17 dekabr 2018, Bazar ertəsi
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Yeni orfoqrafiya qaydalarının MÜBAHİSƏLƏRİ
Yeni orfoqrafiya qaydalarının MÜBAHİSƏLƏRİ
02.03.2018, 09:22

Rəşid Fətəliyev,
geologiya-mineralogiya elmləri namizədi


AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun kollektivi tərəfindən hazırlanmış “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları”nın layihəsinin ümumxalq müzakirəsinə təqdim edilməsi təqdirəlayiq bir addımdır. Azərbaycan dili bu dili daşıyanların hamısının dilidir və bu səbəbdən onun formalaşmasında, inkişafında və qorunmasında hamımızın üzərinə  müəyyən məsuliyyət düşür. Təbii ki, ən böyük məsuliyyət Dilçilik İnstitutunun və Dil Komissiyasının, daha doğrusu, orada çalışan mütəxəssislərin üzərinə düşür. Son sözü də onlar deməlidir, bizlər isə müzakirələrdə iştirak hüququmuzu gerşəkləşdirərək  dilin hər hansı bir probleminin həlli istiqamətində təkliflər verə bilərik, suallar qoya bilərik və s.,amma veriləcək suallar və ya təkliflər böyük bir kollektivin gərgin əməyinin bəhrəsi olan və dilimizin inkişafına yönəlmiş bu layihənin dəyərini aşağılamağa deyil, onun mükəmməlliyinə xidmət etməlidir.

Dil də canlı orqanizm kimidir, tarixin bilinməyən qatlarında yaranır, yaşayır, inkişaf edir və bəzən, hətta ölür də. Ömrünün uzadılması üçün onun da diqqət və qayğıya ehtiyacı var. Mütəxəssislər bəzi aparıcı Avropa dillərinin inkişaf tarixinı tədqiq edərək belə qənaətə gəlmişlər ki,  dillər söz tərkiblərini min il ərzində təqribən 60-80 faiz dəyişir. Yəni bugünkü ingilis, alman, italyan, fransız və ya ispan min il əvvəl babalarının dilini ya çox çətinliklə başa düşəcək, ya da heç başa düşməyəcək. Ehtimal ki, bu fikir Azərbaycan dili üçün də keçərlidir.

Dövlətçiliyə malik millətlərin dilləri dəyişkənliyə daha çox məruz qalır, müəyyən sərhədlər daxilindəki iqtisadi, ədəbi və elmi inkişafla, həmçinin beynəlxalq əlaqələrlə bağlı dilə yeni-yeni sözlər daxil olur və dil zənginləşir. Dil də zənginləşdikcə dövriyəyə girən yeni sözlərin dildə doğru-düzgün istifadəsi, yəni tələffüzü və yazılışı tələb olunur ki, bu da orfoqrafiya qaydalarına yenidən baxılmasını ləbud edir. Bu səbəbdən “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları”nın yenidən işlənməsi tənqid yox, təqdir edilməlidir. Bununla bərabər, dilimizin dünya dilləri arasında layiqli yerini tutmasınaistiqamətlənmiş bu layihənin daha mükəmməl olması məqsədilə ona irad və təklif bildirmək hər kəsin haqqı və hüququ olduğu da unudumamalıdır. Bu hüquqdan bəhrələnərək mən də müzakirəyə çıxarılan orfoqrafiya qaydaları layihəsinin bəzi maddələrinə konkret olaraq bir neçə irad və təkliflərimi bildirmək istərdim:

  1. Layihənin birinci bölməsi “Əsl Azərbaycan sözlərinin yazılışı” adlanır. Düşünürəm ki, bir neşə səbəbdən bunu bölmə üçün o qədər də uğurlu ad hesab etmək olmaz. Birincisi, bölmənin belə adlandırılması bütövlükdə qaydaların böyük əksəriyyətinin “əsl Azərbaycanolmayan sözlər”in yazılışına həsr olunduğu fikrini formalaşdırır, halbuki digər bəndlərdə də əsl Azərbaycan sözlərinin yazılışını əks etdirən bəndlər mövcuddur. İkincisi, “əsl Azərbaycan sözləri”ni“əsl Azərbaycan olmayan sözlər”dən fərqləndirmək mütəxəssis olmayanlar üçün qəliz məsələdir. Üçüncüsü, “əsl Azərbaycan sözləri”ifadəsi yalnız bir yerdə (2-ci bəndin Qeydində) istifadə edilir, qalan yeddi maddənin altısında “milli sözlər” ifadəsi yer almışdır. Bu səbəbdən məntiqlə birinci bölmənin adı “Milli sözlərin yazılışı” kimi olmalı idi.

Amma  düşünürəm ki:

-1-ci və 7-ci maddələri “Ümumi müddəalar” adı altında birləşdirmək və ola bilsin ki, bura ümumi məzmunlu bir-iki başqa maddə də əlavə etmək olar;

- qalan 5 maddəni isə “Son səsi fərqli tələffüz olunan sözlərin yazılışı” kimi vermək daha məqsədəuyğun olardı.

  1. 2.      Qaydaların 2-ci maddəsində deyilir:

2. Son səsi [x] və ya [ğ] kimi tələffüz olunan milli sözlər q hərfi ilə yazılır: ayaq, barmaq, bulaq, dayanacaq, qatıq, qonaq, otaq, yaxşılıq, yanaq və s. Bu qəbildən olan sözlərə saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda yazıda q~ğ əvəzlənməsi baş verir: otağa, bulağın, qonağımız və s.

Bəs elə isə Qazax, Qax, Yevlax, Samux kimi yer adları necə yazılmalıdır? Güman edirəm ki, bu maddəyə “Yer adları istisnadır” kimi qeyd əlavə edilməlidir.

3. Layihənin 14-cü maddəsində yazılır:

14. Rus dilində tərkibində ц samiti olan Avropa mənşəli alınma sözlərin yazılışında aşağıdakı qaydalar əsas götürülür:

a) ümumiisimlər s iləyazılır: aseton, dosent, konsert, lisey, sex, sement, senzura, sirk və s.


Qeyd:
 Vitse sözüistisnadır, ts iləyazılır.

Hesabedirəmki, maddənin a) bəndindən “sex” sözüçıxarılmalıvəəvəzindəQeydhissəsiaşağıdakıkimiyazılmalıdır:


Qeyd: 
Vitse, tsexvə tsikl sözləri istisnadır, ts ilə yazılırlar.

Mənə belə gəlirki,, “sex” və “sikl” sözlərinin  “tsex” və “tsikl” şəklində mənbə dilinə uyğunlaşdırılaraq yazılması, “əsgər” vəya “əsginas” sözlərinin mənbə dilinə uyğunlaşdırılmasından daha vacibdir. Hətta ingilislər mənbə dilindəki “ц” səsini olduğu kimi vermək üçün “sunami” və “çar” sözlərini müvafiq olaraq, “tsunami” və “tsar” kimi yazmağı qəbul etmişlər.


4. Qaydalar layihəsinin 19-cu maddəsində oxuyuruq:


19. Kimyəvi element adları mənbə dildəki kimi yazılır: kalium, maqnezium, natrium və s.

Hesab edirəm ki, bu, düzgün yanaşma deyil, belə ki, bir çox kimyəvi element adları oturuşmuş hal kimi dilimizdə mənbə dildəkindən fərqli yazılır. Məsələn, oksigen, hidrogen, azot, bor, karbon, fosfor, selen,dəmir, mis, qızıl, sürmə, qalay, molibden, titan və s. Bu səbəbdən 19-cu maddəni aşağıdakı kimi yazmaq məqsədəuyğun olardı:


19. Azərbaycan dilində qarşılığı olmayan kimyəvi element adları mənbə dildəki kimi yazılır: kalium, maqnezium, natrium və s.


5. 22-ci maddənin layihədən çıxarılması məqsədəuyğundur.

Əsgər, əsginas, İsgəndər, işgəncə və s. bu kimi sözlər dilimizdə artıq“g” hərfi ilə yazılmaqla öz yerlərini tapmışlar. Onların yazılışını mənbə dilə uyğunlaşdırmağa ehtiyac yoxdur. Bu prinsiplə yanaşsaq dilimizdəki külli miqdarda sözün yazılışını dəyişdirməli olarıq.


6. 24-cü maddədə “ədəbi dildəki tələffüzündən asılı olmayaraq” ifadəsini bütövlükdə, ya da “ədəbi dildəki” ifadəsini çıxartmaq məsləhətdir.


7. 34-cü maddədə mənbə dildə ss qoşa samiti ilə başlayan “ssenari” sözünün  “senari” kimi (əvvəlində bir s hərfi) yazılması təklif olunur. Elə isə bəs “ssuda” sözü necə yazılmalıdır?


8. 35-ci maddə ilə 30-cu maddə arasında ziddiyyət mövcuddur.
Ya masaj, pasaj, şose və s. sözlər 30-cu maddəyə istisna kimi, ya da kassa, klassik, vassal, sassi və s. sözlər 34-cü maddəyə istisna kimi verilməli, iki maddədən biri ləğv edilməlidir.


9. 38-ci maddənin 1-ci bəndinə (Bir cür yazılan alınma şəkilçilər) “təhər” şəkilçisi əlavə etmək məqsədəuyğundur.

-təhər şəkilçisi: birtəhər, köktəhər, acıtəhər, şirintəhər və s.


10.38-ci maddənin 1-ci bəndindən “varı” şəkilçisini 2-ci bəndə (İki cür yazılan şəkilçilər) keçirmək məqsədəuyğundur:

Azərbaycan dilinin ahəng qanunlarına uyğun olaraq:

- son hecası qalın saitlə olan sözlərdə - varı:buynuzvarı, qalxanvarı;

- son hecası incə saitlə olan sözlərdə - vari: pətəkvari, yüngülvari və s.


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku
Ayxan Kənan
02.03.2018, 10:01

Bəs "siklon" (atmosferin hərəkəti), "siklop" (təpəgəz)?

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Bəzi restoranlar insan ölümünə səbəb olur – RƏSMİ
17.12.2018, 13:21

Bəzi restoranlar insan ölümünə səbəb olur – RƏSMİ

“Nar” tələbələr üçün yeni iş imkanları təklif edir
17.12.2018, 13:20

“Nar” tələbələr üçün yeni iş imkanları təklif edir

Rus şairinin Kremlə atdığı “bomba” və... Sumqayıtın yolları
17.12.2018, 13:16

Rus şairinin Kremlə atdığı “bomba” və... Sumqayıtın yolları

Sabahın hava proqnozu - Yağış, qar... - XƏBƏRDARLIQ   
17.12.2018, 13:03

Sabahın hava proqnozu - Yağış, qar... - XƏBƏRDARLIQ  

İcra başçısının birinci müavini səs-küylü məhkəmədə ifadə verdi
17.12.2018, 12:55

İcra başçısının birinci müavini səs-küylü məhkəmədə ifadə verdi

Rufiz Qonaqov Şimali Kiprin Bakı nümayəndəliyinin rəhbəri ilə görüşüb
17.12.2018, 12:53

Rufiz Qonaqov Şimali Kiprin Bakı nümayəndəliyinin rəhbəri ilə görüşüb

Qarabağ söhbəti - Deputat: “Vəzirov mənə dedi ki, sən cinayətkarsan, qan tökmüsən” - LAYİHƏ
17.12.2018, 12:35

Qarabağ söhbəti - Deputat: “Vəzirov mənə dedi ki, sən cinayətkarsan, qan tökmüsən” - LAYİHƏ

Bakıya AVRO-6 standartlı yeni avtobuslar gətirildi
17.12.2018, 12:32

Bakıya AVRO-6 standartlı yeni avtobuslar gətirildi

UNEC-dən iqtisad elminin tədrisinə daha bir töhfə
17.12.2018, 12:28

UNEC-dən iqtisad elminin tədrisinə daha bir töhfə

Vətəndaşların şərəf və ləyaqəti ilə bağlı yeni qanun hazırlanır
17.12.2018, 12:19

Vətəndaşların şərəf və ləyaqəti ilə bağlı yeni qanun hazırlanır

Qarabağda erməni əsgər yaralandı
17.12.2018, 12:11

Qarabağda erməni əsgər yaralandı

“Büdcəmizdə neftin qiymətinin 60 dollar götürülməsi riskdir” - EKSPERT   
17.12.2018, 11:51

Büdcəmizdə neftin qiymətinin 60 dollar götürülməsi riskdir” - EKSPERT  

Təbiətə 8900 manat ziyan vuran şəxs cəzalandırıldı
17.12.2018, 11:45

Təbiətə 8900 manat ziyan vuran şəxs cəzalandırıldı

Yanvardan maşın bazarında bahalaşma sürətlənəcək - SƏBƏB
17.12.2018, 11:45

Yanvardan maşın bazarında bahalaşma sürətlənəcək - SƏBƏB

Bakıda orta məktəbin qarşısında 43 yaşlı kişi ürəyindən bıçaqlandı
17.12.2018, 11:40

Bakıda orta məktəbin qarşısında 43 yaşlı kişi ürəyindən bıçaqlandı

İnam Kərimov İmişlidə vətəndaşlarla görüşəcək
17.12.2018, 11:34

İnam Kərimov İmişlidə vətəndaşlarla görüşəcək

Dini Komitənin sədri həyəcan təbili çaldı 
17.12.2018, 11:33

Dini Komitənin sədri həyəcan təbili çaldı 

Azərbaycanda dini icmaların sayı...
17.12.2018, 11:30

Azərbaycanda dini icmaların sayı...

Prezident hərbçilərə yeni mənzillərin verilmə mərasimində 
17.12.2018, 11:21

Prezident hərbçilərə yeni mənzillərin verilmə mərasimində 

Azərbaycan Beynəlxalq Forumda təmsil olundu -  FOTOLAR
17.12.2018, 11:17

Azərbaycan Beynəlxalq Forumda təmsil olundu -  FOTOLAR

“Sədərək”də 14 minə yaxın partlayıcı vasitə müsadirə olundu
17.12.2018, 11:13

“Sədərək”də 14 minə yaxın partlayıcı vasitə müsadirə olundu

Zakir Həsənov “Açıq qapı günü” keçirməyi əmr etdi   
17.12.2018, 11:12

Zakir Həsənov “Açıq qapı günü” keçirməyi əmr etdi  

Aptekdən 6300 manatdan çox pul oğurlayan tutuldu
17.12.2018, 11:05

Aptekdən 6300 manatdan çox pul oğurlayan tutuldu

BP-nin vitse prezidenti Bakı Ali Neft Məktəbində olub
17.12.2018, 10:45

BP-nin vitse prezidenti Bakı Ali Neft Məktəbində olub

Agentlik küçə və prospektlərdə maarifləndirmə xarakterli lövhələr vurdu - FOTO
17.12.2018, 10:23

Agentlik küçə və prospektlərdə maarifləndirmə xarakterli lövhələr vurdu - FOTO

Şura 2018-ci ildə də mühüm əhəmiyyət kəsb edən layihələri maliyyələşdirib
17.12.2018, 10:11

Şura 2018-ci ildə də mühüm əhəmiyyət kəsb edən layihələri maliyyələşdirib

“Azərbaycanda xəstəliklər iki əsas səbəbə görə sürətlə artır” - Tanınmış loğman həyəcan təbili çaldı   
17.12.2018, 10:03

“Azərbaycanda xəstəliklər iki əsas səbəbə görə sürətlə artır” - Tanınmış loğman həyəcan təbili çaldı  

Bağlanan 10 bankın daşınar və daşınmaz əmlakı satılıb - SİYAHI   
17.12.2018, 09:42

Bağlanan 10 bankın daşınar və daşınmaz əmlakı satılıb - SİYAHI  

“Əlli beş”ə ürək sözüm
17.12.2018, 09:13

“Əlli beş”ə ürək sözüm

DYP-dən yararsız avtomobillərlə yük daşıyanlara XƏBƏRDARLIQ   
17.12.2018, 09:02

DYP-dən yararsız avtomobillərlə yük daşıyanlara XƏBƏRDARLIQ  

“İmzasına hörmət edən jurnalist…” - Mirşahinlə Ehsan Zahidovun qrup yoldaşı DANIŞDI - FOTOLAR
17.12.2018, 08:51

“İmzasına hörmət edən jurnalist…” - Mirşahinlə Ehsan Zahidovun qrup yoldaşı DANIŞDI - FOTOLAR

2018-ci ilin “Kainat gözəli” seçildi - FOTO   
17.12.2018, 08:38

2018-ci ilin “Kainat gözəli” seçildi - FOTO  

Manat yeni həftəyə bu məzənnə ilə başladı
17.12.2018, 08:17

Manat yeni həftəyə bu məzənnə ilə başladı

ABŞ-da alimlik dərəcəsi alan ilk azərbaycanlı xanım
17.12.2018, 08:12

ABŞ-da alimlik dərəcəsi alan ilk azərbaycanlı xanım

Qayınata ehtiyatsızlıqdan kürəkənini vurdu
17.12.2018, 01:00

Qayınata ehtiyatsızlıqdan kürəkənini vurdu

Aparıcını “Maşın” şoudan uzaqlaşdırdılar
17.12.2018, 00:35

Aparıcını “Maşın” şoudan uzaqlaşdırdılar

Bir sutkada 998 qaçqın ailəsi Suriyaya qayıtdı
17.12.2018, 00:17

Bir sutkada 998 qaçqın ailəsi Suriyaya qayıtdı

Azərbaycanlılar iki yeniyetmənin ölümünə görə ayağa qalxdı   
17.12.2018, 00:03

Azərbaycanlılar iki yeniyetmənin ölümünə görə ayağa qalxdı  

Cənubi Qafqazın ilk qadın prezidentinin andiçməsindən maraqlı anlar - VİDEO
16.12.2018, 23:45

Cənubi Qafqazın ilk qadın prezidentinin andiçməsindən maraqlı anlar - VİDEO

Daşqınlar Türkiyənin iki vilayətini cənginə aldı
16.12.2018, 23:28

Daşqınlar Türkiyənin iki vilayətini cənginə aldı

Oqtay Əsədov Türkiyənin vitse-prezidenti ilə müzakirə apardı
16.12.2018, 23:12

Oqtay Əsədov Türkiyənin vitse-prezidenti ilə müzakirə apardı

“Qalatasaray”ın mağazasına hücum
16.12.2018, 22:49

“Qalatasaray”ın mağazasına hücum

Ağcabədidə minik maşını traktora çırpıldı: 1 ölü
16.12.2018, 22:36

Ağcabədidə minik maşını traktora çırpıldı: 1 ölü

ABŞ kilsə zəngini 100 ildən sonra Filippinə qaytardı
16.12.2018, 22:22

ABŞ kilsə zəngini 100 ildən sonra Filippinə qaytardı

Maral  ovlayan brakonyerlərlə bağlı təhqiqat başladı
16.12.2018, 22:04

Maral  ovlayan brakonyerlərlə bağlı təhqiqat başladı

ABŞ koalisiyası Suriyanı bombaladı
16.12.2018, 21:54

ABŞ koalisiyası Suriyanı bombaladı

“Qarabağ”dan minimal hesablı qələbə
16.12.2018, 21:37

“Qarabağ”dan minimal hesablı qələbə

Bakıda qayda pozan sürücü özünü və polis əməkdaşını YANDIRDI
16.12.2018, 21:20

Bakıda qayda pozan sürücü özünü və polis əməkdaşını YANDIRDI

Restoranda partlayış oldu: 41 yaralı
16.12.2018, 21:12

Restoranda partlayış oldu: 41 yaralı

Bərdədə torpaq üstündə kütləvi dava
16.12.2018, 20:57

Bərdədə torpaq üstündə kütləvi dava

ARXİV