18 fevral 2019, Bazar ertəsi
Ana Səhifə - GÜNDƏM - “Orfoqrafiya sözlüyü hər bir azərbaycanlının evində olmalıdır”
“Orfoqrafiya sözlüyü hər bir azərbaycanlının evində olmalıdır”
16.01.2018, 15:02

“Aydın yol” Azərbaycan Dil Qurumu İctimai Birliyinin sədri, Xalq şairi, Sabir Rüstəmxanlıyla müsahibəni təqdim edir:

 

– Sabir müəllim, məlum olduğu kimi, Tərcümə Mərkəzinin növbəti nəşri – “Azərbaycan dilinin işlək orfoqrafiya sözlüyü” bu günlərdə çapdan çıxdı və geniş müzakirə doğurdu. Necə düşünürsünüz, sözlükdə hansısa mübahisəli məqamlar varmı?

– Tərcümə Mərkəzinin “Azərbaycan dilinin işlək orfoqrafiya sözlüyü”nü vərəqləyib incələmişəm. Nizami Cəfərovun kitaba yazdığı ön sözü də oxumuşam, peşəkarlıqla təhlil edib. Mənə elə gəlir ki, bu kitabda zərrə qədər də  mübahisəyə yer yoxdur. Çünki bu sözlüyü hazırlayanlar savadlı, peşəkar adamlardır. Onlar kitaba “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti” adını verməyiblər. Kitabı “Azərbaycan dilinin  işlək orfoqrafiya sözlüyü” adlandırıblar. Yəni kitabda müasir dövrümüzdə daha çox işlənən sözlər yer alıb. Ola bilsin, bundan sonra da xeyli ayrı sözlər yaransın. Amma o sözlər dildə mütəmadi işlənən, bizə lazım olan sözlər olmaya bilər.

Bax elə bundan başlayaq ki, bizimkilər hökmən “lüğət” sözündən istifadə edirlər. Halbuki onun qarşılığı olan türk variantı – “sözlük” var və qəbul olunub. Qəribə də olsa, nəyə görəsə biz özümüzün bir sıra sözlərimizi anlamaq üçün onları ərəb və fars dilinə çeviririk. Mən bu prinsipi başa düşə bilmirəm. Doğma sözlərimiz ola-ola onların başqa dildəki qarşılığını işlətməyin heç bir mənası yoxdur.

Bu orfoqrafiya sözlüyü Tərcümə Mərkəzinin bu istiqamətdə birinci nəşridir. Bir vətəndaşlıq borcu kimi gözəl təşəbbüs göstərərək bu nəşri hazırlayıblar. Bu sözlüyün nəşr edilməsində bir məqsəd də lazım olan sözlərin axtarışına mane olan qurama və ya  qüsurlu sözləri ixtisar etmək olub. Bu mənada mən bu sözlüyü bəyəndim. Gördüyünüz kimi, nəşr əlimin altındadır. Məncə, mükəmməl və faydalı bir iş görülüb. Bu, Nəsimi adına  Dilçilik İnstitutunu hərəkətə gətirməlidir. Ortaya qoyulan bu iş göstərdi ki, bizim dilimiz ancaq onların ümidinə qalmayıb.

Həmçinin bu sözlükdə tez-tez qarşımıza çıxan dünya ölkələrinin adları var ki, onların düzgün yazılışının təqdim olunması çox yaxşıdır. Oxucuların işini asanlaşıdıracaq. Çox istərdim ki, bu sözlük böyük tirajla nəşr olunsun.

 

– Sizcə, bu sözlükdən istifadə daha çox cəmiyyətin hansı təbəqəsi üçün nəzərdə tutulmalıdır?

– Orfoqrafiya sözlüyü hər bir azərbaycanlının evində olmalıdır. Çünki hər bir azərbaycanlının evində  uşaq var. O uşaq məktəbə gedir və yazı qaydaları ilə bağlı hansısa sualı olarsa, mütləq valideyni onu həmin sözlük vasitəsilə dəqiqləşdirməlidir. Bəzi sözlərin düzgün yazılışını heç müəllimlər də bilmir. Bu mənada, sözsüz ki, həmin kitab məktəblərdə də olmalıdır. Bəzən uşaq orta məktəbi bitirir, amma müəyyən sözlərin yazılışını hələ də yanlış bilir. Ona görə də bu və bu kimi sözlüklər böyük tirajla çap olunmalı, bütün məktəblərə, digər müvafiq yerlərə paylanmalıdır.

 

 

– Sabir müəllim, 1929-cu ildən bəri ölkəmizdə 6 orfoqrafiya lüğəti tərtib olunub. Bu lüğətlərdə daha çox hansı qüsurlara rast gəlmisiniz?

– Bilirsiniz, qarşılığı bizim öz ana dilimizdə olduğu halda, yad sözlərin orfoqrafiya lüğətinə salınmasını qəbul edə bilmirəm. Bunu məntiqə, dövlətimizin apardığı siyasətə, xalqımızın inkişaf istiqamətinə uyğun hesab etmirəm. Azərbaycan türkcəsi türk dillərinin bir qoludur və bizim zənginləşmək üçün əsas mənbəyimiz  türk dilləridir. Əgər Azərbaycan dilində bir söz yoxdursa, türk dilində varsa, niyə biz ondan istifadə etməyək? Niyə “cəmiyyət” yerinə “toplum”, “əhəmiyyət” yerinə “önəm” deyilirsə, bunlar rəsmiləşib orfoqrafiya lüğətində yerini tapmasın?

 

 

– Tez-tez uşaqların rusdilli məktəblərdə təhsil alaraq ana dilimizdə danışa bilməməsini tənqid edən fikirlər də səsləndirirsiniz…

– Məncə, uşaqlarını rusdilli məktəblərdə oxudan valideynlər düşünməlidir.

Yaponların bununla bağlı araşdırması var. Ana dili insanın beyninin bir yarımkürəsindədir, yabançı dil digər yarımkürədə. Öz dilində danışmaq üçün gərək bir yarımkürədən o biri yarımkürəyə köçürülmə olsun. Ona görə də bütün sivil millətlər düşünürlər ki, ilkin təhsili ana dilində almalıdırlar.

Dil dövlətçilik baxımından müqayisəyəgəlməz bir məsələdir. Mən rus dilinin öyrənilməsinə qarşı deyiləm. Nə qədər çox dil bilsək, o qədər yaxşıdır. Amma bir azyaşlı və ya məktəbli azərbaycanlının öz dilini bilməyib rus dilində danışdığını görəndə mənə ağır təsir edir. O valideyndən soruşmaq istərdim: sən nə haqla övladını ana dilindən məhrum edirsən?

 

 

– Sosial şəbəkələrdə kortəbii yazışma, ədəbi dilin normalarına riayət etməyən media orqanlarının fəaliyyəti də dilimizin korlanmasına səbəb olan amillərdəndir. Bu mənada senzura olmalıdırmı?

– Bir sıra ölkələrdə dil polisi, Almaniyada dil gömrüyü var. Onlar alınma sözlərə nəzərət edirlər. Buna görə biz də bir təşkilat yaratmışıq – Dil Qurumu. Amma bu təşkilatın təsir gücü azdır. Sadəcə sözümüzü deyə bilirik, nəyisə dəyişə bilmirik.

 

 

– Sabir müəllim, bir yazar kimi, yəqin ki, Azərbaycanın müasir ədəbiyyatını da mütəmadi izləyirsiniz. Ədəbiyyatımız dilimizin inkişafına necə xidmət edir?

– Azərbaycan ədəbi dili çox mürəkkəb bir yol keçib. İslamdan sonra ərəb və fars dillərinin də buna təsiri olub. Bir müddət bütün İslam aləmi başa düşsün deyə ərəb və fars dilləri də daxil olmaqla ortaq yeni bir dil düşünüblər. Amma o dil maraqlı dil deyil. XX əsrin əvvəllərinə qədər ərəb və fars  sözləri dilimizi işğal etmişdi. Amma Nəsimi, Füzuli, Xətai dövrünün dili sehrli dildir. Sovet dönəmində dilimizin bədiilik qanadları qırıldı. Keçən əsrin 60-70, 80-ci illərindən bu yana yenidən bədiilik çalarları artmaqdadır. Bu, poeziyamızda daha çox hiss olunur. Ortaq türk dilləri, klassik ədəbiyyatımızla folklordan gəlmə sözlərin hesabına dilimizdə zənginləşmə var.

 

 

– Siz özünüz də bədii tərcümə ilə məşğul olmusunuz. Bu sahədəki vəziyyəti necə dəyərləndirirsiniz?

– Tərcümə əsərlərinin sayı artıb. Tərcümə ədəbiyyatı da dili zənginləşdirir. Sözlərin dilimizdə qarşılığını axtarırsan, tapırsan. Gənclərin tərcümə işinə cəlb olunması da təqdirəlayiqdir.

Klassik əsərlərin seçimini, eyni zamanda Azərbaycan oxucusunun tanımadığı müəlliflərin əsərlərinin dilimizə çevrilməsini yüksək qiymətləndirirəm.



Sevinc Fədai


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Bakıda işə gedən kişi itkin düşdü
18.02.2019, 20:01

Bakıda işə gedən kişi itkin düşdü

Salyanda kürəkən qayınatasının mal-qaranı oğurladı
18.02.2019, 20:00

Salyanda kürəkən qayınatasının mal-qaranı oğurladı

18.02.2019, 19:52

"Buta Airways"ın təyyarəsində nasazlıq yarandı

Əhalinin gəlirləri 6%-dən çox artıb
18.02.2019, 19:43

Əhalinin gəlirləri 6%-dən çox artıb

99 dövlət əmlakı özəlləşmədə - VAXT
18.02.2019, 19:34

99 dövlət əmlakı özəlləşmədə - VAXT

Milli Məclisin 6 deputatı ATƏT-in sessiyasına gedir
18.02.2019, 19:25

Milli Məclisin 6 deputatı ATƏT-in sessiyasına gedir

Azərbaycan millisi Latviya ilə qarşılaşacaq
18.02.2019, 19:16

Azərbaycan millisi Latviya ilə qarşılaşacaq

Sumqayıtdakı görüşdə tələbənin prezidentdən xahişi - Video
18.02.2019, 19:07

Sumqayıtdakı görüşdə tələbənin prezidentdən xahişi - Video

Mehriban Əliyevanın tapşırığı ilə tanınmış teleaparıcı Rafiq Hüseynovun barelyefi hazırlandı - FOTOLAR
18.02.2019, 18:58

Mehriban Əliyevanın tapşırığı ilə tanınmış teleaparıcı Rafiq Hüseynovun barelyefi hazırlandı - FOTOLAR

Büdcədə 800 milyon manatdan çox qalıq YARANDI
18.02.2019, 18:50

Büdcədə 800 milyon manatdan çox qalıq YARANDI

Məhkəmə insan alverinə görə həbs olunan 26 yaşlı qadını azadlığa buraxdı
18.02.2019, 18:42

Məhkəmə insan alverinə görə həbs olunan 26 yaşlı qadını azadlığa buraxdı

“Star” Azərbaycanın Türkiyəyə ən böyük yatırımıdır - Şamil Ayrım
18.02.2019, 18:34

“Star” Azərbaycanın Türkiyəyə ən böyük yatırımıdır - Şamil Ayrım

Məni vurmaq üçün hər cür şeytani əməllərə əl atdılar - AzTV-nin eks-müxbiri   
18.02.2019, 18:27

Məni vurmaq üçün hər cür şeytani əməllərə əl atdılar - AzTV-nin eks-müxbiri  

Əfqanıstandakı sülhməramlılarımızın bir qrupu Azərbaycana qayıtdı - FOTO
18.02.2019, 18:21

Əfqanıstandakı sülhməramlılarımızın bir qrupu Azərbaycana qayıtdı - FOTO

İlk verilişin ilk təəssüratı
18.02.2019, 18:15

İlk verilişin ilk təəssüratı

Əlilliyin müəyyən olunmasında yeni meyarlar tətbiq olunacaq - Nazir
18.02.2019, 18:08

Əlilliyin müəyyən olunmasında yeni meyarlar tətbiq olunacaq - Nazir

Qarabağ İcmasının üzvləri Ombudsmanın yanına gəldilər   
18.02.2019, 18:01

Qarabağ İcmasının üzvləri Ombudsmanın yanına gəldilər  

Dünyanın ölkələrinin vətəndaşları Xocalıya ədalət istədilər - VİDEO
18.02.2019, 18:01

Dünyanın ölkələrinin vətəndaşları Xocalıya ədalət istədilər - VİDEO

Şəmkirdə qızına təcavüz edən ata həbs olundu   
18.02.2019, 17:53

Şəmkirdə qızına təcavüz edən ata həbs olundu  

İlham Əliyevin hər bir uğuru Əli Kərimlini stressə salır - Əli Həsənovun YAZISI
18.02.2019, 17:49

İlham Əliyevin hər bir uğuru Əli Kərimlini stressə salır - Əli Həsənovun YAZISI

Tələbələr 9 quruma təcrübəyə göndərildilər   
18.02.2019, 17:41

Tələbələr 9 quruma təcrübəyə göndərildilər  

Koçaryanın oğluna qarşı da cinayət işi açıldı
18.02.2019, 17:35

Koçaryanın oğluna qarşı da cinayət işi açıldı

Manatın sabaha olan məzənnəsi
18.02.2019, 17:34

Manatın sabaha olan məzənnəsi

Yaradılan qiymət artımı ajiotajının səbəbi nədir?
18.02.2019, 17:31

Yaradılan qiymət artımı ajiotajının səbəbi nədir?

Maaşlar, pensiyalar bundan sonra da qaldırılacaq - Prezidentlə sumqayıtlıların maraqlı DİALOQU 
18.02.2019, 17:21

Maaşlar, pensiyalar bundan sonra da qaldırılacaq - Prezidentlə sumqayıtlıların maraqlı DİALOQU 

“Ermənistan cəmiyyəti müharibəyə hazır deyil” – Keçmiş kəşfiyyatçı
18.02.2019, 17:14

“Ermənistan cəmiyyəti müharibəyə hazır deyil” – Keçmiş kəşfiyyatçı

Nazirliyin əməkdaşları Almaniya təcrübəsini öyrəndi
18.02.2019, 17:03

Nazirliyin əməkdaşları Almaniya təcrübəsini öyrəndi

Milli Məclisin komitə sədrləri gənclərlə görüşdü
18.02.2019, 16:45

Milli Məclisin komitə sədrləri gənclərlə görüşdü

Nazirliyə “Uğur-2018” mükafatı verildi   
18.02.2019, 16:45

Nazirliyə “Uğur-2018” mükafatı verildi  

Din xadimləri Azərbaycan və Çeçen xalqlarını təxribatlara uymamağa çağırıb - VİDEO
18.02.2019, 16:28

Din xadimləri Azərbaycan və Çeçen xalqlarını təxribatlara uymamağa çağırıb - VİDEO

Ombudsmandan Xocalı soyqırımı ilə bağlı bəyanat 
18.02.2019, 16:23

Ombudsmandan Xocalı soyqırımı ilə bağlı bəyanat 

Azərbaycan Dillər Universiteti məhkəməyə müraciət edəcək
18.02.2019, 16:21

Azərbaycan Dillər Universiteti məhkəməyə müraciət edəcək

Kənd Təsərrüfatı Nazirliyində yeni direktor TƏYİNATI
18.02.2019, 16:06

Kənd Təsərrüfatı Nazirliyində yeni direktor TƏYİNATI

Almaniya Qarabağ separatçılarına silah satıb? - FOTO
18.02.2019, 16:05

Almaniya Qarabağ separatçılarına silah satıb? - FOTO

Sumqayıtda yeni iş yerləri açılacaq - Prezident anons etdi
18.02.2019, 15:56

Sumqayıtda yeni iş yerləri açılacaq - Prezident anons etdi

“Quş qripi” ilə bağlı monitorinq keçiriləcək
18.02.2019, 15:55

“Quş qripi” ilə bağlı monitorinq keçiriləcək

Belçikada Qüdslə bağlı beynəlxalq sərgi keçirilib
18.02.2019, 15:50

Belçikada Qüdslə bağlı beynəlxalq sərgi keçirilib

YAP Rüstəm İbrahimbəyova CAVAB VERDİ: “Uğurlara həmmüəlliflik etmək istəyənlər çoxdur”   
18.02.2019, 15:35

YAP Rüstəm İbrahimbəyova CAVAB VERDİ: “Uğurlara həmmüəlliflik etmək istəyənlər çoxdur”  

Baş Prokurorluq işə qəbul elan etdi
18.02.2019, 15:31

Baş Prokurorluq işə qəbul elan etdi

Yas məclisini idarə edən molla pul almalıdırmı?   
18.02.2019, 15:23

Yas məclisini idarə edən molla pul almalıdırmı?  

Sumqayıta 3 milyon manat ayrıldı
18.02.2019, 15:21

Sumqayıta 3 milyon manat ayrıldı

Prezident çox ciddi islahatlara gedir   
18.02.2019, 15:14

Prezident çox ciddi islahatlara gedir  

Yol polisindən sürücülərə hava XƏBƏRDARLIĞI
18.02.2019, 15:02

Yol polisindən sürücülərə hava XƏBƏRDARLIĞI

Ucarda heyvanlar xəstəliyə qarşı peyvəndlənir
18.02.2019, 14:54

Ucarda heyvanlar xəstəliyə qarşı peyvəndlənir

Rüstəm İbrahimbəyov Bakıya gəlişindən DANIŞDI: “Prezident Administrasiyasından zəng vurdular...”   
18.02.2019, 14:48

Rüstəm İbrahimbəyov Bakıya gəlişindən DANIŞDI: “Prezident Administrasiyasından zəng vurdular...”  

Putin Ərdoğana etibar edir
18.02.2019, 14:34

Putin Ərdoğana etibar edir

Təxribatlara qarşı vahid mövqe nümayiş etdirmək lazımdır
18.02.2019, 14:33

Təxribatlara qarşı vahid mövqe nümayiş etdirmək lazımdır

Vətənə tən daş...   
18.02.2019, 14:27

Vətənə tən daş...  

Çörək bahalaşacaq? - Nazirdən AÇIQLAMA
18.02.2019, 14:20

Çörək bahalaşacaq? - Nazirdən AÇIQLAMA

Bertold Brext Azərbaycan dilində
18.02.2019, 14:11

Bertold Brext Azərbaycan dilində

ARXİV