22 iyun 2018, Cümə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Erməni-müsəlman dostluğuna səy göstərən komissiyalar nə iş görür?
Erməni-müsəlman dostluğuna səy göstərən komissiyalar nə iş görür?
18.12.2017, 10:17

Üzeyir Hacıbəylinin “İrşad” qəzetinin 1906-cı il 9 iyul tarixli 160-cı nömrəsinin 1-2-ci səhifələrində “Üzeyir” imzası ilə “Yenə erməni-müsəlman (sülh komisyonu xüsusunda)” felyetonu çap olunmuşdur. Felyetonda Üzeyir Hacıbəyli qeyd edir ki, o, “İrşad”ın keçən nömrələrində “Halımıza dair” və “Bir tədbir lazımdır, ya yox” sərlövhəli məqalələrində Qafqaz canişininin hüzurunda təşkil olunmuş erməni-müsəlman sülh komisyonunun sülh yaratmağa layiq iş görmədiklərindən bəhs etmişdir. Komisyon üzvlərinin tərəfkeşliyi, naşılığı, hümmətsizliyi ucbatından erməni-müsəlman arasında sülhün yaranmasına maneçilik göstərildiyi qeyd olunmuşdur. Komisyonun üzvü Məhəmmədağa Şahtaxtinskinin “İrşad” qəzetinin 158-ci nömrəsində çap etdirdiyi “Maddənin hal-hazırından” məktubundan bəhs olunur və qeyd olunur ki, ittihamlarımızın bir qismi də şahtaxtinskilərin boynuna düşür. Odur ki, Üzeyir Hacıbəyli məsələnin dürüst müzakirəsinə keçir. Bu məsələdə öz mülahizələrini söyləyir. Mülahizələrindən biri belədir ki, Qafqaz canişininin hüzurunda millət vəkillərinin daimi bir məclis qurmaları, qafqazlıların arzularından biri olmalıdır. Ona görə ki, millət vəkilləri vasitəsilə erməni-müsəlman məsələsinə müdaxilə etmək lazım və əhəmiyyətlidir. Üzeyir Hacıbəyli Məhəmmədağa Şahtaxtinskinin insafsız hərəkətlərə etiraz etmək əvəzinə, Tiflisdə çap olunan “Qafqazski herold” qəzetində bəyannamə yazmasını məqbul saymamışdır. O (yəni Üzeyir Hacıbəyli) yazır: “İndiyə qədər məzkur erməni-müsəlman komisyonunun narəva işlər görməsi ucundan biz müsəlmanların haqqında olan zülm və zərərə cavabdeh kim olur? Haman o narəva işləri görüb də sükut ixtiyar edən adam kimdir?” Üzeyir Hacıbəyli müsəlmanlara edilən zülmün cavabdehinin olmadığını deyir. Eyni zamanda müsəlmanlara qarşı rəva olmayan işləri görənlərin sükut içində olmalarına narahat olur. Üzeyir Hacıbəyli şahtaxtinskiləri vəzifələrini düzgün yerinə yetirməyə çağırır: “Cənab Şahtaxtinski özləri yaxşı bilir ki, bizim millət erməni milləti kimi huşiyar deyildir. Milləti hümmətsizlikdə qınaqmadan əvvəl himmət göstərilməsinə möhtac olan bir əmrin nəfini camaata bildirməlidir. Bu da camaat işinə girişməyə qədəm qoymuş Şahtaxtinski kimilərin vəzifəsidir”.


O, millətin nicat yolunu tapa bilməməsindən, komisyonun isə etibarını itirməsindən, qorxulu bir uçurumun yaranmasından bəhs edir. Müsəlmanların (azərbaycanlıların) taleyi barədə narahat olur. Və yazır: “Bizim millət ayılıbdır, yəni öz təhlükəli halını düşünübdür, lakin nicat yolunu tanımayır və özü də çaşmış qalıb, nicat ümidilə, iztirab ilə ora-bura baxır və bir qədər nicat işığı görünən yerə kəmal, etibar, etimad ilə hirsli-hirsli özünü atır; lakin görürsən ki, bədbaxtlıq üz verib, nicat işığı gələn yer özü də qorxulu bir uçuruma dönübdür...” Erməni-müsəlman məsələsində tarixən, eləcə də indi dil qəhrəmanları çox olub. Boş vəd verənlər də az olmayıbdır. Belələri nə millət başçılarına, nə də millətə kömək etmək istidarında olmamışlar. Qeyd olunan bu məsələləri Üzeyir Hacıbəyli vətəndaş mövqeyi ilə və narahat olduğunu bildirməklə xüsusi olaraq işıqlandırmışdır. O yazır: “Millət bir xovf və həras ilə geri çəkilib, etibar və etimadını hər şeydən kəsir. Hər halda cənab Şahtaxtinskinin bu bəyannaməsi (razoblaçeniyası) camaatımızdan ötrü son dərəcə əhəmiyyətlidir; çünki, xalqımızın gözünü açır və bildirir ki, “hər millətpərəst”, “hər millət başçısı” adlanan yalançı pəhləvanlara etibar və etimad edib, məişətimizin yüngüllüyü üçün ittixaz olunan böyük-böyük əmrləri onlara tapşırmaq olmaz və bir də hər böyük əmrdə camaatın öz həqiqi başçısına yardım və müavinəti lazımdır, çünki bu həqiqi başçı, məhz, camaatın xeyri üçün çalışandır”. Üzeyir Hacıbəyli o dövrdə mövcud olmuş erməni-müsəlman məsələsində sülh yaradacaq komisyonu və yalançı dil qəhrəmanlarını tənqid edir. Hətta millətin xeyrinə ürəyində olanları deməyənləri, ürəyində olanları söyləməyənləri hədəfə götürür.


Müsəlman deputatları susurlar...


Üzeyir Hacıbəyli “İrşad” qəzetinin 1906-cı il 11 iyul tarixli 162-ci nömrəsinin 3-cü səhifəsində “Filankəs” imzası ilə çap olunmuş “Ordan-burdan” felyetonunda maraqlı məqamlara toxunur. Əvvəla onu qeyd edək ki, felyetonda müsəlman deputatlarının (vəkillərinin) Dövlət dumasında bacarıqsızlığı, acizliyi qorxaqlığı verilir. Onların öz üzərlərinə düşən vəzifəni yerinə yetirmədikləri, özlərinə təsəlli verdikləri ifşa olunur. Millət vəkillərindən biri “Daşnaksütyun” partiyasının üzvü, Dövlət dumasının vəkili Ter-Petrosyan barədə müəslman vəkilinin fikrini belə deyir: “Adə! Mən bilsə idim ki, duma bağlanacaqdır, məgər qoyardım ki, Petrosyan (Ter-Peterosyan – B.X.) müsəlmanlar haqqında bir böhtan söyləsin? Sən nə fikir edirsən, əgər mən bilsə idim ki, duma buraxılacaqdır... Daha nə deyim, “hamı tayfadan məzlum biz müsəlmanıq” – deyib Tavriçeski dvoresə (Peterburqda Dövlət dumasının binası) bir qışqırıq salardım ki, gəl tamaşa elə! Amma nə qayırım ki, dümanın bu tezliklə bağlanacağını bilmirdim...” Üzeyir Hacıbəyli ironiya ilə müsəlman deputatlarının, yəni Dövlət dumasının vəkillərinin utancaq adam olduqlarını deyir. Və deyir ki, bu utancaqlıqla bağlı olduğuna görə müsəlman vəkilləri Dövlət dumasında ürək sözlərini açmırlar. Bu qəbildən olan Dövlət dumasının vəkilləri ürək sözlərini deməmələrini təsəlliyə çevirir, özlərinə təskinlik verirlər. Onlar “nə şiş yansın, nə də kabab” prinsipi ilə Dövlət dumasında fəaliyyət göstərirlər. Hətta ermənilər onlardan narazı qalmasın deyə, ermənilərdən Ter-Petrosyandan, filandan da danışmırlar. Onlara görə, müsəlmanlar narazı olursa olsun, təki ermənilər, daşnaklar narazı qalmasın. Üzeyir Hacıbəyli Dövlət dumasının birinin adı ilə deyir: “Bir də mən sizə bir söz deyim, durub hökumətin ziddinə danışardın, hökumət inciyərdi, durub Petrosyanın – filanın ixtiralarına rədd cavab deyərdin, ermənilər (fitnəkar daşnaqlar nəzərdə tutulur) səndən narazı olardı; doğrudur, danışmayanda da müsəlmanlar narazı olurlar, amma iş buradadır ki, qoy səndən təki müsəlman narazı olsun, nəinki hökumət və ya erməni tayfası! Onun da səbəbini siz özünüz bilirsiniz... Qərəz insan gərək bu cürə politikaları əldən buraxmasın, yoxsa, axırda peşman olar. Vallah, budur sizə açıq-açığına deyirəm ki, mən bu saat min-min şükürlər eləyirəm ki, nə yaxşı, durub dumada ağır sözlər danışmamışam!..” Üzeyir Hacıbəyli “Biz hamımız Qafqaz balalarıyıq” şüarı ilə birliyə, qardaşlığa, həmrəyliyə çağırsa da, bilirdi ki, ermənilər buna hazır deyil. Eyni zamanda ermənilər barədə Dövlət dumasında vəkillərin danışmamasını da tənqid edirdi.


Ermənilər kimdən istifadə etmirlər ki?..


Qori Müəllimlər Seminariyasında təhsil almış Üzeyir Hacıbəyli yaxşı bilirdi ki, müsəlman uşaqlarının təhsil alamaları asan olmamışdır. Əksər vaxtlar valideynləri bu işə maneçilik göstərmişdir. Ona görə də XX əsrin əvvəllərində ibtidai milli məktəblərin yaradılması işi çətinliklə başa gəlirdi. Ancaq ermənilər bu işdə yenə də ruslardan öz məqsədləri üçün istifadə edir, istəklərinə nail olurlar. Üzeyir Hacıbəylinin “İrşad” qəzetinin 1906-cı il 18 oktyabr tarixli 245-ci nömrəsinin 3-cü səhifəsində “Üzeyir” imzası ilə çap olunmuş “Məktəb məsələsi və F.A.cənabları” felyetonunda məktəb məsələsindən də söhbət açır. Ən əsası isə o yazır ki, “... ermənilərin nəinki, yalnız ibtidai milli məktəbləri, hətta üç kilisa (Eçmiədzin) da ali məktəbləri dəxi vardır”. Axı məqsədlərinə çatmaq  üçün məktəb yaratmaq ermənilərə göydəndüşmə bir işdir. Onlar bundan nəinki faydalanır, hətta dairəsini də genişləndirirlər. Elə həmin məktəbdə uşaqlarını şovinist də yetişdirirlər. Onlar çalışırlar ki, o qədər sərbəst olsunlar ki, məqsədləri naminə rahat təbliğat işlərini apara bilsinlər. Bu cəhətin fərqinə Üzeyir Hacıbəyli vara bilmiş və “İrşad” qəzetinin 1907-ci il 8 may tarixli 84-cü nömrəsinin 3-4-cü səhifələrində “Filankəs” imzası ilə çap etdirdiyi “Ordan-burdan” felyetonunda Tiqranyan adlı erməninin dili ilə yazmışdır.: “Allah o günə bir daş salaydı ki, bizi gətirib bu urusun əlinə verdilər. Əgi, işkol açır ki, camaat oxusun, gətirib içinə ya bir qaradovoy qoyur, ya da ki, bir rus mahrasası”. Göründüyü kimi, Üzeyir Hacıbəyli qeyd etmişdir ki, ermənilər məktəblərinin müstəqilliyini, rusdan asılı olmamasını istəmişlər. Səbəbi isə belədir ki, onlar rusların müdaxiləsi olmadan öz işlərini, daha doğrusu, məqsədlərini məktəbdə həyata keçirmək istəyində olmuşlar. Erməni məktəblərində şovinist ruhlu tərbiyə tarixən olmuş, indi də davam edir.


Buludxan Xəlilov, filologiya üzrə elmlər doktoru, professor
Xəbərin müəllifi
xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Gürcüstanda daha 3 nazirlik ləğv olunacaq
22.06.2018, 00:59

Gürcüstanda daha 3 nazirlik ləğv olunacaq

Nazirlər Kabineti ezamiyyə xərclərinin normalarını artırdı
22.06.2018, 00:48

Nazirlər Kabineti ezamiyyə xərclərinin normalarını artırdı

Beş ayda Azərbaycana 7294 avtomobil idxal edilib
22.06.2018, 00:29

Beş ayda Azərbaycana 7294 avtomobil idxal edilib

Azərbaycan neftinin 1 bareli 76 dollara çatır
22.06.2018, 00:13

Azərbaycan neftinin 1 bareli 76 dollara çatır

Dünya Çempionatı-2018: Xorvatiya Argentinaya şans vermədi
21.06.2018, 23:57

Dünya Çempionatı-2018: Xorvatiya Argentinaya şans vermədi

Heydər Əliyev Mərkəzinin parkında yoqa məşğələsi - FOTOLAR
21.06.2018, 23:37

Heydər Əliyev Mərkəzinin parkında yoqa məşğələsi - FOTOLAR

Dünya Çempionatı-2018: Qırmızı vərəqə alan futbolçu ölümlə hədələnir
21.06.2018, 23:20

Dünya Çempionatı-2018: Qırmızı vərəqə alan futbolçu ölümlə hədələnir

“Azərbaycan vətəndaşları qul deyil” - Çingiz Qənizadə:
21.06.2018, 23:06

“Azərbaycan vətəndaşları qul deyil” - Çingiz Qənizadə:

Metroda döyülən şortikli qız axtarılır
21.06.2018, 22:53

Metroda döyülən şortikli qız axtarılır

Gecə klubunda atışma: 2 ölü
21.06.2018, 22:42

Gecə klubunda atışma: 2 ölü

Qardaş türmədə görüşünə gəlməyən qardaşını bıçaqladı
21.06.2018, 22:29

Qardaş türmədə görüşünə gəlməyən qardaşını bıçaqladı

Şəmkirdə musiqiçilər qəzaya düşdü
21.06.2018, 22:14

Şəmkirdə musiqiçilər qəzaya düşdü

Azərbaycanda narkotik istifadəçiləri arasında azyaşlılar da var
21.06.2018, 21:58

Azərbaycanda narkotik istifadəçiləri arasında azyaşlılar da var

Paşinyana qarşı qaldırılan cinayət işi bağlanıb
21.06.2018, 21:43

Paşinyana qarşı qaldırılan cinayət işi bağlanıb

Şirkət rəhbəri işdə məhəbbət məcarasına görə istefaya getdi
21.06.2018, 21:30

Şirkət rəhbəri işdə məhəbbət məcarasına görə istefaya getdi

Bakıda körpənin boğazından qəpik belə çıxarıldı - Video
21.06.2018, 21:16

Bakıda körpənin boğazından qəpik belə çıxarıldı - Video

Dünya Çempionatı-2018: Fransaya uduzan Peru üçün də çempionat bitdi - VİDEO
21.06.2018, 20:59

Dünya Çempionatı-2018: Fransaya uduzan Peru üçün də çempionat bitdi - VİDEO

UNEC rektoru Akif Əlizadənin təkliflərini dəstəklədi
21.06.2018, 20:44

UNEC rektoru Akif Əlizadənin təkliflərini dəstəklədi

 “Ovannisyan axmaq şərhləri ilə insanları təəccübləndirir”-Vaqif Dərgahlı   
21.06.2018, 20:27

 “Ovannisyan axmaq şərhləri ilə insanları təəccübləndirir”-Vaqif Dərgahlı  

“Qarabağ” bu qapıçıya 600 min ödəməyə hazırdır
21.06.2018, 20:15

“Qarabağ” bu qapıçıya 600 min ödəməyə hazırdır

“Araz” supermarketin işçisinin qətl səbəbi ...
21.06.2018, 20:01

“Araz” supermarketin işçisinin qətl səbəbi ...

Neftçalada 19 yaşlı gənc özünü asdı
21.06.2018, 20:00

Neftçalada 19 yaşlı gənc özünü asdı

Füzulidə raket hissəsi tapılıb - FOTO
21.06.2018, 19:45

Füzulidə raket hissəsi tapılıb - FOTO

BMT-nin qətnamələrinin icrası ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrlərinə həvalə edilib
21.06.2018, 19:34

BMT-nin qətnamələrinin icrası ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrlərinə həvalə edilib

Azərbaycanda sosial müdafiə və sosial təminat xərcləri 7%-ə yaxın artırılır
21.06.2018, 19:22

Azərbaycanda sosial müdafiə və sosial təminat xərcləri 7%-ə yaxın artırılır

Vahid Ələkbərovdan neftin qiyməti ilə bağlı PROQNOZ - 100 dollara çatmayacaq
21.06.2018, 19:05

Vahid Ələkbərovdan neftin qiyməti ilə bağlı PROQNOZ - 100 dollara çatmayacaq

Onlar UNEC-i seçir
21.06.2018, 18:51

Onlar UNEC-i seçir

Abşeronda piyadanı avtomobil vurub öldürdü
21.06.2018, 18:49

Abşeronda piyadanı avtomobil vurub öldürdü

Azərbaycanda universitetin girişində sütunlu tavan çöküb
21.06.2018, 18:43

Azərbaycanda universitetin girişində sütunlu tavan çöküb

Baş nazirin birinci müavini vəzifəsindən azad edildi
21.06.2018, 18:39

Baş nazirin birinci müavini vəzifəsindən azad edildi

Sumqayıtda məcburi köçkün ailələri üçün tikilən bina bu il YEKUNLAŞACAQ
21.06.2018, 18:32

Sumqayıtda məcburi köçkün ailələri üçün tikilən bina bu il YEKUNLAŞACAQ

Dəmirçi-Lahıc avtomobil yolunun tikintisinə 13,7 milyon manat ayrılıb
21.06.2018, 18:26

Dəmirçi-Lahıc avtomobil yolunun tikintisinə 13,7 milyon manat ayrılıb

64800 şagird üçün keçirilən buraxılış imtahanı başa çatıb
21.06.2018, 18:23

64800 şagird üçün keçirilən buraxılış imtahanı başa çatıb

İçərişəhərdə gənc rəssamlar üçün incəsənət müsabiqəsi
21.06.2018, 18:18

İçərişəhərdə gənc rəssamlar üçün incəsənət müsabiqəsi

Cocuq Mərcanlıya daha 50 ailə köçürülüb
21.06.2018, 18:14

Cocuq Mərcanlıya daha 50 ailə köçürülüb

ARXİV
SORĞU
Hansı ölkə dünya çempionu olacaq?
Argentina(15.0%)
Braziliya(24.5%)
Almaniya(11.3%)
İngiltərə(3.14%)
Portuqaliya(11.9%)
İspaniya(4.40%)
Fransa(5.03%)
Belçika(1.88%)
Seneqal(3.14%)
Rusiya(19.4%)