20 fevral 2018, Çərşənbə
Ana Səhifə - MEDİA - Baş redaktordan Dilçilik İnstitutunun direktoruna MÜRACİƏT: “Orfoqrafiya islahatına ehtiyac varsa…”
Baş redaktordan Dilçilik İnstitutunun direktoruna MÜRACİƏT: “Orfoqrafiya islahatına ehtiyac varsa…”
17.01.2018, 14:35

Milli Məclisin deputatı, “Yeni Azərbaycan” qəzetinin baş redaktoru Hikmət Babaoğlu AMEA-nın Dilçilik İnstitutunun direktoru Möhsün Nağısoya açıq məktub yazıb.

Modern.az-ın məlumatına görə, məktubda deyilir:

“Hörmətli Möhsün müəllim!
 

Bu günlərdə ictimaiyyətə təqdim olunan "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları" layihəsi mətbuatda və sosial şəbəkələrdə geniş müzakirələrə səbəb oldu. Bir sıra məsələlər tədqir eilməklə bir sıra məsələlər də ciddi tənqidə məruz qaldı. Düşünürəm ki, hər iki mövqedə olanlar özlərinə görə haqlı idilər. Ancaq bəzi önəmli nüanslar var ki, onları doğurdan da qəbul etmək olmaz. Dil elə bir vasitədir ki, ondan təkcə alimlər deyil, bütün xalq istifadə edir. Elə dilin qaydalarını da, orfoqrafiyasını da xalq yaradır. Alimlərsə sadəcə bu qaydalara elmi qəlib düzəltməyə çalışırlar. Ancaq bu heç də həmişə uğurlu olmur. Nəzərə almaq lazımdır ki, dili yaradan xalq olduğu kimi elə onu mühafizə edən, qoruyan, inkişaf etdirən də xalqdır. Əlbəttə, dilin inkişafında ədəbiyyatın, publisistikanın, yazılı və şifahi nitq daşıyıcılarının rolunu danmaq mümükün deyil. Ancaq bütün bunlarla yanaşı, yenə də dilin zənginləşməsi, cilalanması, xarici təsirlərdən qorunması, yaxud başqa dillərlə mübadilə yaratması xalqla bağlıdır. Yəni istənilən halda dil məsələsində imperativ mövqe məhz xalqa məxsusdur. Əsrlər boyu Azərbaycan xalqı çox zəngin bir dil formalaşdırmağı bacarıb və bizə elə gözəl bir dil miras qoyub ki, bir azca bu dili, onun xüsusiyyətlərini dərindən mənimsəyə bilsək tam şəkildə bu dilin imkanları ilə həm özümüzü, hisslərimizi, düşüncələrimizi ifadə edə bilərik, həm də ən zəngin hesab edilən dillərdə yazılan həm nəsr, həm də nəzm nümunələrini dilimizə asanlıqla tərcümə edə bilərik. Yəni dilimiz bu qədər geniş imkanlara və potensila sahibdir. 


Ancaq elə məsələlər var ki, onu dilimizdən sadəcə məişət səviyyəsində istifadə edən və gündəlik leksikonunda cəmisi bir neçə yüz söz işlədən insanlar deyil, dildən daha zəngin mənbə kimi istifadə edən peşə sahibləri bilir. Belə peşələrdən biri də jurnalist peşəsidir. Düşünürəm ki, dilimizin inkişafında yazıçı və şairlərimizdən sonra ən çox rolu olan zümrələrdən biri, bəlkə də birincisi jurnalistlərdir. Xüsusilə hazırkı informasiya cəmiyyətində qlobal dil mübadiləsi prosesində dilimizi qorumaq və onun imkanlarını hətta bəzən zorlayaraq müasir inkişaf etmiş dillərin siyasi, analitik, diplomatik, elmi, bədii, texnoloji və s. üslublarının Azərbacan dilində qarşılığını tapmaqla ona pasport qazandıran peşə sahiblərindən biri yenə də jurnalistlərdir. Ona görə də mən bir alim, bir millət vəkili kimi deyil, bir jurnalist kimi sizə müraciət edərək doğru hesab etdiyim bəzi fikirlərimi sizinlə və rəhbərlik etdiyiniz Dilçilik İnstitutunun çox dəyərli alimlərilə bölüşmək istəyirəm. Düşünürəm ki, bu, dilimizin yeni orfoqrafiya qaydaları yaradılarkən ümumi işimizin xeyrinə ola bilər. 


Beləliklə, təcrübə göstərir ki, orfoqrafiya qaydalarını tez-tez dəyişdikcə yazılı və şifahi özünüifadədə səhflər çoxalır. Biz orfoqrafik qaydalarla əsasən orta məktəb illərində tanış olduğumuza görə, o dövürdəki qaydaları mənimsəyib yadda saxlayırıq. Sonrakı mərhələdə yeni qaydaları ya izləyə bilmirik, ya da yadda saxlaya bilmirik. Beləliklə, dildən istifadə zamanı səhf etmək ehtimalımız artır. Ona görə də zəruri ehtiyac olmadığı halda yeni orfoqrafiya qaydaları yaratmağa ehtiyac yoxdur. Əks təqdirdə, dil istifadəçilərinin səhfi o qədər çox olacaq ki, bu da orfoqrafiya xaosuna çevriləcək. Heç kim nəyin doğru, nəyin yanlış olduğunu bilməyəcək. Çap mediasında və kitab nəşrində çoxsaylı korrektorlar ordusuna ehtiyac yaranacaq. Eyni söz fərqli kitablarda fərqli yazılacaq. Bu isə yol verilməzdir. Başqa bir məsələ ondan ibarətdir ki, dil haqqında hamı akademik düşünə bilmir. Uzun illərin yazı və ifadə vərdişi və bu vaxta qədərki orfoqrafiya forması həm idraki yaddaşda, həm də qələm və əzələ yaddaşımızda sözün yazılış formasını qəlibləşdirib. Məsələn, biz alqı-satqı sözünü yeni təklif olunan alğı-satqı formasında uzun müddət yaza və ifadə edə bilməyəcəyik. Yeni formanın elmi əsasları nə qədər obyektiv olsa belə ən yaxşı halda bir müddət sonra alğı-satqı yox, alğı-satğı deyəcəyik. Çünki birinci al sözün əlavə edilmiş ğı forması imperativdir və diqtə edir ki, ondan sonrakı sat felindəki qı əlavəsi də ğı kimi tələffüz edilsin. Yəni hər iki şəkilçi ya boğazda ğ kimi səslənməlidir, ya da ağızda q kimi . Ona görə də elə alqı-satqı forması əvvəlki qaydada saxlanıla bilər. Bu misal digər başqa hallar üçün də nümunə ola bilər. Yox əgər biz həqiqətən ciddi şəkildə dil islahatları aparmaq niyyətindəyiksə, gəlin onda daha ciddi səhfləri düzəltməyə çalışaq. Məsələn, “müəllim” sözünün orfoqrafik formasını “muallim” kimi düzəldək. Çünki mü-əllim ərəb dilində ələm, kədər, əzab mənasını verir, onda müəllimi isə əzabverən kimi tərcümə edə bilərik. Mu-allim isə elm, öyrənmək kökündən yaranıb, mu önşəkilçisi qəbul edərək elm öyrədən mənasında işlədilir. İndi görək alğı-satqı məsələsi daha vacibdir, yoxsa müəllim, muallim məsələsi. 
Bundan başqa, orfoqrafik formanın dəyişilməsinin çox zəruri olduğu bəzi sözləri diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm.


Məsələn, torpaq, yarpaq, kirpik, körpü və s. Torpaq sözünün kökü “tor” deyil, “top”dur. Topa-toprak mənşəyilə bağlıdır. Ona görə də tor-paq yox, top - raq kimi yazılmalıdır. Yarpaq sözünün kökü “yar” deyil, “yap”-dır. Yəni, yastı, yap-yastı. Göründüyü kimi,ilkin variantda yastı sözünün önündə ədat kimi işlənilir.Sonra isə müstəqil sözə yaxud müstəqil leksik vahidə çevrilir . Doğrudan da yarpaq yastıdır. Ona görə də yar- paq kimi yox, yap_- raq kimi yazılmalıdır. Körpü sözünün kökü “kör” deyil, “köp” dür. Köp şişmiş qabarmış mənasındadır. Körpü də daşların xüsusi ağırlıqpaylayan qabartma üsulu ilə tikildiyi üçün köprü kimi yazılmalıdır. Kirpik sözünün də kökü “kir” deyil, “kip”dir. Yəni, gözün qıyısına düzülmüş sıx, kip qoruyucu mənasındadır. Ona görə də kip - rik kimi yazılmalıdır və s. 


Əgər doğurdan orfoqrafiya islahatına ehtiyac varsa, gəlin dilimizdə onlarca, yüzlərcə səhf yazılan bu qəbildən olan sözləri düzəldək. Düzəldək ki, həm dilimiz saflansın, həm də semantik məna ilə etimoloji məna düz olsun, məntiqli olsun. 


Ancaq bunun üçün əvvəlcə bu tip sözləri yığıb siyahısını dərc etməli, sonra onu geniş müzakirə predmetinə çevirməli, ən nəhayət ümumi fikrə gələrək qəbul etməliyik. Belə olarsa, bu barədə ictimaiyyətin də geniş məlumatı olar və elə müzakirə prosesində də yeni variant yaxşıca mənimsənilər. Heç birimizin, o cümlədən Dilçilik İnstitutunun belə bir öhdəçiliyi yoxdur ki, təcili şəkildə alğı-satqı kimi orfoqrafiya qaydası müəyyənləşdirsin. 


Hörmətli Möhsün müəllim, başda siz olmaqla, dilimizin elmi əsaslarda öyrənilməsində, onun inkişafında çox böyük rolu olan institutunuza, onun hər bir dəyərli əməkdaşına elm-ictimai fəaliyyətində uğurlar arzulayır, yeni orfoqrafiya qaydaları kimi çətin, amma gərəkli işin öhdəsindən layiqincə gəlmələrini diləyirəm.


Hörmətlə
, Hikmət Babaoğlu,
Əməkdar jurnalist”


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Bakuxeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
İŞİD Əfqanıstana köçür
20.02.2018, 13:05

İŞİD Əfqanıstana köçür

Suriyada İran bazaları - Tehran İsrailə zərbə endirməyə HAZIRLAŞIR
20.02.2018, 12:55

Suriyada İran bazaları - Tehran İsrailə zərbə endirməyə HAZIRLAŞIR

Zakir Həsənov Belarusa gedir
20.02.2018, 12:52

Zakir Həsənov Belarusa gedir

İran
20.02.2018, 12:29

İran "qaynayır" - Ölənlərin sayı 5-ə çatdı, 300 saxlanılan var

Seçim turlarının müddəti uzadıldı
20.02.2018, 12:28

Seçim turlarının müddəti uzadıldı

Sabahın hava PROQNOZU
20.02.2018, 12:28

Sabahın hava PROQNOZU

Nazirlik: “Dünənki sərəncamlarla 33,6 min nəfərin təqaüdü artıb”
20.02.2018, 12:22

Nazirlik: “Dünənki sərəncamlarla 33,6 min nəfərin təqaüdü artıb”

Türkiyəli məmurlar rezin qayıqda Avropaya qaçdılar
20.02.2018, 12:19

Türkiyəli məmurlar rezin qayıqda Avropaya qaçdılar

Milli Məclis borcların silinməsi məsələsini gündəmə çıxarır
20.02.2018, 12:10

Milli Məclis borcların silinməsi məsələsini gündəmə çıxarır

Heydər Əliyev Mərkəzində  “Dəb ikonası” adlı seminar keçiriləcək
20.02.2018, 11:57

Heydər Əliyev Mərkəzində  “Dəb ikonası” adlı seminar keçiriləcək

Nazir müavini borcların silinməsindən DANIŞDI
20.02.2018, 11:55

Nazir müavini borcların silinməsindən DANIŞDI

Afrində məhv edilən terrorçuların sayı 1715-ə çatıb
20.02.2018, 11:52

Afrində məhv edilən terrorçuların sayı 1715-ə çatıb

Azərbaycanın ucqar kəndindən Koreyaya oxumağa gedən TƏLƏBƏ: “Daha böyük hədəf seçmişdim”
20.02.2018, 11:51

Azərbaycanın ucqar kəndindən Koreyaya oxumağa gedən TƏLƏBƏ: “Daha böyük hədəf seçmişdim”

Ombudsmanla bağlı dəyişikliklik Milli Məclisin iclasına tövsiyə olundu
20.02.2018, 11:38

Ombudsmanla bağlı dəyişikliklik Milli Məclisin iclasına tövsiyə olundu

170 “FETÖ” üzvü haqda həbs qərarı verildi
20.02.2018, 11:37

170 “FETÖ” üzvü haqda həbs qərarı verildi

Jerar Depardye bu dəfə Əlcəzairə köçür
20.02.2018, 11:30

Jerar Depardye bu dəfə Əlcəzairə köçür

Bakıda “Kalaşnikov” avtomatı saxlayan şəxs tutuldu   
20.02.2018, 11:29

Bakıda “Kalaşnikov” avtomatı saxlayan şəxs tutuldu  

Baba Rzayev “Azərişıq”a seçki dairələri ilə bağlı tapşırıq verdi
20.02.2018, 11:24

Baba Rzayev “Azərişıq”a seçki dairələri ilə bağlı tapşırıq verdi

Qarabağda müharibə başlasa... – Rusiyalı analitikdən AÇIQLAMA
20.02.2018, 11:24

Qarabağda müharibə başlasa... – Rusiyalı analitikdən AÇIQLAMA

30 min insanın müavinəti artırılıb
20.02.2018, 11:17

30 min insanın müavinəti artırılıb

Qazaxıstan rəsmən latın qrafikalı əlifbaya keçdi
20.02.2018, 11:06

Qazaxıstan rəsmən latın qrafikalı əlifbaya keçdi

Arzu Rəhimova iki müavin təyin edildi
20.02.2018, 10:58

Arzu Rəhimova iki müavin təyin edildi

Azərbaycandan İrana keçmək istəyən 6 qanunsuz miqrant saxlanıldı - FOTOLAR
20.02.2018, 10:50

Azərbaycandan İrana keçmək istəyən 6 qanunsuz miqrant saxlanıldı - FOTOLAR

Gəlişi doğru, müjdəsi yalançı çərşənbə
20.02.2018, 10:50

Gəlişi doğru, müjdəsi yalançı çərşənbə

Azərbaycana birdəfəyə 4-5 bala verən qoyun cinsi gətirilib - FOTO
20.02.2018, 10:44

Azərbaycana birdəfəyə 4-5 bala verən qoyun cinsi gətirilib - FOTO

Professor Buludxan Xəlilov: “Bizdə əsər təqdimatı çox zaman tostlar üzərində qurulur” - MÜSAHİBƏ
20.02.2018, 10:35

Professor Buludxan Xəlilov: “Bizdə əsər təqdimatı çox zaman tostlar üzərində qurulur” - MÜSAHİBƏ

Bakı Ali Neft Məktəbinin daha bir tələvəsi qrant layihəsini uğurla icra edib
20.02.2018, 10:32

Bakı Ali Neft Məktəbinin daha bir tələvəsi qrant layihəsini uğurla icra edib

“Dəmirbank”ın əmanətçiləri üçün RİSK
20.02.2018, 10:28

“Dəmirbank”ın əmanətçiləri üçün RİSK

Prezident borcların silinməsini təklif edib - LAYİHƏ
20.02.2018, 09:54

Prezident borcların silinməsini təklif edib - LAYİHƏ

Tələbələrin nəzərinə: Biznes ideya müsabiqəsi başlayır
20.02.2018, 09:53

Tələbələrin nəzərinə: Biznes ideya müsabiqəsi başlayır

Qızıl olan nədir: susmaqmı, kommunikasiyamı?
20.02.2018, 09:53

Qızıl olan nədir: susmaqmı, kommunikasiyamı?

Efiopiyanın Bakıdakı fəxri konsulu: “Afrika ölkələri Azərbaycan üçün bir açılımdır” - MÜSAHİBƏ  
20.02.2018, 09:38

Efiopiyanın Bakıdakı fəxri konsulu: “Afrika ölkələri Azərbaycan üçün bir açılımdır” - MÜSAHİBƏ  

Abşeronda 64 yaşlı kişinin yanmış meyiti aşkarlandı
20.02.2018, 09:35

Abşeronda 64 yaşlı kişinin yanmış meyiti aşkarlandı

Cəbhədə şiddətli atışma oldu 
20.02.2018, 09:31

Cəbhədə şiddətli atışma oldu 

Tanıdığım Hüseyn Əfəndi
20.02.2018, 09:28

Tanıdığım Hüseyn Əfəndi

ARXİV