19 oktyabr 2018, Cümə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Azərbaycandakı həqiqi və saxta seyidlər - Peyğəmbər nəslindən olmayan fırıldaqçılar...
Azərbaycandakı həqiqi və saxta seyidlər - Peyğəmbər nəslindən olmayan fırıldaqçılar...
24.11.2017, 13:48

“Seyid” ifadəsi və seyidlər bizə yad anlayışlar deyil. Hər birimizin yaxın ətrafında seyid adını daşıyan, adının əvvəlində “mir”sözönü olan insanlara rast gəlirik. Bu, əsrlərdir ki, davam edən bir prosesdir. Artıq düşüncəmizin də adiləşmiş formasına çevrilib. Ölkənin bir çox yerlərində xüsusi nüfuza sahib olan seyidlər var ki, insanlar onların qapısını ziyarət edib, adına nəzir deyirlər. Bu, indi də var və yəqin ki, gələcəkdə də olacaq.


Seyidlərin hansının həqiqi, hansının saxta, hansının da gerçəkdən peyğəmbər nəslinin davamçısı olduğunu biz yox, müraciət etdiyimiz ekspertlər cavablayacaqlar. Biz isə sadəcə onu deyək ki, Azərbaycanda tarixən (elə indi də) bir çox seyidlərin peyğəmbər ailəsinə aiddiyyatı yoxdu. Bu da bizim sözümüz deyil. Bir çox monoqrafiyalarda qeyd olunur ki, VII əsrdə ərəblər Azərbaycanı işğal edən zaman yerli əhalidən bəzilərinə müxtəlif işləri görmək – vergi yığmaq, ictimai-asayişi təmin etmək üçün bu rütbəni – seyid adını verirmişlər. Onların anlamında “seyid”, “dost”, “cənab” mənasını verirmiş. Yəni bu adla təltif edilən insanlar başqa həmvətənlərindən fərqlənərək, müəyyən imtiyazlar əldə edirmişlər. İndiki “seyidlər”in bir çoxu da elə həmin insanların nəslinə aiddir.


Modern.az-a danışan mütəxəssislər dediyimiz məsələ barəsində daha geniş məlumat veriblər. Onlar Azərbaycanda seyidlər və “seyidlərin”çoxluğunu müxtəlif dəlillərlə əsaslandırıblar:

Nəriman Qasımoğlu: (şərqşünas, Quranın tərcüməçisi):


- “Seyid” sözü bizim dildə “ağa”, “əfəndi” mənasındadır. Peyğəmbər nəslindən hesab edilənlərin adlarının qarşısındakı “mir” sözönü isə “əmir” sözündəndir. “Əmir” - “əmr edən”, “komandan”, “rəhbər”, “başçı” deməkdir. Ərəblərin “əmiru-l-muminin” dediyi, bizim “əmirəlmöminin” kimi tələffüz etdiyimz ifadə “möminlərin əmiri”, “inananların əmiri” anlamındadır. “Mir” önlüyü artırılan adların sahibləri tarixən simvolik olaraq “möminlərin əmiri” kimi hörmətli bir ada – dördüncü xəlifə Əlinin şərəfinə nəsil etibarilə iddaçı kimi qəbul ediliblər.


Seyidlərin bizdə çoxluğu şiəliklə bağlıdır, seyidlər dediklərmiz əsasən şiələrdir. Bəzilərinin bəlkə də peyğəmbər nəslinə heç dəxli yoxdur, sadəcə bu adı özləri üçün mənimsəyiblər. 

Bir dəfə Əbülfəz Elçibəy bu barədə maraqlı, məzəli bir əhvalat danışıb, əhvalatı onun dilindən mənə vaxtilə aspirantı olmuş şəxs nəql edib.
Şərq tarixinin gözəl bilicisi idi Əbülfəz bəy. Dediyinə görə, şah Abbasın zamanında bir gün hökmdara xəbər verirlər ki, məmləkətdə seyidlərin sayı xeyli artıb. Şah Abbas tapşırır ki, carçı car çəkib bütün seyidlərin şəhər meydanına topanmasını təmin etsin. Məlumatı da belə yayırlar ki, şah Abbas seyidlərə ənam verəcək. Şəhər meydanı “seyidlərlə” dolur. Seyidlərin də qaydası imiş: bir yerdən başqa yerə eşşəyin belində gedərmişlər (bunun səbəbini araşdırmamışam). Elə ki, eşşəklərinin üstündə gəlib meydana doluşurlar, bu zaman elan edirlər buraya gətirilmələrinin əsl səbəbi onların hamılıqla edam edilməsi barədə şah Abbasın fərmanının icra edilməsi ilə bağlıdır. Bunu eşidən kimi “seyidlər” eşşəklərinin belindən düşüb qaçmağa üz tutur, tələsik aradan çıxırlar. Meydanda bir neçəsi qalır ki, həmin o elanı soyuqqanlı qarşılayır, yerindən də tərpənmir. Baş verənləri şah Abbasa çatdırırlar. O da deyir “bax əsl seyidlər o meydanda qalan tək-tük şəxslərdir”.

O zamandan saxta seyidlər haqqında belə ayama yayılıbmış xaq içində - “eşşəyini qoyub qaçan seyidlər”.

AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri, ərəb dilinin bilicisi olan filologiya elmləri doktoru İdris Abbasov məsələyə sırf öz ixtisasının prizmasından yanaşıb. O “seyid” termininin izahı və tarixindən çıxış edərək, mövzuya münasibət bildirib:


-
"Seyyid" ərəb dilində "ağa", "cənab" deməkdir; ikinci mənası Məhəmməd peyğəmbərin nəslindən olan müsəlman anlamındadır. "Mir" sözönü fars dilindən Azərbaycan dilinə keçib. Mənşəcə ərəb dilindəki "əmir" sözündəndir. Mənası "başçı", "ağa", "rəis" deməkdir. Dini mənbələrdə isə bəzi şəxs adlarının əvvəlinə artırılaraq, onların seyid nəslindən olduğunu göstərir. Seyidlərin Azərbaycana gəlişinin dəqiq tarixini bilməsəm də, hər halda Səfəvilər dövründə geniş yayılıb”.

Batin alimi, misirşünaslıqla bağlı bir çox araşdırmaların müəllifi olan Firudin Gilar Bəg isə mövzuya tamam başqa müstəvidən yanaşıb. Onun izahından sonra biz həm “seyid” sözünə, həm də “mir”əlavəsinə fərqli müstəvidən baxacağıq:


-
Dünyanın ən sirli xalqı - peyğəmbərlər nəslidir. Ən qədim mənbələrdə peyğəmbərlər nəsli dedikdə yəhudilər nəzərdə tutulur. Lakin bu mənbələrdə Allahın özünə qulluq üçün seçdiyi xalq Xəzər türk bəgləri adlandırılır və bu, artıq bütün dünyaya məlumdur. Xəzər rəmzi isə mətnlərdə Azər kimi də yazılır ki, bu da əsl peyğəmbərlər nəslinin məhz Azəri türk bəgləri olması deməkdir. Digər tərəfdən, mənbələrə görə peyğəmbərlər həm də Xaldeya əhlidir. Xaldeya rəmzi bizlərə Xilat kimi, buranın seçilmişləri, yəni türk bəgləri isə Azərbaycanın Xilat atabəgləri kimi məlumdur. Əhdi-Ətiqə görə Xaldeya (Xilat) əhalisi Assurlardır ki, bu da elə Azərilər deməkdir və mən bu haqda kitab və məqalələrimdə yazmışam (Библ.,Исая, 23:13).

Quranda peyğəmbərlər – müjdəçilər və xəbərçilər nəsli adlandırılır və ilk insanlar kimi təqdim olunur (Quran, 2:213). Mənbələrə görə, onlar Babil qülləsini tikəndən sonra, Allah onların dillərini dəyişib, dünyaya səpələmişdi. Başqa sözlə, peyğəmbərlər nəsli – göydəki cənnətin qapısı mənasında olan Babil qülləsini tikmiş mar, amoreylər nəslidir. Marlar bizə midiyalılar kimi tanışdır və bütün Albaniya, Ermənistan tarixi bu müqəddəslər nəslinin gördüyü işlərə və onların “Dünya”sına həsr olunub. Mar (“MR”) rəmzi qədim Misirdə “qaldırılmış torpaq” mənasında olan piramidanı və bu piramidanı yaratmış müqəddəsləri bildirirdi. “Qaldırılmış torpaq” dedikdə isə mənbələrdə, göyə qaldırılmış torpaq, yəni cənnət nəzərdə tutulurdu. Quranda, göyə qaldırılmış torpaq – Tur dağı adlandırılır və göydəki bu dağın qapısı isə cənnətin qapısı mənasında göstərilir (Quran, 4:154). Babil qülləsi tikilib qurtarandan sonra “mar” və eyni mənalı “mir” rəmzi, adi insanlardan seçilmək üçün, bütün seyid-peyğəmbər övladlarının ad-soyadının qarşısında yazılmağa başladı. Ən qədim mənbələrdə mar-amoreylər həm də “amorey-suti” kimi qeyd olunur ki, buradakı “suti” rəmzi sonradan bizlərə “seyid” kimi gəlib çıxmışdır.

Sufi batinilərdə “suti” rəmzi - “İssi-Ata” kimi açılır və bu da “İlah/Allahın ruhu” deməkdir. Başqa sözlə, seyid-peyğəmbərlər İlahla vəhdətdə olan və Allah ruhunu özü ilə daşıyan müqəddəslərdir. Pir-seyidlərin Allahın İlahi nurundan yaranmasını bu gün də Azərbaycan seyidləri iddia edirlər. Türk mənbələrində bu nəsil “göydə Tanrı tək Tanrı yaratmış Türk xanının Şad Apıt bəgləri adlandırılır. “Şad Apıt” rəmzi isə “Suti (seyid) Yafət” mənasında, bu bəglərin Yafət nəsli olmasını bildirir. “Şad” rəmzinin “şiyat” variantı isə şənlik, xoşbəxtlik, səadət, inkişaf, bolluq və s. anlamında bəglərə aid edilir və “bəg-şiyat” mənasında islam “behişt”ini bildirir. Başqa sözlə, şad bəgləri (bəg-şiyat) - behiştdə, yəni “bəglik məqamında yaradılmış xoşbəxt həyat”ı qazanmış Türk seyidləridir. Bütün bunlar o deməkdir ki, seyidlər – Midiya göylərində cənnət yaratmış peyğəmbərlər nəslidir. E. ə. VIII əsrə aid qədim Assur mənbələrində Midiya göylərində yaradılmış bu “torpaq" – “Şərqin ərəbləri” (Günəşin çıxdiğı yerin ərəbləri) ölkəsi adlandırılır (И. М. Дьяконов, «История Мидии», М.-Л.,1956, səh.219-221). Ərəb geneoloqlarına görə, indiki ərəblər əsil ərəblər deyil. Əsil ərəblər mifik “Ad”, “Samud”, “Amalik”, “Casim”, “Cadis” və s. tayfalardır ki, islama qədər köçüb gediblər (Təbəri, I/215). “Cadis” rəmzi mənbələrdəki kadus (kuddus) tayfa adının ərəb variantıdır ki, bunlar da Midiya əhalisi olan pir, bəg, seyid, şıx və s. Azəri müqəddəsləridir. Başqa sözlə, ən qədim mənbələrdə Şərq və ərəblər dedikdə - Midiyadan başlayan Albaniya dövləti nəzərdə tutulur. Qədim yazılarda Şərq rəmzi Albaniyaya aid edilir ki, buradakı Sünik (Xilat/Xaldeya) vilayətində müqəddəs Ataların “səhra” tikmələri açıq yazılmışdır. Zahiri islamda Ərəbistan səhrası və onun çöllərindəki hadisələr indiki Ərəbistana aid edilirsə, batini islamda Ərəbistan (yunan mifol. Ereb göyləri) dedikdə - qədim Azərbaycanın Midiya eli və onun göyləri nəzərdə tutulur. İslamın Məhəmməd peyğəmbəri isə batinilərdə - Midiya dağlarından ərşə yüksəlmiş Rəhman Allahın obrazıdır. Alban rəmzi sufi-batinilərdə El-Benu kimi açılır və buradakı Benu rəmzi qədim Misir mənbələrində, fironların (pirlərin) ölümsüz Ba (Bəsmələ) ruhlarını bildirir. Benu (BN) rəmzi isə Nəbi (NB), yəni peyğəmbər deməkdir və qədim Misirdə peyğəmbərlər dedikdə - Şərqdən gəlmiş və Babili tikmiş müjdəçi və xəbərçilər nəslinin ölümsüz ruhları nəzərdə tutulur. Deməli, Alban rəmzi – Nəbi-Eli, yəni peyğəmbərlər yurdu deməkdir və s. Yazılanlardan belə nəticə çıxarmaq olar ki, seyidlər – özlərinə ikinci həyat qazanmaq üçün göydə behişt, cənnət yaratmış Azəri Türk bəglərinin nəslidir və qədim Misir yazılarında onlar – “iki dünyanı bir bədəndə birləşdirmiş” Qor fironları (pirləri) nəsli adlandırılırlar (Şəmsu Qor). Batini-Quran kitabında və məqalələrimdə mən bu haqda geniş yazmışam.

E.Nihad


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Türkiyədə zəlzələ oldu
19.10.2018, 00:57

Türkiyədə zəlzələ oldu

Rusiyada yaşayış binası yandı: 100-dən çox sakin təxliyə olundu
19.10.2018, 00:44

Rusiyada yaşayış binası yandı: 100-dən çox sakin təxliyə olundu

Qəzet redaksiyasına çələng və kəsilmiş qoyun başı göndərdilər
19.10.2018, 00:31

Qəzet redaksiyasına çələng və kəsilmiş qoyun başı göndərdilər

ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi koalisiya Suriyanı bombaladı
19.10.2018, 00:13

ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi koalisiya Suriyanı bombaladı

Jurnalisti qətlə yetirən şəxs ölkəsinə təhvil verilib
18.10.2018, 23:56

Jurnalisti qətlə yetirən şəxs ölkəsinə təhvil verilib

Rusiyada təyyarə qəzaya uğradı
18.10.2018, 23:34

Rusiyada təyyarə qəzaya uğradı

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı
18.10.2018, 23:17

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı

Mingəçevirlilər  “Əsgərə məktub” layihəsinə qoşuldu
18.10.2018, 23:06

Mingəçevirlilər  “Əsgərə məktub” layihəsinə qoşuldu

“Apple” oktyabrın 30-da yeni “iPad” və “Mac” kompüterini təqdim edəcək
18.10.2018, 22:54

“Apple” oktyabrın 30-da yeni “iPad” və “Mac” kompüterini təqdim edəcək

Maradona yeriməkdə çətinlik çəkir
18.10.2018, 22:36

Maradona yeriməkdə çətinlik çəkir

BP tələbələrə belə dəstək verəcək
18.10.2018, 22:27

BP tələbələrə belə dəstək verəcək

Sürüşmə ərazisində aktivlik dinamikası dəyişməz olaraq qalıb
18.10.2018, 22:13

Sürüşmə ərazisində aktivlik dinamikası dəyişməz olaraq qalıb

Rəşid Mahmudov əməliyyat olundu   
18.10.2018, 22:06

Rəşid Mahmudov əməliyyat olundu  

Moskvada azərbaycanlı qız faciəvi şəkildə öldü
18.10.2018, 21:58

Moskvada azərbaycanlı qız faciəvi şəkildə öldü

Meyvezer Həbibi aşağıladı: "Mənim artıqlarımla döyüşürsən"
18.10.2018, 21:45

Meyvezer Həbibi aşağıladı: "Mənim artıqlarımla döyüşürsən"

Paytaxtda ən ucuz və ən bahalı mənzillər
18.10.2018, 21:31

Paytaxtda ən ucuz və ən bahalı mənzillər

Avropa İttifaqından Səudiyyə Ərəbistanına hədə
18.10.2018, 21:15

Avropa İttifaqından Səudiyyə Ərəbistanına hədə

Dünya şöhrətli şəxsin uçuq koması
18.10.2018, 21:02

Dünya şöhrətli şəxsin uçuq koması

“WhatsApp”a “Tətil rejimi” gəlir
18.10.2018, 20:52

“WhatsApp”a “Tətil rejimi” gəlir

Direktor vəzifəsinə işə qəbul üzrə müsabiqə başlayır
18.10.2018, 20:39

Direktor vəzifəsinə işə qəbul üzrə müsabiqə başlayır

İstanbulun Yeni Hava limanından Bakıya uçuşlar başlayır
18.10.2018, 20:28

İstanbulun Yeni Hava limanından Bakıya uçuşlar başlayır

Leyla Əliyeva “Bir ömrün iziylə” kitabının təqdimatında iştirak edib - FOTOLAR
18.10.2018, 20:16

Leyla Əliyeva “Bir ömrün iziylə” kitabının təqdimatında iştirak edib - FOTOLAR

7 yaşlı uşağın ayaqları üstündən keçən sürücü hadisə yerindən qaçdı
18.10.2018, 20:02

7 yaşlı uşağın ayaqları üstündən keçən sürücü hadisə yerindən qaçdı

Azərbaycanlı deputatlar Gürcüstandakı prezident seçkilərini müşahidə edəcək
18.10.2018, 19:59

Azərbaycanlı deputatlar Gürcüstandakı prezident seçkilərini müşahidə edəcək

Göyçayda kafedə qadın qarət olundu
18.10.2018, 19:46

Göyçayda kafedə qadın qarət olundu

Ölsəm, ərə get!
18.10.2018, 19:42

Ölsəm, ərə get!

Putin: “ABŞ Camal Qaşıqçının itkin düşməsinə görə məsuliyyət daşıyır”
18.10.2018, 19:32

Putin: “ABŞ Camal Qaşıqçının itkin düşməsinə görə məsuliyyət daşıyır”

İqtisadiyyat Nazirliyinin səlahiyyətləri artırılıb
18.10.2018, 19:12

İqtisadiyyat Nazirliyinin səlahiyyətləri artırılıb

Elmar Məmmədyarov İtaliya senatının sədri ilə görüşdü
18.10.2018, 18:55

Elmar Məmmədyarov İtaliya senatının sədri ilə görüşdü

Lənkəranda evdə yanğın, 1 nəfər xəsarət alıb
18.10.2018, 18:52

Lənkəranda evdə yanğın, 1 nəfər xəsarət alıb

Nazir: “İlin sonunadək şəhid ailələrinin 50 faizinə yaxınına birdəfəlik ödəmə veriləcək”
18.10.2018, 18:49

Nazir: “İlin sonunadək şəhid ailələrinin 50 faizinə yaxınına birdəfəlik ödəmə veriləcək”

Tərtərdə avtoqəza: Bir nəfər öldü
18.10.2018, 18:32

Tərtərdə avtoqəza: Bir nəfər öldü

Paytaxtda daha bir yerdə SÜRÜŞMƏ: İstinad divarı uçdu - FOTO+VİDEO
18.10.2018, 18:20

Paytaxtda daha bir yerdə SÜRÜŞMƏ: İstinad divarı uçdu - FOTO+VİDEO

Badamdarda sürüşmə zonasında yeni çatlar əmələ gəlib 
18.10.2018, 18:14

Badamdarda sürüşmə zonasında yeni çatlar əmələ gəlib 

Mehriban Əliyeva İtaliya Senatının sədri ilə görüşdü - FOTOLAR
18.10.2018, 18:04

Mehriban Əliyeva İtaliya Senatının sədri ilə görüşdü - FOTOLAR

Biz haqlı davamızdan geri çəkilməyəcəyik – İlhan Aşkın (Müsahibə)
18.10.2018, 18:02

Biz haqlı davamızdan geri çəkilməyəcəyik – İlhan Aşkın (Müsahibə)

MTN generallarının məhkəməsində şərti cəza alanlar azadlığa buraxıldı
18.10.2018, 17:53

MTN generallarının məhkəməsində şərti cəza alanlar azadlığa buraxıldı

“Azərsığorta” şəhid vərəsələrinin birdəfəlik ödənişlə bağlı narazılığına CAVAB VERDİ
18.10.2018, 17:27

“Azərsığorta” şəhid vərəsələrinin birdəfəlik ödənişlə bağlı narazılığına CAVAB VERDİ

Putin Trampla münasibətləri HAQDA
18.10.2018, 17:18

Putin Trampla münasibətləri HAQDA

Heydər Əliyev Mərkəzində V ümumrespublika bilik yarışı keçirilidi
18.10.2018, 17:15

Heydər Əliyev Mərkəzində V ümumrespublika bilik yarışı keçirilidi

Manat və dolların sabahkı məzənnəsi
18.10.2018, 17:12

Manat və dolların sabahkı məzənnəsi

Türkiyə polisi İstanbul meşəsində Camal Qaşqçının meyitini axtarıb
18.10.2018, 17:08

Türkiyə polisi İstanbul meşəsində Camal Qaşqçının meyitini axtarıb

“Televiziya və radio yayımı haqqında” Qanun dəyişir   
18.10.2018, 17:06

“Televiziya və radio yayımı haqqında” Qanun dəyişir  

Tərtər rayonu tam qazlaşdırıldı
18.10.2018, 16:56

Tərtər rayonu tam qazlaşdırıldı

Oqtay Əsədov İtaliya Senatının sədrini qəbul edib 
18.10.2018, 16:35

Oqtay Əsədov İtaliya Senatının sədrini qəbul edib 

Moskvada “Azərbaycanın payız sovqatları” adlı şəhərcik açılıb - FOTOLAR
18.10.2018, 16:28

Moskvada “Azərbaycanın payız sovqatları” adlı şəhərcik açılıb - FOTOLAR

Azərbaycan və Türkmənistan XİN-ləri arasında əməkdaşlıq proqramı imzalandı
18.10.2018, 16:15

Azərbaycan və Türkmənistan XİN-ləri arasında əməkdaşlıq proqramı imzalandı

Nemət Pənahlı həbsdə qaldı
18.10.2018, 16:08

Nemət Pənahlı həbsdə qaldı

UNEC-də Dövlət Müstəqilliyinə həsr olunmuş iclas
18.10.2018, 16:00

UNEC-də Dövlət Müstəqilliyinə həsr olunmuş iclas

Polis soyğunçuluq edəni yaxaladı
18.10.2018, 15:52

Polis soyğunçuluq edəni yaxaladı

ARXİV