20 avqust 2018, Bazar ertəsi
Ana Səhifə - GÜNDƏM - Qulu Məhərrəmli orfoqrafiya qaydaları ilə bağlı Tərcümə Mərkəzini dəstəklədi
Qulu Məhərrəmli orfoqrafiya qaydaları ilə bağlı Tərcümə Mərkəzini dəstəklədi
22.01.2018, 15:01

Hazırda orfoqrafiya qaydaları ilə bağlı davam edən qızğın müzakirələr bir daha sübut edir ki, milli varlığın ifadəsi olan dil mövzusu çox həssasdır. Ona görə də bu sahə ilə bağlı hər hansı fundamental vəsait çap edəndə hədsiz diqqətli və məsuliyyətli olmaq lazım gəlir ki, çəkilən əziyyət hədər getməsin.  

 

Bu gün Azərbaycan dili işləklik mənasında olduqca qaynar və mürəkkəb mərhələsini yaşayır. Proseslər o qədər sürətli gedir ki, bəzi hallarda elmi çərçivə və dil nəzəriyyəsi  fərqli dil situasiyalarını qiymətləndirib, qaydalaşdıraraq ifadə etməkdə çətinlik çəkir. Ona görə də indi ana dilinə xidmət edə biləcək, istifadə zamanı dil daşıyıcılarının karına gələcək praktik əhəmiyyəti olan hər hansı elmi araşdırma, lüğət, dərs vəsaiti çox qiymətlidir. Bu baxımdan yaxınlarda işıq üzü görmüş və daha çox vətəndaş təşəbbüsünün bəhrəsi olan “Azərbaycan dilinin işlək orfoqrafiya sözlüyü”nü (Bakı, Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti yanında Tərcümə Mərkəzi, 2017; Tərtibçi Afaq Məsud, redaktoru Nizami Cəfərov) qiymətli nəşr kimi qiymətləndirmək olar. Düzdür, bizdə əvvəllər məktəblilər üçün ayrıca və yığcam orfoqrafiya lüğətləri çap edilib, amma geniş oxucu auditoriyası üçün işlək sözlük ölkəmizin nəşriyyat təcrübəsində ilk hadisədir.

 

İlk dəfədir ki, ölkənin bir nüfuzlu yaradıcı qurumu uğursuz hesab etdiyi orfoqrafiya lügətini tənqid etməklə kifayətlənmir, həm də qüvvədə olan mövcud dil qaydalarına istinadla ana dilinin işlək sözlüyünü hazırlayıb təqdim edir. Yəni Tərcümə Mərkəzi bu nəşrlə buddizmdə deyildiyi kimi, qaranlığı söyməkdəndirsə, oraya bir şam yandırıb qoymaq prinsipini əsas tutduğunu göstərir. Əminəm ki, bu şamın işığı təkcə Azərbaycan dilinin söz mənzərəsini aydınlatmır, həm də orfoqrafiya sözlüyünə yanaşmada leksik qırıntılar hesabına lüğətdə kəmiyyət amilini şişirtmək kimi yanlış təsəvvürləri dəyişir.

 

 *   *   *

 

Son 2-3 ildə elmi-mədəni həyatımızın gündəliyində  ən çox müzakirə edilən, məclis və toplantılarda haqqında danışılan, mediada barəsində ən çox yazılan mövzu  orfoqrafiya problemidir. Bunun bir səbəbi müstəqillik dövründə  ana dilimizin statusundan irəli gələn işləkliyin artması, ikincisi bu işləkliklə bağlı ortaya çıxan dil-nitq mübahisələri,  üçüncüsü isə,  bu mübahisələri həll etməli olan düzgün yazı qaydalarının – orfoqrafiya lüğətinin dinamik dil proseslərindən nisbətən geri qalmasıdır. Bəzən həmin lüğətlərdə bu və ya başqa formada diqqəti dərhal cəlb edən aşkar qüsurların olması həmin müzakirələri bir az da qızışdırır.  Bu mənada elmi ictimaiyyətin sərt tənqidləri ilə üzləşmiş “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”nin (Bakı, Şərq-Qərb, 2013) sonuncu – 6-cı nəşri dilçilik elmimizin bugünü ilə yanaşı, ana dilimizin yazı qaydaları və leksik fondu barədə də ciddi düşünməyə əsas vermişdir.

 

Hər bir ölkədə, o cümlədən bizdə də orfoqrafiya lüğətinin hazırlanması və nəşri dövlət əhəmiyyətli məsələdir, çünki bu lüğət “dilin konstitusiyası”, onun  güzgüsüdür. Burada hər şeyə məsuliyyətlə yanaşılmalı, hər söz və cümlə yüz ölçüb bir biçilməlidir.  Təəssüf ki, sonuncu nəşrdə yol verilmiş bəzi nöqsanlar, xüsusən həcmin süni şəkildə şişirdilməsi, əvvəlki nəşrlə müqayisədə birdən-birə lüğətdə 30 mindən (?!) çox leksik vahidin peyda olması, həm də dil praktikası üçün yararlı olmayan minlərlə süni söz və sözcüyün burada yer alması haqlı etirazla qarşılanmışdır. Çünki süni söz artımı təkcə dilin leksik layını bulandırmır, həm də lüğətdən istifadənin özünü çətinləşdirir. Elə buna görə də Tərcümə Mərkəzi və qurumun dil məsələlərinə hədsiz həssas olan rəhbəri, yazıçı Afaq Məsud  göstərilən nöqsanlardan xali, dil istifadəçisi üçün asan və çatımlı, funksional “İşlək sözlük” ideyasını irəli sürdü. Nəsimi adına Dilçilik institutuna da birgə əməkdaşlıq təklif olundu. Həmin elm ocağının əməkdaşlarının da iştirak etdiyi ilk toplantılarda sözlüyün tərtib prinsipləri və strukturu müəyyənləşdirildi, daha sonra lüğət üzərində çətin, əzablı və üzücü yaradıcı proses başlandı. İşin sonrakı mərhələsində nədənsə institutun alimləri müzakirədən geri çəkildi, lakin Afaq xanım Mərkəzin əməkdaşları ilə birlikdə prosesi inadla sonadək apardı.

                                                  *   *   *

 “Azərbaycan dilinin işlək orfoqrafiya sözlüyü”, ilk növbədə klassik lüğətlərə xas olan ciddiliyi, elmi çəkisi və leksik vahidlərin seçilməsinin aydın prinsipi ilə  diqqəti cəlb edir. Əvvəla, sonuncu orfoqrafiya lüğətindəki lazımı sözlərin axtarışına mane olan qurama və  qüsurlu sözlər ixtisar edilib. Yəni əvvəlki lüğətdə gen-bol yer almış adamcığazlıq, adamoynatmaz, adiatımlı aerofotoşəkilcəkmə, ağacgəmirmə, arvadoğlu, asfaltsifət, ağızdanolma, bəstiqoyma, butulkaboğaz, buynuzaməxsus, cordanabənzərlər, cırrıtgetmə, cəmdəkyemə, çəngəlvarılıq, dodaqaltıazaylanma, donuzbala, çoşqabala, əndə-məndə, əngəbəngə, əsəbiyyəçi, fısafısetmə, fahişəolma, fisqü-ficurluq, gəzmələrdənolma, göbəkyazma, konfranszəng, lortçulökdodaq kimimənasız qurama leksik tullantılara bu sözlükdə rast gəlməzsiniz.

 

İkincisi, həmin lüğətdə yer almış yüzlərlə lüzumsuz səs və həmin səsdən törəmələr ixtisar edilərək yalnız ayrılıqda məna kəsb edən cikkilti, şıqqıltı, tıqqıltı, gurultu, uğultu kimi sözlər saxlanılıb.

 

Üçüncüsü, ümumişlək səciyyəsi daşımayan, yalnız müxtəlif elmlər və ya peşələr üzrə mütəxssislərin dar ünsiyyət dairəsinə mənsub abaksial, abandon, abatment, aberrasiya, abilitasiya, abiogenez, abiotik, abisin, dagerrotip, dedveyt, demensiya, dzeren  və s. kimisöz-terminlər də lüğətə daxil edilməyib. Amma  müasir dövrdə terminologiyanın beynəlmiləlləşməsi nəticəsində  meydana çıxmış atom, kreativ, diskret, modern, makro, mikro, media, stereo və s. kimi ümumişlək, populyar terminlər sözlükdə yer almışdır.

 

Dördüncüsü, əvvəlki (2013) orfoqrafiya lüğətlərində yazılışı səhv verilmiş sözlər düzgün yazılış qaydası ilə verilmişdir. Məsələn, spazma – spazm, xokkey – hokkey, çalal– cəlal, kollej – kollec, lal-cavahirat – ləl-cavahirat, nökərçi – nökər və s.

 

Beşincisi, Azərbaycan dilinin iltisaqi təbiətindən irəli gələn söz törəmələri lüğətə daxil edilməmişdir. Yəni “ağac” və “çıxmaq” kimi “sabit” sözlərdən törəyən “ağacaçıxan” (eləcə də damadırmaşan, dağaqalxan, divaraçıxan, gözdənitən və s.) tipli sözlər normal söz yox, sadəcə törəmə sayılmışdır. Feil kökünə artırılan şəkilçilər hesabına yaranmış sözlərə də eyni prinsiplə yanaşılmışdır. Buna görə də  “silah” və “silahlanmaq”dan törəyən silahsızlaşdırılma, silahsızlaşdırılmaq, silahsızlaşdırılmış, silahsızlaşdırma, silahsızlaşdırmaq, silahsızlıq tipli sicilləmələr orfoqrafiya sözlüyünə daxil edilməmişdir.

 

 İşlək sözlüyün bir məziyyəti də odur ki, sonuncu orfoqrafiya lüğətinin əsas   qüsurlarını aradan qaldırmaqla yanaşı, buraya populyarlığı heç bir mübahisə doğurmayan adət-ənənə, akkreditə, aktuallıq, aqressiv, aqressiya, alabəzək, alatoran, anestezioloq, antiterror, aydın, bloger, buzlaşma, cümləbəcümlə, deşifrə, dəmiryolu, dəst-xətt, əhd-peyman, əhval-ruhiyyə, əlkimyagər, əyarlama, filmoqrafiya, gedişat, gödəkçə, gündöyən, güvən, güvənli, həmmüəllif, hissiyyatlı,  hürkmək, xoreoqraf, ilginc, qamçı, qaraçuxa, qaragüruh, qavram, moratori, multikulturalizm, nəmər, ödəyici, önəm, publika, sağın, salat, seysmoloq, sərdabə, soyqırım, südçörəyi, sürreal, uca, yayımlama, yayınlanma və s. bu kimi yüzlərlə yeni söz  əlavə etmişdir.

 

Müasir texnologiya, sosial-mədəni, siyasi, idman və s. sahələrdə işləklik qazanmış yeni söz və terminlər də “İşlək sözlük”də öz əksini tapmışdır. Moratori, multikulturalizm, antiterror, anestezioloq, aqressiv, aqressivlik, aqressiya, antiterror, publik,publika, filmoqrafiya,etno-caz, gid,prelüdiya,piar, pilates, pin-kod, amilitud, ambulator, avroviziya, islamiada,, islamofobiya və s.sözlər bu qəbildəndir.

 

Sözlükdə oxşar və yaxın köklü sözlərin dürüst anlanması, dəyişik salınmaması və düzgün tətbiq edilməsi məqsədi ilə zəruri hallarda mötərizədə hansı sahəyə aid olmasının göstərilməsini də müsbət cəhət hesab etmək olar. Məsələn, qulam (qul) - qulan (dayça), abses (tibb) – absis (riyaz.),amplua (teatr) – ampul (dərman şüşəsi), sumax (xalça) – sumaq (bitki) və s. Tarixə aid olan bəzi leksik vahidlərin, qədim qəbilə, sülalə, dövlət və tayfa adlarının də bu formada təqdimatı, əsasən özünü doğruldur. Məsələn: sarmat(lar) (tayfa), sasani(lər)(dövlət), avşar(lar) (tayfa), bayandur(lar) (sülalə) və s.

 

“Azərbaycan dilinin işlək orfoqrafiya sözlüyü” ilk təcrübə olduğu üçün gələcəkdə faydalı ola biləcəyini nəzərə alıb bəzi qeydlərimi də demək istərdim. İlk növbədə belə sözlüklərdə dilin qüvvədə olan “Orfoqrafiya qaydaları”nı verməyin vacibliyini qeyd edərim. İkincisi, sözlükdə qrammatik formaların yazılışında vahidlik prinsipi gözlənilsə də bir neçə yerdə “varı” şəkilçisinin “vari”formasına da rast gəlinir. Qaydaya görə “varı” bir cür yazılan şəkilçidir və ahəng qanununa tabe olmur. Üçüncüsü, dildə geniş işlənməyən bir sıra yeni leksik vahidlərin sözlüyə daxil edilməsi mübahisəlidir. Düzdür, bunların eksperimental səciyyə daşıması və söz yaradıcılığı texnikası baxımından faydalı olacağını güman etmək olar. Amma bütün hallarda sözlər həssaslıqla seçilməlidir.

 

Əlbəttə, işlək lüğətə girış sözü yazmış görkəmli alim, akademik Nizami Cəfərovun qeyd etdiyi kimi, orfoqrafiya sözlüyünə hansı sözlərin daxil edilib- edilməməsi nə qədər mühüm məsələ olsa da, “sözlüyün əsas missiyası mümkün qədər mükəmməl orfoqrafiya qaydalarına (prinsiplərinə) əsaslanmaqla sözün düzgün yazılışını təsbit etməkdən ibarətdir”.  Bu mənada böyük yazıçımız Afaq Məsudun təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə Tərcümə Mərkəzində hazırlanmış “İşlək sözlük” ana dilimizin yazı qaydalarını təsbit etmək, lüğət fondumuzun zənginliyini və duruluğunu ifadə etmək, dil istifadəçilərinin karına gəlmək baxımından çox qiymətli əsərdir. Bu addm, həm də ana dilinə təmənnasız xidmət nümunəsidir.

 

Qulu Məhərrəmli

Filologiya üzrə ellmlər doktoru, professor

 

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Tramp: “İsrailin Məhəmməd adlı baş nazirinin olacaq”
20.08.2018, 18:19

Tramp: “İsrailin Məhəmməd adlı baş nazirinin olacaq”

Bu yolun tikintisinə 13,7 milyon manat ayrılıb
20.08.2018, 18:14

Bu yolun tikintisinə 13,7 milyon manat ayrılıb

İlham Əliyev Azərbaycan xalqını təbrik edib
20.08.2018, 18:11

İlham Əliyev Azərbaycan xalqını təbrik edib

Aprel şəhidinin doğum günündə - FOTOLAR
20.08.2018, 18:00

Aprel şəhidinin doğum günündə - FOTOLAR

“Şollerin arxivi” filmi İngiltərədəki festivalda finala çıxdı   
20.08.2018, 17:32

“Şollerin arxivi” filmi İngiltərədəki festivalda finala çıxdı  

Xaçaturyan qızlarını zorlayıbmış
20.08.2018, 17:29

Xaçaturyan qızlarını zorlayıbmış

Çingiz Mustafayev adına Fond jurnalist müsabiqəsi elan etdi   
20.08.2018, 17:15

Çingiz Mustafayev adına Fond jurnalist müsabiqəsi elan etdi  

Qurban bayramına görə bu ünvanlarda yarmarkalar olacaq - SİYAHI
20.08.2018, 17:05

Qurban bayramına görə bu ünvanlarda yarmarkalar olacaq - SİYAHI

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ
20.08.2018, 17:03

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ

Çeçenistanda iki silahlı nazirlik binasına girmək istəyərkən məhv edildi
20.08.2018, 16:46

Çeçenistanda iki silahlı nazirlik binasına girmək istəyərkən məhv edildi

Yeltsin üç gün dayanmadan içib və Amerika səfirliyinə qaçmaq istəyib
20.08.2018, 16:44

Yeltsin üç gün dayanmadan içib və Amerika səfirliyinə qaçmaq istəyib

Azərbaycanda daun sindroumlulardan ibarət futbol komandası yaradılır
20.08.2018, 16:42

Azərbaycanda daun sindroumlulardan ibarət futbol komandası yaradılır

“İrəli”də yeni layihə: “SAY-Cümhuriyyət”
20.08.2018, 16:32

“İrəli”də yeni layihə: “SAY-Cümhuriyyət”

Fiziki qüsurlular üçün sərgi keçiriləcək
20.08.2018, 16:24

Fiziki qüsurlular üçün sərgi keçiriləcək

Banklar gücləndirilmiş iş rejiminə keçir 
20.08.2018, 16:09

Banklar gücləndirilmiş iş rejiminə keçir 

Dövlət Komitəsi Füzuli və Cəbrayılın işğalını ANDI
20.08.2018, 15:57

Dövlət Komitəsi Füzuli və Cəbrayılın işğalını ANDI

“İslamşünaslıq”da oxumaq istəyənlərin NƏZƏRİNƏ
20.08.2018, 15:56

“İslamşünaslıq”da oxumaq istəyənlərin NƏZƏRİNƏ

FHN gücləndirilmiş rejimdə çalışacaq
20.08.2018, 15:44

FHN gücləndirilmiş rejimdə çalışacaq

Koçaryan ətrafına Rusiya tərəfdarlarını toplayır
20.08.2018, 15:36

Koçaryan ətrafına Rusiya tərəfdarlarını toplayır

Rövşən Rzayev kollegiya iclası keçirdi
20.08.2018, 15:19

Rövşən Rzayev kollegiya iclası keçirdi

Yol polisi Bakıda bir həftədə 13 mindən çox şəxsi CƏRİMƏLƏDİ
20.08.2018, 15:13

Yol polisi Bakıda bir həftədə 13 mindən çox şəxsi CƏRİMƏLƏDİ

Türkiyədən ABŞ səfirliyinin atəşə tutulmasına REAKSİYA
20.08.2018, 15:01

Türkiyədən ABŞ səfirliyinin atəşə tutulmasına REAKSİYA

İspaniya baş naziri Katoloniya lideri ilə görüşəcək
20.08.2018, 14:58

İspaniya baş naziri Katoloniya lideri ilə görüşəcək

Robert Koçaryanın evində və ofisində axtarış aparılıb
20.08.2018, 14:54

Robert Koçaryanın evində və ofisində axtarış aparılıb

Qurban bayramına görə qatarlara əlavə vaqonlar qoşulacaq
20.08.2018, 14:44

Qurban bayramına görə qatarlara əlavə vaqonlar qoşulacaq

Tələbələr hansı halda təhsil haqqını ödəməkdən imtina edə bilər? – Nazirlikdən AÇIQLAMA
20.08.2018, 14:38

Tələbələr hansı halda təhsil haqqını ödəməkdən imtina edə bilər? – Nazirlikdən AÇIQLAMA

Hərracda özəlləşdirməyə 172 dövlət əmlakı çıxarıldı
20.08.2018, 14:26

Hərracda özəlləşdirməyə 172 dövlət əmlakı çıxarıldı

Bakıda daha bir avtobus dayanacağı zəbt edildi
20.08.2018, 14:23

Bakıda daha bir avtobus dayanacağı zəbt edildi

Xəzərlə bağlı razılaşma Ermənistanda qorxu yaratdı: “Bu nəticələr bizə zərbədir”
20.08.2018, 14:08

Xəzərlə bağlı razılaşma Ermənistanda qorxu yaratdı: “Bu nəticələr bizə zərbədir”

20.08.2018, 13:40

"Total" İrandan çıxdı

Azərbaycanda bahalı maşınlar ucuzlaşa bilər
20.08.2018, 13:35

Azərbaycanda bahalı maşınlar ucuzlaşa bilər

Şeyx Azərbaycan xalqını təbrik etdi
20.08.2018, 13:23

Şeyx Azərbaycan xalqını təbrik etdi

6 vəzifəli şəxsin cinayət işi məhkəməyə göndərildi
20.08.2018, 13:05

6 vəzifəli şəxsin cinayət işi məhkəməyə göndərildi

Sabahın hava PROQNOZU
20.08.2018, 13:01

Sabahın hava PROQNOZU

Heydər Əliyev Fondu tərəfindən ADAU-ya dəstək
20.08.2018, 12:52

Heydər Əliyev Fondu tərəfindən ADAU-ya dəstək

ARXİV