədəni-maarifçi, sosial, ictimai sahədə fəaliyyət göstərirdilər. Həm pedaqoji, həm də publisistik fəaliyyətlərinin kökündə maarifçilik missiyası duran bu xanımlar heç də dövrün kişilərindən geri qalmırdılar. Buna səbəb əslində Cümhuriyyət hakimiyyətinin qadın məsələsi və qadın hüquqları istiqamətində apardığı düzgün siyasət idi. Şərqdə ilk dəfə olaraq qadına seçkidə iştirak etmək hüququ verilmişdi. Yeni qız məktəbləri açılır və xanımlar hazır kadr kimi cəmiyyət üçün yetişdirilirdi. Məhz, bu addımlar cımiyyətdə qadının da rolunu artırırdı.

Onlardan biri də…

 

Onlardan biri də Şəfiqə Əfəndizadədir. O, Azərbaycan Cümhuriyyəti parlamentinin yeganə qadın əməkdaşı, Cənubi Qafqazın ilk qadın jurnalisti hesab edilir.

Şəfiqə xanım  1882-ci ildə Gürcüstanın tarixən türklərin yaşadığı Cavahetiya bölgəsində, Axalsix rayonunun Azqur kəndində doğulub. Atası Məmmədəmin Şeyxzadə dövrünün tanınmış ziyalısı və müəllimi idi. Övladlarının təhsil alması ilə şəxsən özü məşğul olurdu. Şəfiqə də bacısı Səidə ilə təhsillərini məhz atasından alıb. On dörd yaşında ikən o, Şəki şəhərinə gedir. Burada atasının çalışdığı "Darrüssiyada" məktəbinin nəzdində qızlar üçün açılmış xüsusi qrupda dərs deməyə başlayır. Lakin burada çox qalmır, həmin il Bakıya gəlir. Qadın savadsızlığına qarşı mübarizə aparan ziyalılarla çiyin-çiyinə çalışır.

Bu zaman böyük mesenat, milyonçu Hacı Zeynalabdin Tağıyev Bakıda ilk qızlar məktəbini açır. Bununla da, müsəlman Şərqində qadınların yüksək təhsil almasının təməli qoyulur. Görkəmli ictimai-siyasi xadim Nəriman Nərimanov Məmmədəmin Şeyxzadəyə məktub yazaraq, ondan qızını həmin məktəbdə dərs deməyə göndərməsini xahiş edir. Ata bu dəvətdən məmnun qalır. Ancaq qızının dövlət məktəbində təhsil almadığı üçün belə bir hüququ olmadığını bildirir. Belə olan halda Şəfiqə 1901-ci ildə Tiflisə qayıdır, orada imtahan verir və müəllimlik attestatı alır. Sonra yenidən Bakıya dönür. Rus-müsəlman qızlar məktəbində ana dilindən dərs deyir.

Mollaların qənimi

Şəfiqə xanım Cümhuriyyət dövrünün ən fəal xanımı hesab olunur. O, ali təhsil almamasına baxmayaraq, həm publisist, həm də pedaqoq kimi çox dəyərli fəaliyyətə sahiblənib. Həmçinin, Cümhuriyyət parlamentində stenoqramçı kimi çalışaraq, orada bütün Azərbaycan qadınlarını təmsil edib.

Bu xanım mütərrəqqi fikirlərinə görə xeyli təzyiqlərə də məruz qalıb. Məsələn, bir gün yas məclisində kişilərin yığışdığı məkana daxil olur və mollanın qələtini düzəldir. Baxmayaraq ki, o zaman qadının kişi məclisində olması qadağan idi. Amma buna rəğmən Şəfiqə xanım savadsız molla ilə də mübahisə edir ki, bu da məclisdəkilərin hiddətinə səbəb olur.

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Firdovsiyyə Əhmədova Şəfiqə xanım barəsində bir məqamı xüsusi qeyd edir:


“Milli istiqlal hərəkatının yükşəlişində qadınlarımızın da öz payı var. Onlar əsasən  “Nəşri Maarif”, “Nicat” cəmiyyətlərində ictimai, maarifçi və xeyriyyə işləri ilə məşğul olurdular. Cumhuriyyət dövrünün faəl xanımlarından Şəfiqə Əfəndizadəni göstərə bilərik. Qeyd edək ki, həm Şəfiqə xanım, həm də dövrün digər ziyalı qadını Sara xanım qurultayda başıaçıq çıxış edəndə az qala böyük “İsmailiyyə” binası alqışlardan titrəyirdi. İnsanlar bir ağızdan “yaşasın hüruriyyəti nisvan!” deməklə bu iki xanımı alqışlayırdılar.
Daha sonra Kazanda ümumrus müsəlmanlar qurultayı keçirildi. Orada da Şəfiqə xanım Əfəndizadə, Səlimə xanım Yaqubova iştirak edirdilər.  Şəfiqə xanım həm parlamentdə stenoqramçı işləyir, həm gimnaziyada dərs deyir,  həm də publisistik fəaliyyət göstərirdi. “Şərq qadını”, “Dəbistan” jurnalında çalışıb. “İşıq” jurnalı var idi ki, o Azərbaycanın ilk qadın jurnalı olub”.

 

İctimai fəalların sevimlisi

Ş.Əfəndizadə həm də ictimai işlərlə də məşğul olurdu. O, Hacının Qızlar məktəbində dərs deyən zaman müəllimə rəfiqələri - Hənifə xanım Məlikova, Səkinə Axundzadə, Sara Vəzirova ilə birlikdə dram dərnəyi yaratmışdı. Eyni zamanda, qızlara teatr mədəniyyəti, aktyorluq sənəti barədə məlumatlar verir, onları o dövrdə çıxan mətbuat xülasələri ilə tanış edirdi.

Şəfiqə xanıç bir müəllimə kimi də, şagirdlərdə Azərbaycan ədəbiyyatına maraq və həvəs yaradırdə. Qızlara nəinki ədəbi əsərləri, dərslikləri oxumağı, eyni zamanda sərbəst, aydın, savadlı yazmağı da öyrədirdi. Gənc qızların yüksək təhsil almasına çalışan Şəfiqə xanım 1910-cu ilədək bu məktəbdə müəllimə işləyib. Fars, rus və ərəb dillərini, Şərq klassik ədəbiyyatını dərindən öyrənib. Eyni zamanda, qadın pedaqoji məktəbindəki müəllimlik kurslarında dərs deyib.

Cümhuriyyət dövrü mətbuatının araşdırıcısı Qərənfil Quliyeva Şəfiqə xanımın fəaliyyətinin çox az öyrənildiyini qeyd edir:

“1917-ci ilin aprelində Bakıda İsmailiyyə binasında Zaqafqaziya müsəlmanlarının qurultayı keçirilib. Qurultayda müxtəlif təbəqələrdən olan kişilərlə yanaşı, cəmi üç qadın - Tiflisdən Sara Talışinskaya, Bakıdan Şəfiqə Əfəndizadə və Sara Vəzirova iştirak ediblər. Fars, rus və ərəb dillərini yaxşı bilən, Şərq ədəbiyyatını mükəmməl öyrənən, Avropa mədəniyyəti ilə yaxından tanış olan Şəfiqə xanımın səlis, aydın və savadlı çıxışı hamını heyran edir. Şəfiqə xanım çıxışının sonunda qadınların maariflənməsi üçün yeni məktəblərin və teatrların açılmasını tələb edir. Onun çıxışı salonda böyük əks-səda doğurur”.

 İki haşiyə

Tarixçi M.Oruclu yazır: "Şəfiqə Əfəndizadə və Sona Talışxanova adlı iki azərbaycanlı qadının çıxışından sonra vəziyyət nümayəndələri qadın məsələsinə ciddi münasibət bildirməyə vadar etdi. Qadınların çıxışından sonra keçmiş Bakı qazısı Ağa Məhəmməd Kərim tribunaya çıxaraq onları şəriət qanunlarına zidd olaraq kişilər qarşısında çıxış etdiklərinə görə mühakimə etdi. Bu zaman bütün zal qızışdı, kimin kimlə savaşdığı məlum olmadı. Maarifpərvər ziyalılar aranı sakitləşdirərək, qadınları gizlincə dal qapıdan cıxarmağa nail oldular".

****

C.Məmmədquluzadənin "Ölülər" pyesi ilk dəfə Bakıda 1916-cı ildə tamaşaya qoyulub. Tamaşa zamanı Şəfiqə xanım salonda bir qadının ağladığını görərək, ona yaxınlaşıb. Nə üçün ağladığını soruşanda qadın "Bu ki mənim həyatımdır, çəkdiyim əzablardır", - deyə həyəcanla cavab verib.
"Ağlama, bacım. Bu, təkcə sənin yox, bütün Azərbaycan qadınlarının həyatıdır", - deyə Şəfiqə xanım onu sakitləşdirib. Bu hadisə onu çox təsirləndirib. "Açıq söz" qəzetində "Ölülər" pyesi haqqında məqalə yazıb.

Cümhuriyyət dövründəki çətinliklər

Araşdırmaçı Qərənfil Quliyeva Şəfiqə xanımın AXC dövründəki fəaliyyəti haqqındakı araşdırma yazısında onun xeyli çətinliklər yaşadığını göstərir:

“1918-ci ilin martında ermənilər tərəfindən törədilən mart faciəsi Şəfiqə xanımın da həyatına ağır zərbələr vurub. Bu qanlı olayda Şəfiqə xanımın başına bəlalar gəlib. Bir müddət Qubada, Azqurda və İstanbulda yaşayıb. Lakin Azərbaycanda baş verən hadisələri mütəmadi olaraq izləyib və münasibət bildirib. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qələbəsindən sonra 1919-cu ilin aprelində Bakıya qayıdan Şəfiqə xanım yenidən pedaqoji işinə bərpa olunub”.

 

Son dayanacaq – Sovet dövrü…

Amma o, Sovet dövründə də dinc oturmayıb. Bu illərdə də müəllimliklə yanaşı, publisistik fəaliyyətini davam etdirib. 1923-cü ildə nəşrə başlayan "Şərq qadını" jurnalının redaksiya heyətinin üzvü seçilib, jurnalın məsul katibi və bədii ədəbiyyat şöbəsinin müdiri olub. Jurnal o zaman onun haqqında yazırdı:

"Şəfiqə xanım bütün Zaqafqaziyada ilk Azərbaycan dili müəlliməsi və bununla yanaşı, ilk Azərbaycan qadın jurnalistivə publisisti olmuşdur".

Tədqiqatçıların yazdığına görə, 1932-ci ilə qədər pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olan Şəfiqə xanım Zaqafqaziyada, Qafqazda, Moskvada keçirilən qadın konfrans və qurultaylarında nümayəndə kimi iştirak edirdi.

Bütün ömrünü Azərbaycan qadınının maariflənməsinə, azadlığına həsr edən Şəfiqə xanım Əfəndizadə 1959-cu ildə Bakıda dünyasını dəyişib.

Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının yardımı ilə həyata keçirilən "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyinin mediada təbliği və müsabiqənin keçirilməsi" layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. 

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
“Azərbaycan İsraillə gömrük sahəsində əməkdaşlığa önəm verir”  -Səfər Mehdiyev
17.12.2018, 20:14

“Azərbaycan İsraillə gömrük sahəsində əməkdaşlığa önəm verir”  -Səfər Mehdiyev

Prezidentin kürəkəni istefa verdi
17.12.2018, 20:03

Prezidentin kürəkəni istefa verdi

Bakıda əxlaqsızlıq yuvaları təşkil edən qadın həbs edildi
17.12.2018, 19:23

Bakıda əxlaqsızlıq yuvaları təşkil edən qadın həbs edildi

Qara Qarayevin 100 illiyinə həsr olunmuş kamera konserti keçiriləcək
17.12.2018, 19:10

Qara Qarayevin 100 illiyinə həsr olunmuş kamera konserti keçiriləcək

Bakıda “Hyundai” piyada keçidindəki 4 nəfəri vurdu
17.12.2018, 19:00

Bakıda “Hyundai” piyada keçidindəki 4 nəfəri vurdu

Qarabağda erməni əsgər minaya düşdü
17.12.2018, 18:31

Qarabağda erməni əsgər minaya düşdü

Cəfər Cabbarlının 120 illiyi qeyd ediləcək - SƏRƏNCAM
17.12.2018, 18:28

Cəfər Cabbarlının 120 illiyi qeyd ediləcək - SƏRƏNCAM

Elektrik stansiyalarının təmirinə 30 milyon manat ayrıldı
17.12.2018, 18:25

Elektrik stansiyalarının təmirinə 30 milyon manat ayrıldı

Bakıda QANUNSUZLUQ - Vətəndaşın mülkünü darmadağın etdilər – FOTO + VİDEO  
17.12.2018, 18:20

Bakıda QANUNSUZLUQ - Vətəndaşın mülkünü darmadağın etdilər – FOTO + VİDEO  

İlham Əliyev Qətər Əmiri və müavinini təbrik etdi
17.12.2018, 18:14

İlham Əliyev Qətər Əmiri və müavinini təbrik etdi

Qaradağ və Səbailin bir hissəsi susuz qalacaq
17.12.2018, 17:55

Qaradağ və Səbailin bir hissəsi susuz qalacaq

“Nar” jurnalistləri bir araya topladı
17.12.2018, 17:51

“Nar” jurnalistləri bir araya topladı

İranlı general silahla ehtiyatsız davrandığına görə öldü
17.12.2018, 17:49

İranlı general silahla ehtiyatsız davrandığına görə öldü

Azərbaycanda doğum, ölüm, nikah və boşanmalar...
17.12.2018, 17:47

Azərbaycanda doğum, ölüm, nikah və boşanmalar...

Azərbaycanda ümumi daxili məhsul artıb   
17.12.2018, 17:42

Azərbaycanda ümumi daxili məhsul artıb  

Rusiyada 5 nəfər dəm qazından öldü: 3-ü ermənidir
17.12.2018, 17:29

Rusiyada 5 nəfər dəm qazından öldü: 3-ü ermənidir

Çilinin Azərbaycana yeni müvəqqəti işlər vəkili təyin olundu
17.12.2018, 17:28

Çilinin Azərbaycana yeni müvəqqəti işlər vəkili təyin olundu

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ
17.12.2018, 17:11

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ

Koçaryanın Paşinyana qarşı iddiası təmin olunmadı
17.12.2018, 17:08

Koçaryanın Paşinyana qarşı iddiası təmin olunmadı

Bakcell karyera qurmaqda tələbələrə dəstək göstərir
17.12.2018, 17:01

Bakcell karyera qurmaqda tələbələrə dəstək göstərir

AvroLiqada 1/16 finalın püşkatması - “Fənərbaxça” və “Qalatasaray”ın RƏQİBLƏRİ   
17.12.2018, 16:55

AvroLiqada 1/16 finalın püşkatması - “Fənərbaxça” və “Qalatasaray”ın RƏQİBLƏRİ  

Rusiyada 17 yaşlı azərbaycanlı qız öldürüldü
17.12.2018, 16:43

Rusiyada 17 yaşlı azərbaycanlı qız öldürüldü

Qusarda yolu keçən piyadanı avtomobil vurub öldürdü
17.12.2018, 16:38

Qusarda yolu keçən piyadanı avtomobil vurub öldürdü

İnam Kərimov yeni sədr təyin etdi
17.12.2018, 16:29

İnam Kərimov yeni sədr təyin etdi

Reynaldo “Qarabağ”a qayıtdı - FOTO
17.12.2018, 16:25

Reynaldo “Qarabağ”a qayıtdı - FOTO

Azercell xidmət keyfiyyətini artırır
17.12.2018, 16:12

Azercell xidmət keyfiyyətini artırır

Könül Kərimovaya qarşı dələduzluq edən qadına hökm oxundu
17.12.2018, 16:04

Könül Kərimovaya qarşı dələduzluq edən qadına hökm oxundu

Çempionlar Liqasında 1/8 finalın püşkü atıldı - CÜTLÜKLƏR
17.12.2018, 15:45

Çempionlar Liqasında 1/8 finalın püşkü atıldı - CÜTLÜKLƏR

Prezident Mingəçevirə icra başçısı təyin etdi - FOTO
17.12.2018, 15:43

Prezident Mingəçevirə icra başçısı təyin etdi - FOTO

ADU və İndoneziya Universiteti arasında memorandum imzalandı
17.12.2018, 15:40

ADU və İndoneziya Universiteti arasında memorandum imzalandı

Nərmin Şahmarzadə Mübariz İbrahimovun ailəsindən üzr istədi - VİDEO
17.12.2018, 15:36

Nərmin Şahmarzadə Mübariz İbrahimovun ailəsindən üzr istədi - VİDEO

Nazir: “Prezidentin qarşımıza qoyduğu vəzifələrin icrası üçün 4 prinsipə əsaslanacağıq”
17.12.2018, 15:26

Nazir: “Prezidentin qarşımıza qoyduğu vəzifələrin icrası üçün 4 prinsipə əsaslanacağıq”

Onlara kim olduqlarını, əsl yerlərini göstərmək lazımdır - Əli Həsənovdan SƏRT ÇIXIŞ   
17.12.2018, 15:20

Onlara kim olduqlarını, əsl yerlərini göstərmək lazımdır - Əli Həsənovdan SƏRT ÇIXIŞ  

İlham Əliyevdən ANONS: “Azərbaycana ən müasir silahlar gətiriləcək”
17.12.2018, 15:18

İlham Əliyevdən ANONS: Azərbaycana ən müasir silahlar gətiriləcək

Alimlərə veriləcək torpaq sahəsində tikintiyə icazə verilməyəcək
17.12.2018, 15:14

Alimlərə veriləcək torpaq sahəsində tikintiyə icazə verilməyəcək

Prezident şəhid vərəsələrinə verilən ödəmədən DANIŞDI: “Ədalət prinsipi əsas olmalıdır!”
17.12.2018, 14:48

Prezident şəhid vərəsələrinə verilən ödəmədən DANIŞDI: “Ədalət prinsipi əsas olmalıdır!”

76 dövlət əmlakı hərraca çıxarılır
17.12.2018, 14:43

76 dövlət əmlakı hərraca çıxarılır

Milli komandaya əcnəbi baş məşqçi gətirilir
17.12.2018, 14:37

Milli komandaya əcnəbi baş məşqçi gətirilir

Saxta 100 manatla benzin doldurmaq istəyən şəxs tutuldu
17.12.2018, 14:31

Saxta 100 manatla benzin doldurmaq istəyən şəxs tutuldu

Şəhid qızının türk millət vəkilinə cavabı - FOTO   
17.12.2018, 14:29

Şəhid qızının türk millət vəkilinə cavabı - FOTO  

Azərbaycan və İran gömrükçüləri görüşdü
17.12.2018, 14:05

Azərbaycan və İran gömrükçüləri görüşdü

“Dilqəm Əsgərov və Şahbaz Quliyevlə bağlı məsələ diqqət mərkəzindədir”
17.12.2018, 14:00

“Dilqəm Əsgərov və Şahbaz Quliyevlə bağlı məsələ diqqət mərkəzindədir”

“Rusiya Ukrayna ilə müharibə etməyə hazırlaşmır” – Lavrov
17.12.2018, 13:57

“Rusiya Ukrayna ilə müharibə etməyə hazırlaşmır” – Lavrov

Ermənilər Ermənistandan və Qarabağdan qaçırlar - “Elə kəndlər var ki, ancaq yaşlı adamlar qalıb”
17.12.2018, 13:43

Ermənilər Ermənistandan və Qarabağdan qaçırlar - “Elə kəndlər var ki, ancaq yaşlı adamlar qalıb”

Qubadlı köçkünlərinin mal-qarasına baytarlıq baxışı keçirilib
17.12.2018, 13:29

Qubadlı köçkünlərinin mal-qarasına baytarlıq baxışı keçirilib

Azərbaycana külli miqdarda narkotik keçirilməsinin qarşısı alındı - FOTOLAR   
17.12.2018, 13:27

Azərbaycana külli miqdarda narkotik keçirilməsinin qarşısı alındı - FOTOLAR  

Bəzi restoranlar insan ölümünə səbəb olur – RƏSMİ
17.12.2018, 13:21

Bəzi restoranlar insan ölümünə səbəb olur – RƏSMİ

“Nar” tələbələr üçün yeni iş imkanları təklif edir
17.12.2018, 13:20

“Nar” tələbələr üçün yeni iş imkanları təklif edir

Rus şairinin Kremlə atdığı “bomba” və... Sumqayıtın yolları
17.12.2018, 13:16

Rus şairinin Kremlə atdığı “bomba” və... Sumqayıtın yolları

Sabahın hava proqnozu - Yağış, qar... - XƏBƏRDARLIQ   
17.12.2018, 13:03

Sabahın hava proqnozu - Yağış, qar... - XƏBƏRDARLIQ  

ARXİV