20 iyul 2018, Cümə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Yeni orfoqrafiya qaydalarının MÜBAHİSƏLƏRİ
Yeni orfoqrafiya qaydalarının MÜBAHİSƏLƏRİ
02.03.2018, 09:22

Rəşid Fətəliyev,
geologiya-mineralogiya elmləri namizədi


AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun kollektivi tərəfindən hazırlanmış “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları”nın layihəsinin ümumxalq müzakirəsinə təqdim edilməsi təqdirəlayiq bir addımdır. Azərbaycan dili bu dili daşıyanların hamısının dilidir və bu səbəbdən onun formalaşmasında, inkişafında və qorunmasında hamımızın üzərinə  müəyyən məsuliyyət düşür. Təbii ki, ən böyük məsuliyyət Dilçilik İnstitutunun və Dil Komissiyasının, daha doğrusu, orada çalışan mütəxəssislərin üzərinə düşür. Son sözü də onlar deməlidir, bizlər isə müzakirələrdə iştirak hüququmuzu gerşəkləşdirərək  dilin hər hansı bir probleminin həlli istiqamətində təkliflər verə bilərik, suallar qoya bilərik və s.,amma veriləcək suallar və ya təkliflər böyük bir kollektivin gərgin əməyinin bəhrəsi olan və dilimizin inkişafına yönəlmiş bu layihənin dəyərini aşağılamağa deyil, onun mükəmməlliyinə xidmət etməlidir.

Dil də canlı orqanizm kimidir, tarixin bilinməyən qatlarında yaranır, yaşayır, inkişaf edir və bəzən, hətta ölür də. Ömrünün uzadılması üçün onun da diqqət və qayğıya ehtiyacı var. Mütəxəssislər bəzi aparıcı Avropa dillərinin inkişaf tarixinı tədqiq edərək belə qənaətə gəlmişlər ki,  dillər söz tərkiblərini min il ərzində təqribən 60-80 faiz dəyişir. Yəni bugünkü ingilis, alman, italyan, fransız və ya ispan min il əvvəl babalarının dilini ya çox çətinliklə başa düşəcək, ya da heç başa düşməyəcək. Ehtimal ki, bu fikir Azərbaycan dili üçün də keçərlidir.

Dövlətçiliyə malik millətlərin dilləri dəyişkənliyə daha çox məruz qalır, müəyyən sərhədlər daxilindəki iqtisadi, ədəbi və elmi inkişafla, həmçinin beynəlxalq əlaqələrlə bağlı dilə yeni-yeni sözlər daxil olur və dil zənginləşir. Dil də zənginləşdikcə dövriyəyə girən yeni sözlərin dildə doğru-düzgün istifadəsi, yəni tələffüzü və yazılışı tələb olunur ki, bu da orfoqrafiya qaydalarına yenidən baxılmasını ləbud edir. Bu səbəbdən “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları”nın yenidən işlənməsi tənqid yox, təqdir edilməlidir. Bununla bərabər, dilimizin dünya dilləri arasında layiqli yerini tutmasınaistiqamətlənmiş bu layihənin daha mükəmməl olması məqsədilə ona irad və təklif bildirmək hər kəsin haqqı və hüququ olduğu da unudumamalıdır. Bu hüquqdan bəhrələnərək mən də müzakirəyə çıxarılan orfoqrafiya qaydaları layihəsinin bəzi maddələrinə konkret olaraq bir neçə irad və təkliflərimi bildirmək istərdim:

  1. Layihənin birinci bölməsi “Əsl Azərbaycan sözlərinin yazılışı” adlanır. Düşünürəm ki, bir neşə səbəbdən bunu bölmə üçün o qədər də uğurlu ad hesab etmək olmaz. Birincisi, bölmənin belə adlandırılması bütövlükdə qaydaların böyük əksəriyyətinin “əsl Azərbaycanolmayan sözlər”in yazılışına həsr olunduğu fikrini formalaşdırır, halbuki digər bəndlərdə də əsl Azərbaycan sözlərinin yazılışını əks etdirən bəndlər mövcuddur. İkincisi, “əsl Azərbaycan sözləri”ni“əsl Azərbaycan olmayan sözlər”dən fərqləndirmək mütəxəssis olmayanlar üçün qəliz məsələdir. Üçüncüsü, “əsl Azərbaycan sözləri”ifadəsi yalnız bir yerdə (2-ci bəndin Qeydində) istifadə edilir, qalan yeddi maddənin altısında “milli sözlər” ifadəsi yer almışdır. Bu səbəbdən məntiqlə birinci bölmənin adı “Milli sözlərin yazılışı” kimi olmalı idi.

Amma  düşünürəm ki:

-1-ci və 7-ci maddələri “Ümumi müddəalar” adı altında birləşdirmək və ola bilsin ki, bura ümumi məzmunlu bir-iki başqa maddə də əlavə etmək olar;

- qalan 5 maddəni isə “Son səsi fərqli tələffüz olunan sözlərin yazılışı” kimi vermək daha məqsədəuyğun olardı.

  1. 2.      Qaydaların 2-ci maddəsində deyilir:

2. Son səsi [x] və ya [ğ] kimi tələffüz olunan milli sözlər q hərfi ilə yazılır: ayaq, barmaq, bulaq, dayanacaq, qatıq, qonaq, otaq, yaxşılıq, yanaq və s. Bu qəbildən olan sözlərə saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda yazıda q~ğ əvəzlənməsi baş verir: otağa, bulağın, qonağımız və s.

Bəs elə isə Qazax, Qax, Yevlax, Samux kimi yer adları necə yazılmalıdır? Güman edirəm ki, bu maddəyə “Yer adları istisnadır” kimi qeyd əlavə edilməlidir.

3. Layihənin 14-cü maddəsində yazılır:

14. Rus dilində tərkibində ц samiti olan Avropa mənşəli alınma sözlərin yazılışında aşağıdakı qaydalar əsas götürülür:

a) ümumiisimlər s iləyazılır: aseton, dosent, konsert, lisey, sex, sement, senzura, sirk və s.


Qeyd:
 Vitse sözüistisnadır, ts iləyazılır.

Hesabedirəmki, maddənin a) bəndindən “sex” sözüçıxarılmalıvəəvəzindəQeydhissəsiaşağıdakıkimiyazılmalıdır:


Qeyd: 
Vitse, tsexvə tsikl sözləri istisnadır, ts ilə yazılırlar.

Mənə belə gəlirki,, “sex” və “sikl” sözlərinin  “tsex” və “tsikl” şəklində mənbə dilinə uyğunlaşdırılaraq yazılması, “əsgər” vəya “əsginas” sözlərinin mənbə dilinə uyğunlaşdırılmasından daha vacibdir. Hətta ingilislər mənbə dilindəki “ц” səsini olduğu kimi vermək üçün “sunami” və “çar” sözlərini müvafiq olaraq, “tsunami” və “tsar” kimi yazmağı qəbul etmişlər.


4. Qaydalar layihəsinin 19-cu maddəsində oxuyuruq:


19. Kimyəvi element adları mənbə dildəki kimi yazılır: kalium, maqnezium, natrium və s.

Hesab edirəm ki, bu, düzgün yanaşma deyil, belə ki, bir çox kimyəvi element adları oturuşmuş hal kimi dilimizdə mənbə dildəkindən fərqli yazılır. Məsələn, oksigen, hidrogen, azot, bor, karbon, fosfor, selen,dəmir, mis, qızıl, sürmə, qalay, molibden, titan və s. Bu səbəbdən 19-cu maddəni aşağıdakı kimi yazmaq məqsədəuyğun olardı:


19. Azərbaycan dilində qarşılığı olmayan kimyəvi element adları mənbə dildəki kimi yazılır: kalium, maqnezium, natrium və s.


5. 22-ci maddənin layihədən çıxarılması məqsədəuyğundur.

Əsgər, əsginas, İsgəndər, işgəncə və s. bu kimi sözlər dilimizdə artıq“g” hərfi ilə yazılmaqla öz yerlərini tapmışlar. Onların yazılışını mənbə dilə uyğunlaşdırmağa ehtiyac yoxdur. Bu prinsiplə yanaşsaq dilimizdəki külli miqdarda sözün yazılışını dəyişdirməli olarıq.


6. 24-cü maddədə “ədəbi dildəki tələffüzündən asılı olmayaraq” ifadəsini bütövlükdə, ya da “ədəbi dildəki” ifadəsini çıxartmaq məsləhətdir.


7. 34-cü maddədə mənbə dildə ss qoşa samiti ilə başlayan “ssenari” sözünün  “senari” kimi (əvvəlində bir s hərfi) yazılması təklif olunur. Elə isə bəs “ssuda” sözü necə yazılmalıdır?


8. 35-ci maddə ilə 30-cu maddə arasında ziddiyyət mövcuddur.
Ya masaj, pasaj, şose və s. sözlər 30-cu maddəyə istisna kimi, ya da kassa, klassik, vassal, sassi və s. sözlər 34-cü maddəyə istisna kimi verilməli, iki maddədən biri ləğv edilməlidir.


9. 38-ci maddənin 1-ci bəndinə (Bir cür yazılan alınma şəkilçilər) “təhər” şəkilçisi əlavə etmək məqsədəuyğundur.

-təhər şəkilçisi: birtəhər, köktəhər, acıtəhər, şirintəhər və s.


10.38-ci maddənin 1-ci bəndindən “varı” şəkilçisini 2-ci bəndə (İki cür yazılan şəkilçilər) keçirmək məqsədəuyğundur:

Azərbaycan dilinin ahəng qanunlarına uyğun olaraq:

- son hecası qalın saitlə olan sözlərdə - varı:buynuzvarı, qalxanvarı;

- son hecası incə saitlə olan sözlərdə - vari: pətəkvari, yüngülvari və s.


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku
Ayxan Kənan
02.03.2018, 10:01

Bəs "siklon" (atmosferin hərəkəti), "siklop" (təpəgəz)?

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
26 gündəlik qəzetə 998 min manat verildi - SİYAHI
20.07.2018, 01:07

26 gündəlik qəzetə 998 min manat verildi - SİYAHI

20.07.2018, 00:55

"Neftçi" Avroliqada mübarizəni dayandırdı - Yenilənib

Tramp Putinlə Vaşinqtonda görüşəcək
20.07.2018, 00:44

Tramp Putinlə Vaşinqtonda görüşəcək

İraqda qarşıdurma: 12 ölü, 571 yaralı
20.07.2018, 00:36

İraqda qarşıdurma: 12 ölü, 571 yaralı

ABŞ hərbi gəmisi belə partladıldı - VİDEO
20.07.2018, 00:22

ABŞ hərbi gəmisi belə partladıldı - VİDEO

İlham Əliyev “Airbus” şirkətinin vitse-prezidenti ilə görüşüb   
20.07.2018, 00:08

İlham Əliyev “Airbus” şirkətinin vitse-prezidenti ilə görüşüb  

Azərbaycan nefti cüzi ucuzlaşıb
19.07.2018, 23:50

Azərbaycan nefti cüzi ucuzlaşıb

“Qəbələ” də Avroliqa ilə vidalaşdı
19.07.2018, 23:37

“Qəbələ” də Avroliqa ilə vidalaşdı

İlham Əliyev Fransada Qarabağ məsələsini müzakirə etdi - FOTOLAR
19.07.2018, 23:13

İlham Əliyev Fransada Qarabağ məsələsini müzakirə etdi - FOTOLAR

“Keşlə”  Avroliqada mübarizəni dayandırdı
19.07.2018, 22:59

“Keşlə” Avroliqada mübarizəni dayandırdı

Dənizdə batan 3 nəfər xilas edilib
19.07.2018, 22:45

Dənizdə batan 3 nəfər xilas edilib

“Total” Azərbaycanda təbii qaz yataqlarının işlənilməsində maraqlıdır
19.07.2018, 22:33

“Total” Azərbaycanda təbii qaz yataqlarının işlənilməsində maraqlıdır

İranda terrorçu dəstə zərərsizləşdirildi
19.07.2018, 22:04

İranda terrorçu dəstə zərərsizləşdirildi

Bakıda Belçikanın müstəqillik günü qeyd edildi
19.07.2018, 21:53

Bakıda Belçikanın müstəqillik günü qeyd edildi

Vəkillər and içdi
19.07.2018, 21:39

Vəkillər and içdi

Meksikada 5,8 bal gücündə zəlzələ oldu
19.07.2018, 21:22

Meksikada 5,8 bal gücündə zəlzələ oldu

Kanadada fövqəladə vəziyyət rejimi tətbiq olundu
19.07.2018, 21:13

Kanadada fövqəladə vəziyyət rejimi tətbiq olundu

ABŞ-da silahlı insident
19.07.2018, 21:03

ABŞ-da silahlı insident

Azərbaycanın təklifləri qəbul edildi
19.07.2018, 20:51

Azərbaycanın təklifləri qəbul edildi

Müəllimliyə imtahan verən namizəd 59 bal topladı
19.07.2018, 20:29

Müəllimliyə imtahan verən namizəd 59 bal topladı

İlham Əliyev “Naval” qrupunun sədri ilə görüşdü
19.07.2018, 20:14

İlham Əliyev “Naval” qrupunun sədri ilə görüşdü

Gürcüstan prezidenti Putinə cavab verib
19.07.2018, 20:03

Gürcüstan prezidenti Putinə cavab verib

Zərərli iş şəraitində işləyənlərin sayı 41 faiz azalıb
19.07.2018, 20:00

Zərərli iş şəraitində işləyənlərin sayı 41 faiz azalıb

Nazpəridən ETİRAF: "Fəlsəfə doktoru deyiləm"
19.07.2018, 19:49

Nazpəridən ETİRAF: "Fəlsəfə doktoru deyiləm"

Sumqayıtda 25 yaşlı qız itkin düşüb
19.07.2018, 19:37

Sumqayıtda 25 yaşlı qız itkin düşüb

Dövlət Miqrasiya Xidməti hesabat verdi
19.07.2018, 19:30

Dövlət Miqrasiya Xidməti hesabat verdi

İlham Əliyev Parisdə Fransa Beynəlxalq Əlaqələr İnstitutunun icraçı sədri ilə görüşüb
19.07.2018, 19:15

İlham Əliyev Parisdə Fransa Beynəlxalq Əlaqələr İnstitutunun icraçı sədri ilə görüşüb

İlham Əliyev Fransaya getdi
19.07.2018, 19:06

İlham Əliyev Fransaya getdi

İmişlinin baş həkim işdən azad olunub
19.07.2018, 19:00

İmişlinin baş həkim işdən azad olunub

Mövlud Çavuşoğlu Azərbaycana gəlir
19.07.2018, 18:52

Mövlud Çavuşoğlu Azərbaycana gəlir

İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinə 1,3 milyon manat ayrılıb
19.07.2018, 18:34

İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinə 1,3 milyon manat ayrılıb

Bakıda “Heydər Əliyev: Azərbaycançılıq ideologiyası və mənəvi dəyərlər” mövzusunda konfrans keçirilib  
19.07.2018, 18:27

Bakıda “Heydər Əliyev: Azərbaycançılıq ideologiyası və mənəvi dəyərlər” mövzusunda konfrans keçirilib  

Faciəvi şəkildə ölən 23 yaşlı oğlanın meyiti tapıldı
19.07.2018, 18:12

Faciəvi şəkildə ölən 23 yaşlı oğlanın meyiti tapıldı

Azərbaycanda 4 regional su-kanal idarəsi YARADILDI
19.07.2018, 18:07

Azərbaycanda 4 regional su-kanal idarəsi YARADILDI

YUĞ Dövlət Teatrının yeni direktoru kollektivə təqdim edilib
19.07.2018, 18:02

YUĞ Dövlət Teatrının yeni direktoru kollektivə təqdim edilib

ARXİV