24 fevral 2018, Şənbə
Ana Səhifə - GÜNDƏM - “Orfoqrafiya sözlüyü hər bir azərbaycanlının evində olmalıdır”
“Orfoqrafiya sözlüyü hər bir azərbaycanlının evində olmalıdır”
16.01.2018, 15:02

“Aydın yol” Azərbaycan Dil Qurumu İctimai Birliyinin sədri, Xalq şairi, Sabir Rüstəmxanlıyla müsahibəni təqdim edir:

 

– Sabir müəllim, məlum olduğu kimi, Tərcümə Mərkəzinin növbəti nəşri – “Azərbaycan dilinin işlək orfoqrafiya sözlüyü” bu günlərdə çapdan çıxdı və geniş müzakirə doğurdu. Necə düşünürsünüz, sözlükdə hansısa mübahisəli məqamlar varmı?

– Tərcümə Mərkəzinin “Azərbaycan dilinin işlək orfoqrafiya sözlüyü”nü vərəqləyib incələmişəm. Nizami Cəfərovun kitaba yazdığı ön sözü də oxumuşam, peşəkarlıqla təhlil edib. Mənə elə gəlir ki, bu kitabda zərrə qədər də  mübahisəyə yer yoxdur. Çünki bu sözlüyü hazırlayanlar savadlı, peşəkar adamlardır. Onlar kitaba “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti” adını verməyiblər. Kitabı “Azərbaycan dilinin  işlək orfoqrafiya sözlüyü” adlandırıblar. Yəni kitabda müasir dövrümüzdə daha çox işlənən sözlər yer alıb. Ola bilsin, bundan sonra da xeyli ayrı sözlər yaransın. Amma o sözlər dildə mütəmadi işlənən, bizə lazım olan sözlər olmaya bilər.

Bax elə bundan başlayaq ki, bizimkilər hökmən “lüğət” sözündən istifadə edirlər. Halbuki onun qarşılığı olan türk variantı – “sözlük” var və qəbul olunub. Qəribə də olsa, nəyə görəsə biz özümüzün bir sıra sözlərimizi anlamaq üçün onları ərəb və fars dilinə çeviririk. Mən bu prinsipi başa düşə bilmirəm. Doğma sözlərimiz ola-ola onların başqa dildəki qarşılığını işlətməyin heç bir mənası yoxdur.

Bu orfoqrafiya sözlüyü Tərcümə Mərkəzinin bu istiqamətdə birinci nəşridir. Bir vətəndaşlıq borcu kimi gözəl təşəbbüs göstərərək bu nəşri hazırlayıblar. Bu sözlüyün nəşr edilməsində bir məqsəd də lazım olan sözlərin axtarışına mane olan qurama və ya  qüsurlu sözləri ixtisar etmək olub. Bu mənada mən bu sözlüyü bəyəndim. Gördüyünüz kimi, nəşr əlimin altındadır. Məncə, mükəmməl və faydalı bir iş görülüb. Bu, Nəsimi adına  Dilçilik İnstitutunu hərəkətə gətirməlidir. Ortaya qoyulan bu iş göstərdi ki, bizim dilimiz ancaq onların ümidinə qalmayıb.

Həmçinin bu sözlükdə tez-tez qarşımıza çıxan dünya ölkələrinin adları var ki, onların düzgün yazılışının təqdim olunması çox yaxşıdır. Oxucuların işini asanlaşıdıracaq. Çox istərdim ki, bu sözlük böyük tirajla nəşr olunsun.

 

– Sizcə, bu sözlükdən istifadə daha çox cəmiyyətin hansı təbəqəsi üçün nəzərdə tutulmalıdır?

– Orfoqrafiya sözlüyü hər bir azərbaycanlının evində olmalıdır. Çünki hər bir azərbaycanlının evində  uşaq var. O uşaq məktəbə gedir və yazı qaydaları ilə bağlı hansısa sualı olarsa, mütləq valideyni onu həmin sözlük vasitəsilə dəqiqləşdirməlidir. Bəzi sözlərin düzgün yazılışını heç müəllimlər də bilmir. Bu mənada, sözsüz ki, həmin kitab məktəblərdə də olmalıdır. Bəzən uşaq orta məktəbi bitirir, amma müəyyən sözlərin yazılışını hələ də yanlış bilir. Ona görə də bu və bu kimi sözlüklər böyük tirajla çap olunmalı, bütün məktəblərə, digər müvafiq yerlərə paylanmalıdır.

 

 

– Sabir müəllim, 1929-cu ildən bəri ölkəmizdə 6 orfoqrafiya lüğəti tərtib olunub. Bu lüğətlərdə daha çox hansı qüsurlara rast gəlmisiniz?

– Bilirsiniz, qarşılığı bizim öz ana dilimizdə olduğu halda, yad sözlərin orfoqrafiya lüğətinə salınmasını qəbul edə bilmirəm. Bunu məntiqə, dövlətimizin apardığı siyasətə, xalqımızın inkişaf istiqamətinə uyğun hesab etmirəm. Azərbaycan türkcəsi türk dillərinin bir qoludur və bizim zənginləşmək üçün əsas mənbəyimiz  türk dilləridir. Əgər Azərbaycan dilində bir söz yoxdursa, türk dilində varsa, niyə biz ondan istifadə etməyək? Niyə “cəmiyyət” yerinə “toplum”, “əhəmiyyət” yerinə “önəm” deyilirsə, bunlar rəsmiləşib orfoqrafiya lüğətində yerini tapmasın?

 

 

– Tez-tez uşaqların rusdilli məktəblərdə təhsil alaraq ana dilimizdə danışa bilməməsini tənqid edən fikirlər də səsləndirirsiniz…

– Məncə, uşaqlarını rusdilli məktəblərdə oxudan valideynlər düşünməlidir.

Yaponların bununla bağlı araşdırması var. Ana dili insanın beyninin bir yarımkürəsindədir, yabançı dil digər yarımkürədə. Öz dilində danışmaq üçün gərək bir yarımkürədən o biri yarımkürəyə köçürülmə olsun. Ona görə də bütün sivil millətlər düşünürlər ki, ilkin təhsili ana dilində almalıdırlar.

Dil dövlətçilik baxımından müqayisəyəgəlməz bir məsələdir. Mən rus dilinin öyrənilməsinə qarşı deyiləm. Nə qədər çox dil bilsək, o qədər yaxşıdır. Amma bir azyaşlı və ya məktəbli azərbaycanlının öz dilini bilməyib rus dilində danışdığını görəndə mənə ağır təsir edir. O valideyndən soruşmaq istərdim: sən nə haqla övladını ana dilindən məhrum edirsən?

 

 

– Sosial şəbəkələrdə kortəbii yazışma, ədəbi dilin normalarına riayət etməyən media orqanlarının fəaliyyəti də dilimizin korlanmasına səbəb olan amillərdəndir. Bu mənada senzura olmalıdırmı?

– Bir sıra ölkələrdə dil polisi, Almaniyada dil gömrüyü var. Onlar alınma sözlərə nəzərət edirlər. Buna görə biz də bir təşkilat yaratmışıq – Dil Qurumu. Amma bu təşkilatın təsir gücü azdır. Sadəcə sözümüzü deyə bilirik, nəyisə dəyişə bilmirik.

 

 

– Sabir müəllim, bir yazar kimi, yəqin ki, Azərbaycanın müasir ədəbiyyatını da mütəmadi izləyirsiniz. Ədəbiyyatımız dilimizin inkişafına necə xidmət edir?

– Azərbaycan ədəbi dili çox mürəkkəb bir yol keçib. İslamdan sonra ərəb və fars dillərinin də buna təsiri olub. Bir müddət bütün İslam aləmi başa düşsün deyə ərəb və fars dilləri də daxil olmaqla ortaq yeni bir dil düşünüblər. Amma o dil maraqlı dil deyil. XX əsrin əvvəllərinə qədər ərəb və fars  sözləri dilimizi işğal etmişdi. Amma Nəsimi, Füzuli, Xətai dövrünün dili sehrli dildir. Sovet dönəmində dilimizin bədiilik qanadları qırıldı. Keçən əsrin 60-70, 80-ci illərindən bu yana yenidən bədiilik çalarları artmaqdadır. Bu, poeziyamızda daha çox hiss olunur. Ortaq türk dilləri, klassik ədəbiyyatımızla folklordan gəlmə sözlərin hesabına dilimizdə zənginləşmə var.

 

 

– Siz özünüz də bədii tərcümə ilə məşğul olmusunuz. Bu sahədəki vəziyyəti necə dəyərləndirirsiniz?

– Tərcümə əsərlərinin sayı artıb. Tərcümə ədəbiyyatı da dili zənginləşdirir. Sözlərin dilimizdə qarşılığını axtarırsan, tapırsan. Gənclərin tərcümə işinə cəlb olunması da təqdirəlayiqdir.

Klassik əsərlərin seçimini, eyni zamanda Azərbaycan oxucusunun tanımadığı müəlliflərin əsərlərinin dilimizə çevrilməsini yüksək qiymətləndirirəm.



Sevinc Fədai


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Bakuxeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Xızıda fabrik sürücüsünü döyərək 200 metr sürüdülər
24.02.2018, 00:08

Xızıda fabrik sürücüsünü döyərək 200 metr sürüdülər

Fələstin ABŞ-ı təxribatda suçlayır
23.02.2018, 23:55

Fələstin ABŞ-ı təxribatda suçlayır

Bakıdakı sığınacağa yerləşdirilən iki uşağın valideyni tapılmır - Video
23.02.2018, 23:41

Bakıdakı sığınacağa yerləşdirilən iki uşağın valideyni tapılmır - Video

Bu qurum fəaliyyətini dayandırdı
23.02.2018, 23:28

Bu qurum fəaliyyətini dayandırdı

Yollardakı qəzanın ilginc səbəbi
23.02.2018, 23:14

Yollardakı qəzanın ilginc səbəbi

Azərbaycan nefti bahalaşdı
23.02.2018, 22:59

Azərbaycan nefti bahalaşdı

Somalidə partlayış: 18 ölü, 20 yaralı
23.02.2018, 22:43

Somalidə partlayış: 18 ölü, 20 yaralı

“Ermənistanın seçkiqabağı  nağılbazlığı daxili istehlaka ünvanlanıb” - XİN
23.02.2018, 22:27

“Ermənistanın seçkiqabağı  nağılbazlığı daxili istehlaka ünvanlanıb” - XİN

ABŞ Məcburi Köçkün Gənclərə İngilis dili öyrənməyə kömək edir
23.02.2018, 22:15

ABŞ Məcburi Köçkün Gənclərə İngilis dili öyrənməyə kömək edir

ATƏT PA-nın sessiyasında Xocalı soyqırımı haqqında danışılıb   
23.02.2018, 21:59

ATƏT PA-nın sessiyasında Xocalı soyqırımı haqqında danışılıb  

Azərbaycanda bu sahələrdə artıma nail olunub
23.02.2018, 21:48

Azərbaycanda bu sahələrdə artıma nail olunub

Berlində Xocalı soyqırımının 26-cı ildönümü  anılıb - Foto
23.02.2018, 21:34

Berlində Xocalı soyqırımının 26-cı ildönümü  anılıb - Foto

Suriyada xəstəxana raket atəşinə tutuldu
23.02.2018, 21:21

Suriyada xəstəxana raket atəşinə tutuldu

Bakıda İran Kino Günləri başladı
23.02.2018, 21:07

Bakıda İran Kino Günləri başladı

ABŞ səfirliyi bu tarixdə Qüdsə köçürüləcək
23.02.2018, 20:55

ABŞ səfirliyi bu tarixdə Qüdsə köçürüləcək

Bu yollarda təmir yekunlaşdı - Fotolar
23.02.2018, 20:41

Bu yollarda təmir yekunlaşdı - Fotolar

Zakir Həsənov Belarusda medal aldı
23.02.2018, 20:26

Zakir Həsənov Belarusda medal aldı

ABŞ Şimali Koreyaya qarşı sanksiyaları genişləndirib
23.02.2018, 20:15

ABŞ Şimali Koreyaya qarşı sanksiyaları genişləndirib

Bir həftədə 200 şagird və müəllim müayinə olunub
23.02.2018, 20:01

Bir həftədə 200 şagird və müəllim müayinə olunub

Daha bir yolda nəqliyyatın hərəkəti məhdudlaşdırılır
23.02.2018, 19:51

Daha bir yolda nəqliyyatın hərəkəti məhdudlaşdırılır

Uşağa qulluğa görə verilən müavinət də artırıldı
23.02.2018, 19:00

Uşağa qulluğa görə verilən müavinət də artırıldı

48 yaşlı qadının əli emal avadanlığının arasında qalıb
23.02.2018, 18:56

48 yaşlı qadının əli emal avadanlığının arasında qalıb

Azərbaycanda aqrar sahənin texniki təminatı gücləndirilir
23.02.2018, 18:46

Azərbaycanda aqrar sahənin texniki təminatı gücləndirilir

Azərbaycanda sosial müavinətlərin məbləği artırıldı
23.02.2018, 18:42

Azərbaycanda sosial müavinətlərin məbləği artırıldı

“AppLab” proqramının məzunları və yeni iştirakçıları bir arada
23.02.2018, 18:37

“AppLab” proqramının məzunları və yeni iştirakçıları bir arada

İordaniya Kralı Azərbaycan Prezidentinə məktub göndərib
23.02.2018, 18:34

İordaniya Kralı Azərbaycan Prezidentinə məktub göndərib

Beşdən çox uşağı olan qadınlara verilən müavinət artırıldı
23.02.2018, 18:27

Beşdən çox uşağı olan qadınlara verilən müavinət artırıldı

“Köçürülmənin sadələşdirilməsi tələbələr üçün yaradılan ən yaxşı imkandır”
23.02.2018, 18:18

“Köçürülmənin sadələşdirilməsi tələbələr üçün yaradılan ən yaxşı imkandır”

Qarabağda 16 nəfər ölüb, 89 nəfər yaralanıb
23.02.2018, 18:08

Qarabağda 16 nəfər ölüb, 89 nəfər yaralanıb

Kadırov Stalinin goruna söydü
23.02.2018, 17:59

Kadırov Stalinin goruna söydü

Regionlarda keçirilən festivallar bölgələrimizin mədəni zənginliyini nümayiş etdirir  
23.02.2018, 17:45

Regionlarda keçirilən festivallar bölgələrimizin mədəni zənginliyini nümayiş etdirir  

Makedoniyalı siyasətçi: ”Xocalı soyqırımı Ermənistana ləkədir”    
23.02.2018, 17:30

Makedoniyalı siyasətçi: ”Xocalı soyqırımı Ermənistana ləkədir”  

İnsan qaynaqlarına edilən yatırım - gələcəyə qoyulan sərmayədir
23.02.2018, 17:29

İnsan qaynaqlarına edilən yatırım - gələcəyə qoyulan sərmayədir

Erməni əsgər yaralanıb
23.02.2018, 17:28

Erməni əsgər yaralanıb

Manat və dolların 3 günlük MƏZƏNNƏSİ
23.02.2018, 17:12

Manat və dolların 3 günlük MƏZƏNNƏSİ

ARXİV
SORĞU
Hansı supermarketdən alver edirsiniz?
“ARAZ” marketləri(16.2%)
“Bazarstore”(10.8%)
“Neptun” marketləri(2.70%)
“Favorit” marketi(6.75%)
“Makromarket”(2.70%)
“Bizim market”(1.35%)
“Rahat market”(2.70%)
“Bravo” marketləri(10.8%)
“Oba market”(9.45%)
Heç biri - digər mağazalar(36.4%)