19 oktyabr 2018, Cümə
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - Azərbaycan toylarında yengəlik sıradan çıxır  
Azərbaycan toylarında yengəlik sıradan çıxır  
16.12.2017, 12:47

Azərbaycanda toy mərasimləri həmişə özünəməxsus adət-ənənlərilə diqqət çəkib. Bizim toyların bir özünəməxsus tərəfi də yengəlikdir. Əvvəllər yengəliyə xüsusi diqqət yetirilir, onu toyun bir atributu kimi qiymətləndirirdilər. Yengə həmişə yalnız bəy və gəlinin yaxın qohumlardan və inanılmış adamlardan təyin olunub.

Yengələr çox vaxt dayıarvadı, əmiarvadı, qardaşarvadı və s. təcrübəli qadınlar təyin olunublar ki, onlar ərə gedən gənc qıza müəyyən məsləhətlər verib, onu toy gecəsinə hazılayıblar. Yengənin ikinci rolu isə qızın doğurdan da bakirə olduğunu təsdiq etmək idi. Bəzi yerlərdə həm oğlan, həm də qız yengəsi qapınıın ağzında durur və toy gecəsinin uğurlu olmasına nəzarət edirdi. Azərbaycanın əksər bölgələrində yengələr toy gecəsi gəlinin bakirəliyi pozulandan sonra qohumlara gözaydınlığı verirdi.

Ancaq bu adətimiz son zamanlar toyun atributları sırasından çıxmaqdadır. Artıq bəzi toylarımızda yengələr gözə dəymir. Bəzi müasir gənclər yengəyə ehtiyac görmür, ondan imtina edirlər. Bunu onunla əsaslandırılar ki, əgər oğlan qızı bəyənibsə, onu qəbul edibsə, yengənin qapı ağzında nə işi var?


AMEA Folklor İnstitutunun əməkdaşı, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Afaq Ramazanova Modern.az-a
unudulan bu adətdən - yengəlikdən danışıb. O bildirib ki, yengə toy mərasiminin iştirakçıları silsiləsində bütövlükdə bu mərasimin ən mühüm atributu kimi çıxış edir:

 

“Toy mərasiminin son mərhələsində fəallaşan bu obraz, əslində xeyir işin ilk günlərindən müəyyənləşəir. Qızın qohumları sırasından seçilən yengə “başıbütöv”, yəni ərli, oğul-uşaqlı, bir sözlə, yarımış qadın olmalıdır. Yengə obrazına bütün türk xalqlarının toy mərasimlərində rast gəlinir. Qazaxlarda və qaraqalpaqlarda  jenqe, özbəklərdə yanqa, türkmənlərdə enne, altaylarda yenqezi eyesi, Anadolu türklərində yenqe, Dağıstan tərəkəmələrində yengə, tuvalılarda çenqem, habelə taciklərdə yanqa vurova adlanan bu personaj bütün hallarda (yəni bütün xalqlarda) eyni funksiyanı icra edir.

 “Yengə” sözünün mənası Mahmud Kaşğarinin “Divani-lüğətit-türk”ündə böyük qardaşın  arvadı, V.Radlovun  “Qədim türk lüğəti”ndə isə böyük qardaşın ya da dayının arvadı kimi açıqlanır. Qədim türk  yazılı abidələrində  də yengə adıçəkilən lüğətlərdəki mənada işlənir. Bu cür mötəbər mənbələrdə  yengənin toy mərasimi ilə ilgili funksiyalarının anılmaması  heç də bu obrazın toy mərasiminə  sonradan daxil edilməsi, yəni yaşca “cavan” olmasını  göstərmir. Sadəcə olaraq, gəlini müşayiət edənin çox zaman eyni adam-yəni qardaş arvadı olması vəzifənin də qohumluq münasibətini bildirən bu sözlə adlandırılmasına səbəb olub”.

 

Müsahibimiz  qeyd edib ki, bəzi xalqlarda yengəlik  vəzifəsini qız anası icra edir:

“Bütün xalqların toy mərasimində gəlini müşayiət edən, ona həyatının bu mühüm günündə davranış qaydalarını başa salan bu cür obraza ehtiyac duyulur. Bəzi xalqlarda (nenlərdə) bu vəzifəni qız anası icra edir.
Azərbaycanlıların, eləcə də başqa türk  xalqlarının əxlaq normaları, nəinki qız anasının, bütövlükdə qan qohumluğu olan şəxslərin bu vəzifəyə  seçilməsini istisna edir. Buna görə də qardaş arvadı  bu məsuliyyətli vəzifəni boynuna götürür. Qardaş arvadının seçilməsinin Q.Snesaryov tərəfindən göstərilən başqa bir səbəbi də mövcuddur: “Ekzoqamiya və patrilokal yaşayış formasında qızın, qardaşlarının qız aldığı kollektivə gedəcəyini nəzərə alsaq, bu personajın mahiyyəti daha da aşkarlanar. Beləcə, qız evinin qudalıq münasibətində olduğu nəslin nümayəndəsi kimi çıxış edən yengə, qızı onun üçün yeni olan  kollektivə daxil etmək vəzifəsi daşıyır”.
Başqa sözlə, yengə gəlinin düşəcəyi mühit və adamlarla daha yaxından tanış olduğundan bu funksiyaların məhz onun tərəfindən icrası əlverişli sayılır. Azərbaycanda da yengəyə gəlini toyqabağı-nişan, xınayaxdı, gəlinbəzədi və.s mərasimlərdə müşayiət edən, öyüd-nəsihət verən  bir obraz kimi yanaşırlar. Bu münasibəti Azərbaycan folklor yaddaşında qorunan


Arxalığın oymadı   
Gözüm yardan doymadı
Çıxdım yolun üstünə
Paxıl (Ölmüş)  yengəm qoymadı.


bayatısı təsdiq edir. Toy mərasimində bu cür obraza ehtiyacı isə qızların erkən yaşlarda ərə verilməsi şərtləndirir”.

 

A.Ramazanovanın sözlərinə görə, yengə ilkin olaraq gəlinlə bəyi mühafizə edən  bir obraz kimi meydana gəlib:

“Özbəklər erkən yaşlarda “bikeş” adlandırdığı qızın sirdaşı, əsas məsləhətçisi olan qardaş arvadı toy mərasimində  “jenqe” vəzifəsini icra edir. “Göyçək Fatma” nağılında, habelə qaraqalpaqların “Qırx qız” eposunda qəhrəman-qızların hamisi, köməkçisi məhz yengədir.


Bulağın döngə yolu
Sallanıb yen gə yolu
Toy edən yaxşı bilir
Ağırdır yengə yolu.


Bu bayatıda yengə yolunun, yəni vəzifəsini ağır hesab edilməsi yengənin həm də toy gecəsinin nəticələrini yoxlayan bir şəxs olmasından irəli gəlir. Bu isə həmin obraza sonrakı zaman kəsimlərində aşılanmış bir xüsusiyyətdir.

Bu personajın mənşəyinə gəlincə isə fikrimizcə, yengə ilkin olaraq gəlinlə bəyi mühafizə edən bir obraz kimi meydana gəlib. Belə ki, yeni ailə qurmuş gənclərin toy mərasimi  zamanı bədxah ruhlara, şər qüvvələrə qarşı  daha həssas olması məlum faktlardandır.  Bundan başqa, toy mərasimində bu və ya digər  səbəbdən pis niyyətli adamların iştirakı da mümkündür. Bu cür adamlardan, habelə bədxah qüvvələrdən qorunmaq üçün gəlinlə bəyə xüsusi adamlar təhkim edilir ki, onlar da öz növbəsində növcavanları  mühafizə edirlər.

Məhz bu məqsədlə taciklərdə  toy gecəsi səhərə qədər işığı söndürmür; ruslarda əlində xəncər tutmuş bir atlı bütün gecəni gəlinlə bəy  olan evin ətrafına dolaşır;  salur türkmənlərində evə xüsusi gözətçi qoyulur; azərbaycanlılarda və digər xalqlarda bu vəzifələri yengə icra edir.

Gördüyünüz kimi, inkişafın ilkin pillələrində qoruyuculuq  funksiyalarını  həyata keçirən yengə, sonralar həm də nəsihətçi, daha sonra isə nəzarətçi vəzifələrini icra etməyə başlayır”.


Günay RƏSULQIZI
Xəbərin müəllifi
xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Qazaxıstanla mütəşəkkil cinayətkarlıq sahəsində mübarizə müzakirə edilib
19.10.2018, 20:26

Qazaxıstanla mütəşəkkil cinayətkarlıq sahəsində mübarizə müzakirə edilib

Pakistanda 6,7 bal gücündə zəlzələ
19.10.2018, 20:16

Pakistanda 6,7 bal gücündə zəlzələ

Keçmiş məhkumdan külli miqdarda narkotik götürüldü
19.10.2018, 20:05

Keçmiş məhkumdan külli miqdarda narkotik götürüldü

Prezident: Dünyada mövqeyi nəzərə alınan gücə çevrilirik
19.10.2018, 19:52

Prezident: Dünyada mövqeyi nəzərə alınan gücə çevrilirik

Albaniyada TAP-ın dəniz hissəsinin tikinti işlərinə başlanılıb
19.10.2018, 19:42

Albaniyada TAP-ın dəniz hissəsinin tikinti işlərinə başlanılıb

Qatar kütlənin üzərinə hərəkət edib - 50 ölü
19.10.2018, 19:31

Qatar kütlənin üzərinə hərəkət edib - 50 ölü

Sankt-Peterburqda zavodda partlayış olub, ölən və yaralananlar var
19.10.2018, 19:21

Sankt-Peterburqda zavodda partlayış olub, ölən və yaralananlar var

Nazir: “Star” NEZ Türkiyənin neft-kimya sənayesi sahəsində idxaldan asılılığını azaldacaq
19.10.2018, 19:11

Nazir: “Star” NEZ Türkiyənin neft-kimya sənayesi sahəsində idxaldan asılılığını azaldacaq

Narkoloji Mərkəz işi: Atam evi yandıracağını deyirdi
19.10.2018, 19:00

Narkoloji Mərkəz işi: Atam evi yandıracağını deyirdi

Qərargah: Badamdardakı sürüşmə sahəsində gərginlik qalmaqdadır
19.10.2018, 18:50

Qərargah: Badamdardakı sürüşmə sahəsində gərginlik qalmaqdadır

Azərbaycan 140 ölkə arasında 15-ci oldu
19.10.2018, 18:40

Azərbaycan 140 ölkə arasında 15-ci oldu

Daha bir ölkədə niqab qadağan edildi
19.10.2018, 18:29

Daha bir ölkədə niqab qadağan edildi

İki nəfəri güllələyən çobanla bağlı RƏSMİ MƏLUMAT yayıldı
19.10.2018, 18:18

İki nəfəri güllələyən çobanla bağlı RƏSMİ MƏLUMAT yayıldı

Bakıda yeraltı qaz xəttində sızma aşkarlandı, qazın verilişi dayandırıldı
19.10.2018, 18:14

Bakıda yeraltı qaz xəttində sızma aşkarlandı, qazın verilişi dayandırıldı

Bir qrup energetikə fəxri ad və medal verildi - SİYAHI
19.10.2018, 18:10

Bir qrup energetikə fəxri ad və medal verildi - SİYAHI

Voleybol üzrə dünya çempionatında finalçılar müəyyənləşdi
19.10.2018, 18:09

Voleybol üzrə dünya çempionatında finalçılar müəyyənləşdi

Nazir müavini Gülməmməd Cavadova Prezident təqaüdü ayrıldı
19.10.2018, 18:08

Nazir müavini Gülməmməd Cavadova Prezident təqaüdü ayrıldı

Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri “Star” neft emalı zavodunun açılışında - YENİLƏNİB
19.10.2018, 18:00

Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri “Star” neft emalı zavodunun açılışında - YENİLƏNİB

İcra başçısının müavini vəfat etdi
19.10.2018, 17:55

İcra başçısının müavini vəfat etdi

Keçmiş deputat küçəyə atasının adını verdirib? - Bilgəh sakinləri Hacı Qalibi təkzib etdilər
19.10.2018, 17:49

Keçmiş deputat küçəyə atasının adını verdirib? - Bilgəh sakinləri Hacı Qalibi təkzib etdilər

Odlar Yurdu Universitetindən dikdaban qadağasına REAKSİYA
19.10.2018, 17:42

Odlar Yurdu Universitetindən dikdaban qadağasına REAKSİYA

AZAL və Dövlət Turizm Agentliyi əməkdaşlıq edəcək   
19.10.2018, 17:35

AZAL və Dövlət Turizm Agentliyi əməkdaşlıq edəcək  

MTRŞ bu şirkətin lisenziyasına XİTAM VERDİ
19.10.2018, 17:28

MTRŞ bu şirkətin lisenziyasına XİTAM VERDİ

Manat və dolların 3 günlük MƏZƏNNƏSİ 
19.10.2018, 17:22

Manat və dolların 3 günlük MƏZƏNNƏSİ 

Novruz Məmmədov nazirləri iclasa çağırdı, göstərişlər verdi - FOTOLAR   
19.10.2018, 17:15

Novruz Məmmədov nazirləri iclasa çağırdı, göstərişlər verdi - FOTOLAR  

Pəncərədən düşən işıq... - “Qobu Park”dan REPORTAJ
19.10.2018, 17:12

Pəncərədən düşən işıq... - “Qobu Park”dan REPORTAJ

Ünvanlı sosial yardım alanların sayı açıqlandı
19.10.2018, 17:06

Ünvanlı sosial yardım alanların sayı açıqlandı

Bakının bu hissəsində yol bağlanacaq
19.10.2018, 17:05

Bakının bu hissəsində yol bağlanacaq

Bakı-Sumqayıt qatarının hərəkət cədvəlində DƏYİŞİKLİK
19.10.2018, 17:04

Bakı-Sumqayıt qatarının hərəkət cədvəlində DƏYİŞİKLİK

AMEA Dövlət Komitəsinin müraciətinə müsbət cavab verib - FOTO
19.10.2018, 17:00

AMEA Dövlət Komitəsinin müraciətinə müsbət cavab verib - FOTO

AQTA maarifləndirir - Saxta balın fəsadları
19.10.2018, 17:00

AQTA maarifləndirir - Saxta balın fəsadları

İstirahət günlərinin HAVASI: 27 dərəcə isti olacaq
19.10.2018, 16:32

İstirahət günlərinin HAVASI: 27 dərəcə isti olacaq

Rusiya Özbəkistanda Atom Elektrik Stansiyası inşa edəcək
19.10.2018, 16:25

Rusiya Özbəkistanda Atom Elektrik Stansiyası inşa edəcək

Ərəb ölkəsində niqab qadağan olundu
19.10.2018, 16:19

Ərəb ölkəsində niqab qadağan olundu

Ağ Ev Putinin adamını sanksiya siyahısından çıxardı
19.10.2018, 16:14

Ağ Ev Putinin adamını sanksiya siyahısından çıxardı

Nazirlik Prezidentin tapşırığı ilə bağlı səfərbər olunub - Kollegiya iclası keçirildi
19.10.2018, 16:13

Nazirlik Prezidentin tapşırığı ilə bağlı səfərbər olunub - Kollegiya iclası keçirildi

Qanunsuz tikintilərə qarşı yeni qanunvericilik təşəbbüsləri hazırlanır
19.10.2018, 16:08

Qanunsuz tikintilərə qarşı yeni qanunvericilik təşəbbüsləri hazırlanır

"Teleqüllə" ətrafında sürüşməyə meyilli iki zona tapıldı - SOS
19.10.2018, 15:58

"Teleqüllə" ətrafında sürüşməyə meyilli iki zona tapıldı - SOS

Bakıda cibgir qızların paltarından gileyləndi: “Çox dar geyinirlər”
19.10.2018, 15:34

Bakıda cibgir qızların paltarından gileyləndi: “Çox dar geyinirlər”

Yusif Kərimov - gənclik simvolu
19.10.2018, 15:33

Yusif Kərimov - gənclik simvolu

Yasamaldakı növbəti sosial evlər SATIŞA ÇIXARILACAQ
19.10.2018, 15:15

Yasamaldakı növbəti sosial evlər SATIŞA ÇIXARILACAQ

İnam Kərimov şikayətləri dinlədi
19.10.2018, 15:14

İnam Kərimov şikayətləri dinlədi

“Azercell” məktəblilərə təlim keçirir
19.10.2018, 15:13

“Azercell” məktəblilərə təlim keçirir

Komitə sədri bələdiyyələrlə bağlı qanuna dəyişikliyi şərh etdi
19.10.2018, 15:07

Komitə sədri bələdiyyələrlə bağlı qanuna dəyişikliyi şərh etdi

İtaliya Senatının sədrinə ADU-nun fəxri doktoru adı verildi
19.10.2018, 15:04

İtaliya Senatının sədrinə ADU-nun fəxri doktoru adı verildi

Diaspor Komitəsinin hesabat yığıncağı keçirilib - FOTO
19.10.2018, 14:54

Diaspor Komitəsinin hesabat yığıncağı keçirilib - FOTO

Ərdoğan:
19.10.2018, 14:45

Ərdoğan: "Azərbaycan hər zaman Türkiyənin yanında olub"

Türkiyədəki diaspor təşkilatlarının rəhbərləri Dövlət Komitəsində görüş keçirib
19.10.2018, 14:40

Türkiyədəki diaspor təşkilatlarının rəhbərləri Dövlət Komitəsində görüş keçirib

Azərbaycan “İnternet istifadəçiləri” göstəricisinə görə MDB-də liderdir
19.10.2018, 14:37

Azərbaycan “İnternet istifadəçiləri” göstəricisinə görə MDB-də liderdir

İlham Əliyev Türkiyəyə getdi - FOTO
19.10.2018, 14:20

İlham Əliyev Türkiyəyə getdi - FOTO

ARXİV