17 fevral 2019, Bazar
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Hüseyn Cavidin üzünə duran NASİR və şairi ələ salan TƏLƏBƏSİ
Hüseyn Cavidin üzünə duran NASİR və şairi ələ salan TƏLƏBƏSİ
24.10.2018, 10:04

Bu gün Azərbaycanın dahi dramaturq və şairi, orijinal düşüncəli romantik filosof Hüseyn Cavidin anım günüdür.

 

Modern.az 1882-ci ilin bu günündə anadan olan şairi aşağıdakı acılı xatirə və məqamlarla yad edir.

Yazıda biz 1937-ci ilin ab-havasına düşməli  olacağıq:

 

“Tabut” maşının - Qara “EMADİN”in növbəti qurbanı

 

Yay vaxtıdır. Daha dəqiq desək, qanlı 1937-ci ilin 3 iyun gecəsidir. Amma işıqları sönən əksər evlərdə hakim olan səksəkə, qorxu  heç kimi yatmağa qoymur. İnsanlar hər ayaq səsindən, hər maşın siqnalından diksinirlər. “Görəsən, bu dəfə kimi aparacaqlar” deyə düşünürlər. Qara “EMADİN” özünü Cavid əfəndi üçün gecikdirmir.

 

Elə həmin 3 iyun gecəsi balaca evin daxması döyülür. (Həmin ev hazırda Əlyazmalar institutunun yerləşdiyi binada Hüseyn Cavidin ev-muzeyi kimi qorunur) Əvvəlcə, Cavid əfəndi, sonra isə Müşkünaz xanım səksəkəli halda oyanır.

 

Qapını açan şair DTK zabiti Pavlovun idbar sifəti ilə qarşılaşır. Vəssəlam, bu da son... Artıq hər şey məlum idi. “Evinizdə axtarış aparmalıyıq” deyilir və içəri hərbi formada olan başqa bir neçə nəfər də daxil olur. Nə axtarış? Bu balaca, ikigözlü evdə nə olacaqdı ki, guya? Məram-məqsəd hamıya aydın idi. Cavid əfəndinin sümüyü səksənir. Bir-birini əvəz edən danlaq dolu iclasları, haqqında yazıları danosları gözünün önünə gətirir.

 

“Axtarın, axtarın, hər yeri axtarın” deyə qışqıran Pavlovun səsi onu yenidən bu dar otağa qaytarır. Pavlov və qulbeçələri guya nəyisə tapırlar: Cavid əfəndinin əlyazma və məktubları, yazı üçün mürəkkəbqabı, qələm, kağızlar, 8 manat 56 qəpik də pul. Vəssəlam, şüttəmam. Yalandan nəyisə yazır, guya protokollaşdırırlar. Artıq uzatmağın bir mənasının da olmadığını görüb Cavid əfəndiyə hazırlaşmağını və onlarla gəlməyini buyururlar. Yalnız indi eynəyini gözünə taxa-taxa, yuxulu halda otağa gələn oğlu Ərtoğrul nələrin baş verdiyini anlamır. Qızı Turan isə şirin-şirin yatır. Beləcə, böyük Cavid əfəndi bu otağı tərk edir...

 

Həbs olunan zaman evindən tapılan “külli miqdarda” məbləğ - 6 manat kağız, 18 ədəd gümüş pul, bir də kitablar tapılan şairin “günah”ını təsdiqləmək üçün əsaslı dəlillər az idi. Bu səbəbdən, əvvəllər də etdiləri bir “qəhrəmanlığı” etməli idilər – yəni, bir ziyalının üzünə mütləq başqa ziyalını duruzdurmalıydılar. Lazımı şəxs üçün çox da var-gəl etmirlər.

 

Sibirə aparan “Duel”

 

Çünki qorxu məngənəsində saxladıqları ziyalılardan çoxusunu soyuq DTK zindanlarında işgəncələrlə bu işə asanlıqla məcbur edə, yaxud da, hələlik azadlıqda olan bir aydını məhz qara zindanla qorxudub istədiklərinə nail ola bilərdilər. Bu dəfə ikinci məqama üstünlü verirlər və vaxtilə Hüseyn Cavidlə birgə işləmiş Mikayıl Rzaquluzadəni dostu ilə “duel”ə çağırırlar:

 

Araşdırmaçı Aslan Kənan özünün repressiya qurbanlarından bəhs edən həddindən artıq maraqlı tədqiqat kitabında bu barədə yazır:

 

“13.03.1938-ci  ildə  “Azərnəşr-”də tərcüməçi işləyən, şair Mikayıl Rzaquluzadəni dindirmək üçün DTK-ya dəvət edirlər. Bu təsadüfi  çağırış deyildi. Artıq  onlara   məlum  idi  ki, H.Cavid, M.Müşfiq  və  başqaları haqqında Yazıçılar İttifaqında müxtəlif fikirlər formalaşmaqdadır. Bunu yaxşı dərk edən xüsusi şöbənin əməkdaşları ittifaqın üzvlərindən istifadə etməyi qarşılarına  məqsəd  qoyurlar... 

Rzaquliyev DTK-nın zirzəmisindəki izahatında aşağıdakıları deməyə məcbur edilir: 

 

“H.Cavidlə 1926-cı ildən tanış olsam da, lakin onunla 1933-cü ildən yaxınlıq etmişəm. H.Cavidlə yaxınlıq etdiyim gündən onu bir əksinqilabi, burjua-millətçi kimi tanımışam. O ədəbi yaradıcılığını Türkiyəyə tərəf yönəltdiyini bildirmişdi. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulanda H.Cavid yazıçı, şair və dramaturq kimi yazılarında sovet həqiqətlərini düzgün əks etdirmir, əsərlərini bir əksinqilabi, millətçilik ruhunda qələmə alaraq, sovet mövzusunun əksinə yönəldirdi. O, “Peyğəmbər”, “İblis”, “Siyavuş”, “Topal Teymur” və s. kimi əsərlərini panislamizm, pantürkizm şəkildə yazmış, Osmanlı ideologiyasını həmişə tərifləmişdi. Onun bu əsərlərini Türkiyə mətbuatı xüsusi diqqət mərkəzində saxlayırdı.

 

H.Cavid “İblis” əsərində Türk ordusunu tərifləyib. H.Cavidi xırda burjua şairi adlandıranda əsəbiləşər və deyərdi ki, o görkəmli burjua şairidir. Yazıçılar İttifaqı və başqa təşkilatlar ondan tələb edirdilər ki, sovet dövründən yazsın.

 

Lakin o etiraz edərək, böhtancasına təsdiq etməyə çalışırdı ki, guya sovet ölkəsində daimi qəhrəman yoxdur, onlar hər an dəyişirlər. H.Cavidə öz bədii yaradıcılığında dəyişiklik etmək məsləhət bilinsə də o əksinqilabi, millətçi baxışları ilə “mən çəkməçi deyiləm və sifariş qəbul etmirəm”-deyərək, sovet mövzusunda əsərlər yazmaqdan imtina edirdi. H.Cavid mənimlə hər söhbət edəndə ÜİK(b)P və Sovet dövlətinə qarşı böhtanlar atar, Azərbaycan ədəbiyyatına və onun yaradıcılarına “rusifikasiya” siyasəti apardığını qeyd edirdi.”

 

Çox təəssüf ki, özünü Sibirdən qorumaq üçün başqasını Sibirə yollatmağa məcbur olan Mikayıl həmin açıqlamadan 17 il sonra təhlükəsizlik zabitlərinə başqa məzmunda açıqlama verdi. Təbii ki, Cavidi bir şair və şəxsiyyət kimi təriflədi:

 

“Müstəntiq 1938-ci ildə M.Rzaquluzadə tərəfindən verilmiş cavablara münasibətini bilmək istəyəndə məlum olur ki, onun nə dediyi yadında deyil. Ona H.Cavidin əksinqilabi, millətçi fəaliyyəti haqqında heç nə məlum olmadığını, ümumiyyətlə o ifadələrin müstəntiq tərəfindən dəyişdirildiyini iddia edirdi.

Sonda isə 13.03.1938-ci ildə yazılı fikirlərinin tam əleyhinə olduğunu bildirir.

 

Repressiyadan əvvəlki repressiya

 

Qara “EMADİN” Hüseyn Cavidi 1937-ci ilin 3 iyun tarixində evindən aparıbsa, bu o demək deyil ki, dahi dramaturq məhz həmin gün repressiya olunub. Cavidin mənəvi repressiyası uzun aylar idi ki, davam edirdi. Bu gün də adı ədəbiyyat tarixində qalmayan sədr Seyfulla Şamilov və əlaltıları bütün iclaslarda onu haqsız surətdə tənqid edir,  barəsində daha sərt tədbir görülməsi üçün əllərindən gələni əsirgəmirdilər. 

 

Bu minvalla partiyadan, ittifaq sıralarından çıxarılan Cavid sonradan işdən də azad edilir. Ailənin səfalətli günləri bundan sonra başlayır. Həm də Cavid əfəndiyə əvvəllər hörmət bəsləyən şəxslər sonradan ya qorxularından ya da hansısa səbəbdən bunun tam əksinə hərəkət etməyə başladılar. Hüseyn Cavidin həyat yoldaşı Müşkünaz xanım özünün xatirələrində bu barədə maraqlı bir faktı səsləndirir:

 

“Cavid sevmədiyi  adamlarla oturub-durmaq istəməzdi. Bir dəfə söhbət zamanı dedi:

 

- Bilmirəm nə sirdi, Şaiqin tələbələri  (maarifçi, şair Abdulla Şaiqi nəzərdə tutur-red) yüksək vəzifələr tutur, hətta xalq komissarları olurlar. Ancaq mənim tələbələrim arasından nədənsə vəzifəcə böyük adamlar çıxmır.  Sonra da bir tələbəsindən danışdı:

 

- Mən bu adama beş-altı ay dərs demişəm. Gözlərim bərk ağrayırdı. “Tatarski” küçəsində yaşayırdıq. İşsiz qalmışdım, vəziyyətim də çox ağır idi. Metropol mehmanxanasının yanından keçirdim. Həmin tələbəmlə  rastlaşdıq. Əynində xəz palto var idi. Salam vermədən mənə dedi:

 

- Cavid (!) nə düşmüsən, boş-boş  küçələri gəzirsən? Gedib bir yerdə işə girsənə?

Elə bildim ki, mənə güllə vurdu. Cavab vermədən kədərli halda yoluma davam etdim”.

 

Elmin Nuri


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Təqaüdlərin artırılması ölkə rəhbərinin öz vətəndaşına münasibətinin nəticəsidir
16.02.2019, 23:55

Təqaüdlərin artırılması ölkə rəhbərinin öz vətəndaşına münasibətinin nəticəsidir

Almaniya-Azərbaycan əməkdaşlığı müzakirə olundu
16.02.2019, 23:50

Almaniya-Azərbaycan əməkdaşlığı müzakirə olundu

Gəncədə Mehriban Əliyevanın adından ehsan verilib - FOTOLAR
16.02.2019, 23:34

Gəncədə Mehriban Əliyevanın adından ehsan verilib - FOTOLAR

Bakı metrosunda bıçaqlanma 
16.02.2019, 23:20

Bakı metrosunda bıçaqlanma 

Leyla Əliyeva uşaqları ilə birgə festivala qatıldı - FOTO
16.02.2019, 23:04

Leyla Əliyeva uşaqları ilə birgə festivala qatıldı - FOTO

Onun ölümünə teatrın divarları da aglayırdı - Dahi Ələsgər Ələkbərovla bağlı maraqlı XATİRƏ   
16.02.2019, 22:48

Onun ölümünə teatrın divarları da aglayırdı - Dahi Ələsgər Ələkbərovla bağlı maraqlı XATİRƏ  

ABŞ 4 ildə 12 min insanı qətlə yetirib
16.02.2019, 22:43

ABŞ 4 ildə 12 min insanı qətlə yetirib

Sabiq nazirin bacısı “Brexit”lə bağlı canlı yayımda soyundu – VİDEO
16.02.2019, 22:30

Sabiq nazirin bacısı “Brexit”lə bağlı canlı yayımda soyunduVİDEO

Şəmkirdə yeniyetmə bıçaqlandı
16.02.2019, 22:12

Şəmkirdə yeniyetmə bıçaqlandı

İstanbulda daha bir yaşayış binası çökdü - VİDEO
16.02.2019, 21:54

İstanbulda daha bir yaşayış binası çökdü - VİDEO

Allahşükür Paşazadə də Moskvadakı davaya müdaxilə etdi - Tərəflər barışıq stolunda oturdu   
16.02.2019, 21:41

Allahşükür Paşazadə də Moskvadakı davaya müdaxilə etdi - Tərəflər barışıq stolunda oturdu  

“Münaqişənin genişlənməsinə imkan verilməyəcək” - RƏSMİ
16.02.2019, 21:35

“Münaqişənin genişlənməsinə imkan verilməyəcək” - RƏSMİ

“Şair olmaq bədbəxtçilikdir”   
16.02.2019, 21:25

“Şair olmaq bədbəxtçilikdir”  

Rusiya azərbaycanlıları çeçenlərlə baş verən təxribatla bağlı bəyanat yaydı
16.02.2019, 21:23

Rusiya azərbaycanlıları çeçenlərlə baş verən təxribatla bağlı bəyanat yaydı

Anaları azərbaycanlı, ataları banqladeşli olan amerikalı bacılar - FOTOLAR   
16.02.2019, 21:20

Anaları azərbaycanlı, ataları banqladeşli olan amerikalı bacılar - FOTOLAR  

Elmar Məmmədyarov ABŞ rəsmisi ilə Qarabağ münaqişəsini müzakirə etdi   
16.02.2019, 21:15

Elmar Məmmədyarov ABŞ rəsmisi ilə Qarabağ münaqişəsini müzakirə etdi  

İlham Əliyev Rusiyadakı azərbaycanlılarla bağlı vəziyyəti nəzarətə götürdü - VİDEO
16.02.2019, 21:07

İlham Əliyev Rusiyadakı azərbaycanlılarla bağlı vəziyyəti nəzarətə götürdü - VİDEO

Xəzərdə fəhlənin ölümü ilə bağlı cinayət işi başlanıldı
16.02.2019, 20:51

Xəzərdə fəhlənin ölümü ilə bağlı cinayət işi başlanıldı

“Neftçi” yenə də xal itirdi
16.02.2019, 20:34

“Neftçi” yenə də xal itirdi

Rusiyada universitet binası uçdu: 21 tələbə dağıntılar altında - VİDEO
16.02.2019, 20:20

Rusiyada universitet binası uçdu: 21 tələbə dağıntılar altında - VİDEO

Ziyafət Əsgərov çeçenlərlə davadan danışdı: “Rusiyada bunu qızışdıran qüvvələr var”
16.02.2019, 20:11

Ziyafət Əsgərov çeçenlərlə davadan danışdı: “Rusiyada bunu qızışdıran qüvvələr var”

Azərbaycan Xorvatiya əlaqələri müzakirə edildi
16.02.2019, 19:56

Azərbaycan Xorvatiya əlaqələri müzakirə edildi

Dələduzluq maddəsi ilə 3 ildir axtarışda olan şəxs tutuldu
16.02.2019, 17:30

Dələduzluq maddəsi ilə 3 ildir axtarışda olan şəxs tutuldu

Bakıda silahlı şəxs saxlanıldı
16.02.2019, 17:16

Bakıda silahlı şəxs saxlanıldı

DYP 50-dən çox piyadaya xəbərdarlıq etdi - FOTOLAR 
16.02.2019, 17:14

DYP 50-dən çox piyadaya xəbərdarlıq etdi - FOTOLAR 

Alimsayağı sual
16.02.2019, 16:54

Alimsayağı sual

Azərbaycanlılarla çeçenlər arasında insidentin videoyazısı təxribatdır - BƏYANAT
16.02.2019, 16:51

Azərbaycanlılarla çeçenlər arasında insidentin videoyazısı təxribatdır - BƏYANAT

Elmar Məmmədyarov qırğızıstanlı həmkarı ilə görüşüb
16.02.2019, 16:41

Elmar Məmmədyarov qırğızıstanlı həmkarı ilə görüşüb

Bakıda “Seyid” ləqəbli narkobaron saxlanıldı   
16.02.2019, 16:04

Bakıda “Seyid” ləqəbli narkobaron saxlanıldı  

Astarada 5 uşaq atası intihar etdi
16.02.2019, 15:55

Astarada 5 uşaq atası intihar etdi

Yol polisi avtobus sürücüsünün yerinə tələbəyə cərimə yazdı - RƏSMİ
16.02.2019, 15:49

Yol polisi avtobus sürücüsünün yerinə tələbəyə cərimə yazdı - RƏSMİ

Dünəndən bu günə Bakıya aylıq normanın 41 faizi qədər yağış yayıb
16.02.2019, 15:31

Dünəndən bu günə Bakıya aylıq normanın 41 faizi qədər yağış yayıb

“Bu, bizim üçün qürurvericidir” – Çingiz Mehdiyev
16.02.2019, 15:29

“Bu, bizim üçün qürurvericidir” – Çingiz Mehdiyev

Əbülfəs Qarayev Koventri Universitetində mühazirə dedi
16.02.2019, 15:24

Əbülfəs Qarayev Koventri Universitetində mühazirə dedi

Əfqanıstan müharibəsinin iştirakçısı “Döyüş əməliyyatı veteranı” medalı ilə təltif edildi
16.02.2019, 15:22

Əfqanıstan müharibəsinin iştirakçısı “Döyüş əməliyyatı veteranı” medalı ilə təltif edildi

Prezident Siyavuş Novruzovla bağlı sərəncam verdi
16.02.2019, 15:01

Prezident Siyavuş Novruzovla bağlı sərəncam verdi

Qətərdə Azərbaycan dilinin tədrisi üzrə “Bazar günü” məktəbinin açılışı keçirildi 
16.02.2019, 14:51

Qətərdə Azərbaycan dilinin tədrisi üzrə “Bazar günü” məktəbinin açılışı keçirildi 

Baş nazirdən şadlıq evləri, marketlərlə bağlı qərar
16.02.2019, 14:25

Baş nazirdən şadlıq evləri, marketlərlə bağlı qərar

Daha 318 şəhid vərəsəsinə 11 min manat veriləcək
16.02.2019, 14:18

Daha 318 şəhid vərəsəsinə 11 min manat veriləcək

Hava xəbərdarlığı - Bakıya sulu qar yağacaq, güclü külək əsəcək
16.02.2019, 14:12

Hava xəbərdarlığı - Bakıya sulu qar yağacaq, güclü külək əsəcək

Vüqar Hüseynov: “Fermerlərin siyahıları dəqiqləşdirilir, texniki hazırlıq işləri başa çatıb”
16.02.2019, 13:49

Vüqar Hüseynov: “Fermerlərin siyahıları dəqiqləşdirilir, texniki hazırlıq işləri başa çatıb”

İnstitut: Şamaxıda vulkan püskürməyib, gil kütləsi üzə çıxır
16.02.2019, 13:20

İnstitut: Şamaxıda vulkan püskürməyib, gil kütləsi üzə çıxır

İraq İrana neft ixracatını dayandırıb
16.02.2019, 13:03

İraq İrana neft ixracatını dayandırıb

Gimnastımız Dünya Kubokunun finalına çıxdı
16.02.2019, 12:48

Gimnastımız Dünya Kubokunun finalına çıx

ATƏT-in baş katibi Rusiyanın Qarabağ münaqişəsinin həllindəki rolundan danışdı
16.02.2019, 12:35

ATƏT-in baş katibi Rusiyanın Qarabağ münaqişəsinin həllindəki rolundan danışdı

İsmayıllıda 16 min 500 manatlıq oğurluq edənlər tutuldu
16.02.2019, 12:15

İsmayıllıda 16 min 500 manatlıq oğurluq edənlər tutuldu

Vida günü deyə bilmədiklərim...
16.02.2019, 12:00

Vida günü deyə bilmədiklərim...

Baş redaktora ağır itki üz verdi
16.02.2019, 11:41

Baş redaktora ağır itki üz verdi

Azərbaycana xeyli qızıl gətirilməsinin qarşısı alındı
16.02.2019, 11:28

Azərbaycana xeyli qızıl gətirilməsinin qarşısı alındı

İsmayıllıda marşrut avtobusu 25 yaşlı qızı vurub öldürdü
16.02.2019, 11:12

İsmayıllıda marşrut avtobusu 25 yaşlı qızı vurub öldürdü

ARXİV