12 dekabr 2018, Çərşənbə axşamı
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığında ERMƏNI MƏSƏLƏSI
Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığında ERMƏNI MƏSƏLƏSI
21.12.2017, 14:51

Erməni ilə müsəlmanın nə alveri?..


Cəlil Məmmədquluzadənin “Danabaş kəndinin əhvalatları” əsərində belə bir yer var. Xudayar bəy qazının yanına gəlir və ona deyir: “Qazı ağa, sözün əsli budur ki, bizim Danabaş kəndində bir dul övrət var. Mənim çoxdandır fikrimdədi onu siğə eləyim; amma övrət gəlmir. Bilmirəm ürküdürlər, ya nədi. Deyir getmərəm ki, getmərəm. İndi qalmışam belə. Sizin qulluğunuza gəlməkdə qəsdim bu idi ki, bu ərzimi sizə yetirim, görüm siz nə buyurursunuz. Bu əmrə bəlkə bir çarə tapasınız”. Xudayar bəy qazıya onu da deyir ki, əgər o bir kəllə rus qəndi istəsə, on bir kəllə qənd gətirəcəkdir. Qazı da elə-belə adam deyil, yaşlı adamdır. Onun həştad və bəlkə də bundan artıq yaşı olar. Özünün dediyinə görə insanları simasından tanıya bilir. Bu işdə ona təcrübəsi də kömək edir. Xudayar bəyin istəyini həyata keçirmək üçün ona heç on bir kəllə qənd lazım deyil. Xudayar bəy ona iki kəllə qənd gətirsə, birini doğrayıb füqəralara ağız şirinliyi kimi paylayar, bir kəllə rus qəndi isə onun özünə qalar. Qazının Xudayar bəydən başqa heç bir təmənnası yoxdur. Olsa-olsa qəndin yanında bir girvənkə çay gətirsə, ona da sözü olmaz. Həm də gərək Xudayar bəy qəndi, çayı gətirəndən sonra gedib üç-dörd nəfər kənd əhlindən də qazının yanına gətirsin. Qazının Xudayar bəyə iki vəsiyyəti var:

“Əvvəla budur ki, qənd-çaya, söz yox, pul verəcəksən. O pulları sən çöldən tapmamısan ki... Əlbəttə alnının tərilə qazanmısan. Pəs çünki belədi, barı səy elə, yaxşı mal al. Zəmanə indi çox xarab olub, adamı əlüstü tovluyurlar. Karapet ağaya təzəlikdə yaxşı qənd gəlib, adına Prodski deyirlər. Səy elə haman qənddən al. Çayı da indi özün bilərsən, nə tövr olar-olsun”.
Ay qazı, Xudayar bəyə olan bu vəsiyyətin adamı narahat edir. Narahat edir o mənada ki, qəndin yaxşısı  deyəndə nəyi nəzərdə tutursan? Qəndin pisi də olur? Əgər olursa, yaxşı ilə pisin fərqini nədə görürsən? Bu yazıq Xudayar bəyi yaxşı qənd almaq üçün niyə Karapet ağanın yanına göndərirsən? Axı yaxşı qənd yalnız Karapet ağadamı olur? Müsəlman əhli çay içəndir. Yaxşı qənd, çay müsəlmanda olar, nəinki erməni Karapet ağada. Adam şübhələnir ki, niyə məhz Karapet ağanın yanına. A kişi, xeyiri niyə Karapet ağaya vermək istəyirsən? Sən Allah, fikirləşmə ki, biz nə qədər bəsit düşünürük? Fikirləş ki, bir müsəlman tapmadın ki, onun yaxşı qəndi olsun? Vallah, billah adam bilmir ki, belə qazılara nə desin. Qazı ağanın bu birinci vəsiyyəti ilə adam tam razılaşa bilmir. Ancaq ikinci vəsiyyəti bir az ağlabatandır. Bu ikinci vəsiyyətində hiss edirsən ki, qazı ağa daha tədbirlidir. Onun tədbirli olması ilə razılaşmamaq olmur.
O, Xudayar bəyə deyir: “Gərək gizlin qala, heç kəs gərək bu işdən xəbərdar olmaya. O adamlar ki, sən bura gətirəcəksən, gərək sənin elə rəfiqlərin olsun ki, bu sirri özgəsinə verməsinlər. Ondan ötrü ki, söz yox, burada bir xilafi – şər, əməl yoxdu, amma çünki bu cür işlər az ittifaq düşür, hər eşidən güman edəcək ki, burda bir xilaf əməl var. Pəs bu səbəbə bu iş əlbəttə, əlif əlbəttə, gərək sənin, mənim və şahıdlarının arasında qala”. Düz deyir qazı. Gərək bu cür işlərdən başqaları xəbərdar olmasın. Burasını başa düşürük. Ancaq qazı ağanın birinci vəsiyyətinin o hissəsini yenə də başa düşmürük ki, niyə Xudayar bəy qəndi Karapet ağadan almalıdır? Ona görə ki, o, təzəlikdə yaxşı qənd alıb? Bilmirəm, qazı ağanın burada kələyi nədir? Bəlkə də o bilir ki, Xudayar bəy pul verib qənd alan deyil. Odur ki, Xudayar bəy hər hansı bir müsəlmanın yanına qənd almağa getsə, həmin müsəlmanı aldadıb qəndi pulsuz alacaq. Qazı ağa Karapet ağanın yanına ona görə göndərir ki, Xudayar bəy Karapet ağadan pulsuz qənd ala bilməyəcək, axı ermənini aldatmaq mümkün deyil. Bəlkə də qazı ağa bu yolla Xudayar bəyin həmin övrəti olmasına maneçilik edir? Vallah, billah bu işlərin ən dəqiqini qazı ağanın özü bilər. Ancaq bircə onu bilməmək olmur ki, qazı ağa Xudayar bəyi qənd almaq üçün elə adamın üstünə göndərir ki, o adam (yəni erməni Karapet ağa) heç zaman aldanmaz. Müsəlman Xudayar bəylə onun alveri baş tutmaz. Axı erməni ilə müsəlmanın nə alveri? Erməni üçün maraqlı deyil ki, Xudayar bəy dəstəmaz alıb məscidə girəcək, namaz qılacaq, sonra da bazara Karapet ağanın yanına gedib deyəcək ki, üstümdə pul götürməmişəm, indi qəndi aparım, sübh tezdən pulunu verərəm. Xudayar bəy belə-belə işləri müsəlmanların üzərində çox təcrübədən keçirib, istəyinə nail olubdur. Danabaş kəndində onun bu istəyinə heç kəs mane olmayıbdır. Ancaq indi pis yerdə axşamlayıbdır. Erməni Karapetlə üz-üzə qalıbdır. Günahkar da qazı ağadır. Xudayar bəyi qənd almağa Karapet ağanın yanına o göndəribdir. Qazı ağa, bu Xudayar bəyi bir müsəlmanın yanına göndərsəydin, nə olardı? Rahatca öz işini görüb, pulsuz-parasız qəndini alacaq, sənin də yanına əlidolu gələcəkdi. Qazı ağa bilərəkdən, ya bilməyərəkdən Xudayar bəyi zülmə salıb, o, müsəlmandan qəndi pulsuz alacağı halda, onu erməninin qapısına göndərib. Xudayar bəy də erməninin dükanında özünü Danabaş kəndinin katdası kimi aparıb. Ancaq bilməyibdir ki, erməninin dükanı onun üçün Danabaş kəndi deyil ki, istədiyini etsin. Dükana çatan kimi çubuğunu çıxarıb və doldurmağa başlayıb. Sonra da əlini qoltuq cibinə salıb bir çimdik qov çıxarıb, Karapetə deyib ki, spiçka çəkib, bu qovu yandırsın. Axı Xudayar bəyin nə günahı?! O həmişə belə görüb, Danabaş kəndində bu cür yaşayıb. O haradan bilsin ki, erməni Karapet ağanın dükanında Danabaş kəndində etdiklərinin heç birini etmək olmaz. Əslində Xudayar bəy o qədər də günahkar deyil. O bilsəydi ki, Danabaş kəndində etdiklərini erməni dükanında etmək olmaz, özünü yığışdırar, Karapetə də “Zəhmət olmasa bir spiçkə çək, bu qovu yandırım” deməzdi. Bəlkə də bu bilmədiklərinə görədir ki, Karapet ağa Xudayar bəyi dükanından alıb atmaq istəyəndə “Xudayar bəy bir az sinib çəkildi kənara”. Həm də “Çox təəccüb elədi Xudayar bəy erməninin bu tövr rəftarına. O haradan güman eləyərdi ki, Karapet ağa od verməyəcək, o, çubuğunu yandırsın. Danabaş kəndində o bir adamdan bu cür tərk-ədəblik görməmişdi. Kimin ixtiyarı var Xudayar bəy çubuğu cibindən çıxardan kimi qov yandırıb onun qabağına tutmasın? Amma nə eləmək? Danabaş kəndi qalıb Danabaş kəndində. Burada ki şəhərdir. Şəhər gəlib Danabaş kəndi əvəzi olmaz”. Xudayar bəy işin o yerdə olduğunu görüb, qaş-qabağını tökür və Karapet ağaya deyir ki, “Mən gəlməmişəm ki, sənin dükanını çapıb talıyam. Mən gəlmişəm səninlə sövdə eləyim. Dəxi sənin mənim üstümə çığırmağın lap artıqdı. Mən gəlmişəm səndən qənd alam”. Xudayar bəy özünə yaraşdırmır desin ki, qazı ağa yaxşı qəndin Karapetin dükanında olduğunu deyib, məsləhət bilib. Xudayar bəy bəlkə də bununla qazı ağanın ikinci vəsiyyətinə – “Gərək gizlin qala, heç kəs gərək bu işdən xəbərdar olmaya” əməl edib. Bu öz yerində. Ancaq Xudayar bəyin erməni Karapetlə sövdə eləməsinin səbəbkarı həm özüdür, həm də qazı ağadır. Özüdür ona görə ki, o, Danabaş kəndində bir dul övrəti almaq istəyir. Qazı ağadır ona görə ki, o, Xudayar bəydən görəcəyi işin müqabilində qənd və çay istəyir. Ancaq fakt odur ki, Xudayar bəy erməni Karapetlə sövdə eləmək istəyir. İstəyir ki, həm dul övrəti alsın, həm qazı ağanın yanında özünü Danabaş kəndinin katdası kimi göstərsin, həm də Karapetlə sövdəsində ona Danabaş kəndinin əhli kimi yanaşsın. Ona görə də ona “Sən məgər görmürsən ki, bura qəhvə dükanı deyil! İtil cəhənnəmə burdan, supa oğlu supa! İtil!” deyəndə Karapetə belə cavab verir: “Xozeyin, əvvəl sən tanı gör mən kiməm, sonra mənim üstümə çığır. Mən sən deyən adamlardan deyiləm ki, gəlib yarım girvənkə qənddən ötrü sənə baş ağrısı verim. Mən Danabaş kəndinin katdası Xudayar bəyəm. Mən gəlmişəm nəinki yarım girvənkə qənd alam, mən səndən bir kəllə qənd alacağam, yekə kəllələrdən”. Belə bir vəziyyətdə erməni Karapet bir az yavaşıyır. Axi o, qəndini satmalıdır, özü də nə qədər çox satsa, qazancı da o qədər çox olacaqdır. Elə ki, qəndini satmağa, qazanc əldə etməyə meydan yarandı, onda erməni Karapetin sövdə eləməyə həvəsi də artır. Axı erməni Karapetin də marağı qəndini satmaq və qazanc əldə etməkdir. Xudayar bəyin öz məqsədi, Karapet ağanın isə öz məqsədi var. Onlar öz məqsədlərinə nail olmaq üçün “mən kiməm?”, “sən kimsən?” suallarını ayırd edib, işlərini görmək istəyirlər.


“Danabaş kəndinin əhvalatları” əsərindən bir parça:

“ – Karapet ağa, indi Allaha şükür, məni tanıdın ki?

– Necə yəni tanıdım?

–       İndi bildin mən kiməm da?

–       Sən kimsən?

–       Mən Danabaş kəndinin katdası Xudayar bəyəm.

–       Mən də ikinci gild kupets Karapet ağayam.

–     Ay atana Allah rəhmət eləsin. Bu sözləri mən ondan ötrü ərz edirəm, indi dünyada qəlp adam çoxalıbdır. Birisi gəlib nisyə sövdə elər, and içər Allaha, peyğəmbərə ki, üç gündən sonra pulunu gətirərəm. Üç gün olur ay, bəlkə üç il. Amma Allah mənə bir ölüm göndərsin, bu cür qəlp işlər tutmuyum. Sözün doğrusu, bu gün iş belə gətirdi, yanımca şəhərə pul götürməmişəm. İndi mən qəndi aparıram, inşallah sübh tezdən sənin beş manat on bir şahını burda hazır elərəm.


Karapet ağa bu sözləri eşitcək cəld qəndi aparıb qoydu yerinə və qayıdıb sağ əlini qoydu Xudayar bəyin çiyninə, sol əli ilə qapını göstərdi.

–     Di get, çıx get! Tez ol get burdan! Elə bu saat çıx get.


Xudayar bəy dinməz-söyləməz dükandan çıxıb üz qoydu getməyə”.


Beləliklə, Xudayar bəyin öz məqsədi, Karapet ağanın da öz məqsədi var. Onların hər biri öz məqsədinə nail olmaq üçün “mən kiməm?”, “sən kimsən?” suallarını ayırd etməyiblər və bu suallara cavab tapmaq işini də çox ləngidiblər. Ona görə də Xudayar bəyin də, Karapet ağanın da nəvələri, nəticələri, götücələri hələ də bu əziyyəti çəkirlər. Başqa sözlə, “kim kimdir?” məsələsi hələ də həll olunmayıbdır. Maraq olan yerdə, özü də müsəlman Xudayar bəylə erməni Karapet ağanın marağı olan yerdə məsələlər sona qədər həll olunmalıdır ki, onların hər biri öz yerində otursun. Müşkül olan da budur ki, bunu müsəlman Xudayar bəylə erməni Karapet ağa öz aralarında razılaşa bilmirlər. Belə olanda nə deyərlər? Deyərlər ki, Allah bilən məsləhətdir. Ya da ki müsəlman Xudayar bəylə erməni Karapet ağanın alveri baş tutmaz. Ay Xudayar bəy, bu ermənilər heç həqiqəti qəbul etmirlər sən isə Karapet ağa ilə nisyə alver etmək istəyirsən? 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Deputatlarımız Vyetnamda – Heydər Əliyevlə bağlı kitab təqdim edildi
12.12.2018, 11:01

Deputatlarımız Vyetnamda – Heydər Əliyevlə bağlı kitab təqdim edildi

İndiyədək 2338 şəhidin varisinə birdəfəlik ödəmə qərarı təsdiqlənib
12.12.2018, 10:53

İndiyədək 2338 şəhidin varisinə birdəfəlik ödəmə qərarı təsdiqlənib

Ağcabədidə zəlzələ olub
12.12.2018, 10:35

Ağcabədidə zəlzələ olub

Azərbaycanlı gənclər Lavrovla görüşdü
12.12.2018, 10:30

Azərbaycanlı gənclər Lavrovla görüşdü

Daha 26 rayonun arıçılarına subsidiya veriləcək
12.12.2018, 10:24

Daha 26 rayonun arıçılarına subsidiya veriləcək

İlham Əliyev Heydər Əliyevin məzarını ziyarət edib
12.12.2018, 10:16

İlham Əliyev Heydər Əliyevin məzarını ziyarət edib

Facebook-un binasında bomba TƏHLÜKƏSİ
12.12.2018, 10:04

Facebook-un binasında bomba TƏHLÜKƏSİ

Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş anım mərasimi
12.12.2018, 10:03

Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş anım mərasimi

Tramp: “İmpiçment olsam, xalq üsyan edəcək”
12.12.2018, 09:59

Tramp: “İmpiçment olsam, xalq üsyan edəcək”

Heydər Əliyev baş redaktorlara nə demişdi..?
12.12.2018, 09:50

Heydər Əliyev baş redaktorlara nə demişdi..?

Azərbaycanda Böyük Britaniya məzunlarının mükafatlandırılması mərasimi keçirilib
12.12.2018, 09:48

Azərbaycanda Böyük Britaniya məzunlarının mükafatlandırılması mərasimi keçirilib

Beyləqanda yanğın, bir nəfər xəsarət aldı
12.12.2018, 09:46

Beyləqanda yanğın, bir nəfər xəsarət aldı

Ermənilər cəbhədə təxribatlara davam etdi
12.12.2018, 09:42

Ermənilər cəbhədə təxribatlara davam etdi

Heydər Əliyevin anım günüdür - FOTOLAR
12.12.2018, 09:40

Heydər Əliyevin anım günüdür - FOTOLAR

Çempionlar Liqasında qrup mərhələsi bu gün yekunlaşır - TƏQVİM   
12.12.2018, 09:06

Çempionlar Liqasında qrup mərhələsi bu gün yekunlaşır - TƏQVİM  

Çempionlar Liqasında 6-cı tur - “Qalarasaray” qismən xilas oldu - NƏTİCƏLƏR  
12.12.2018, 09:01

Çempionlar Liqasında 6-cı tur - “Qalarasaray” qismən xilas oldu - NƏTİCƏLƏR  

Strasburqda atışma - 3 ölü, 12 yaralı - YENİLƏNİB
12.12.2018, 08:51

Strasburqda atışma - 3 ölü, 12 yaralı - YENİLƏNİB

İsgəndər Həmidovun “Müxalifət zirvəsi” təklifi birmənalı qarşılanmadı - Kimlər qarşı çıxdı...   
12.12.2018, 08:44

İsgəndər Həmidovun “Müxalifət zirvəsi” təklifi birmənalı qarşılanmadı - Kimlər qarşı çıxdı...  

Mənim kəndim: “Qarabağlar”dan çıxmış jurnalistin kövrək xatirələri - LAYİHƏ + FOTOLAR   
12.12.2018, 08:30

Mənim kəndim: “Qarabağlar”dan çıxmış jurnalistin kövrək xatirələri - LAYİHƏ + FOTOLAR  

Milli Onkologiya Mərkəzi, Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi... - “Milli” sözünü bu adlara niyə qoşublar?..
12.12.2018, 08:23

Milli Onkologiya Mərkəzi, Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi... - “Milli” sözünü bu adlara niyə qoşublar?..

Tükənməz intellekt və mənəviyyat dəryası
12.12.2018, 08:13

Tükənməz intellekt və mənəviyyat dəryası

Manat və dolların bugünkü MƏZƏNNƏSİ
12.12.2018, 08:05

Manat və dolların bugünkü MƏZƏNNƏSİ

Çaylarda suyun səviyyəsi dəyişdi
11.12.2018, 23:38

Çaylarda suyun səviyyəsi dəyişdi

ATƏT PA-nın sədri: "Təcavüzkara qarşı ciddi sanksiyalar tətbiq olunmalıdır"
11.12.2018, 23:07

ATƏT PA-nın sədri: "Təcavüzkara qarşı ciddi sanksiyalar tətbiq olunmalıdır"

Gəncədə məktəbin zirzəmisindən 161 patron tapıldı
11.12.2018, 22:04

Gəncədə məktəbin zirzəmisindən 161 patron tapıldı

Vahid Ələkbərovun seksist olduğu üzə çıxdı
11.12.2018, 20:49

Vahid Ələkbərovun seksist olduğu üzə çıxdı

“Əbədi məşəl”in divarına dırmaşan gənc kimdir? - Polisə müraciət olunacaq
11.12.2018, 20:43

“Əbədi məşəl”in divarına dırmaşan gənc kimdir? - Polisə müraciət olunacaq

Əfqanıstanda TERROR: 12 ölü
11.12.2018, 20:07

Əfqanıstanda TERROR: 12 ölü

Bakıda daha bir piyada ÖLÜMÜ
11.12.2018, 20:05

Bakıda daha bir piyada ÖLÜMÜ

Sabah Rusiya Baş Qərargah rəisi ilə NATO generalı Bakıda GÖRÜŞƏCƏK
11.12.2018, 19:41

Sabah Rusiya Baş Qərargah rəisi ilə NATO generalı Bakıda GÖRÜŞƏCƏK

Heydər Əliyev ideyaları: uğurlarımızın qarantı
11.12.2018, 19:31

Heydər Əliyev ideyaları: uğurlarımızın qarantı

İlham Əliyev NATO komandanını qəbul etdi
11.12.2018, 19:28

İlham Əliyev NATO komandanını qəbul etdi

7-ci sinif şagirdi ilə evlənən Mirismayıl müəllim işləməyib
11.12.2018, 19:15

7-ci sinif şagirdi ilə evlənən Mirismayıl müəllim işləməyib

“Novo Nordisk” Qarabağa dərman ixrac etməyib
11.12.2018, 19:07

“Novo Nordisk” Qarabağa dərman ixrac etməyib

Türkiyədə polis rəisi güllələnib öldürüldü - 2 nəfər yaralandı
11.12.2018, 18:34

Türkiyədə polis rəisi güllələnib öldürüldü - 2 nəfər yaralandı

Dəmir yolu xəttinin tikintisinə 30 milyon manat ayrıldı
11.12.2018, 18:22

Dəmir yolu xəttinin tikintisinə 30 milyon manat ayrıldı

Azərbaycan qanunlarını pozan əcnəbilər barədə qərar verilib  
11.12.2018, 18:07

Azərbaycan qanunlarını pozan əcnəbilər barədə qərar verilib  

Bir qrup jurnalist “İlin adamı” elan edildi
11.12.2018, 18:00

Bir qrup jurnalist “İlin adamı” elan edildi

Zərərvericilərə qarşı nəzarət tədbirləri gücləndirilib
11.12.2018, 17:42

Zərərvericilərə qarşı nəzarət tədbirləri gücləndirilib

Jurnalistin atasını öldürən sürücünün məhkəməsi davam etdi - Şahidlər DANIŞDI   
11.12.2018, 17:41

Jurnalistin atasını öldürən sürücünün məhkəməsi davam etdi - Şahidlər DANIŞDI  

Rusiyalı hərbçi Ermənistanda qətl törətdi
11.12.2018, 17:31

Rusiyalı hərbçi Ermənistanda qətl törətdi

Bayraq və Gerbi təhqir edənlərə bu CƏZALAR kəsiləcək   
11.12.2018, 17:24

Bayraq və Gerbi təhqir edənlərə bu CƏZALAR kəsiləcək  

“Bakcell”dən abunəçilərə möhtəşəm Yeni İl HƏDİYYƏSİ
11.12.2018, 17:10

“Bakcell”dən abunəçilərə möhtəşəm Yeni İl HƏDİYYƏSİ

Azərbaycanlı deputatlar Vyetnamda - FOTO   
11.12.2018, 17:06

Azərbaycanlı deputatlar Vyetnamda - FOTO  

“Mercedes”in vurduğu piyada öldü - BAKIDA
11.12.2018, 16:56

“Mercedes”in vurduğu piyada öldü - BAKIDA

Akif Nağı: “Qarabağ mitinqinin məqsədini başa düşmək istəmirlər”   
11.12.2018, 16:51

Akif Nağı: “Qarabağ mitinqinin məqsədini başa düşmək istəmirlər”   

Fransada etiraz aksiyaları səngimir
11.12.2018, 16:51

Fransada etiraz aksiyaları səngimir

İlhamə Quliyevanın oğlu azadlığa buraxıldı
11.12.2018, 16:47

İlhamə Quliyevanın oğlu azadlığa buraxıldı

“SABAH” qrupları Təhsil fakültəsi yeni layihəyə başlayıb
11.12.2018, 16:41

“SABAH” qrupları Təhsil fakültəsi yeni layihəyə başlayıb

İlqar Məmmədovun evini yardılar
11.12.2018, 16:30

İlqar Məmmədovun evini yardılar

ARXİV