20 aprel 2018, Cümə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Dərviş azadlığı
Dərviş azadlığı
08.03.2018, 15:18

(Osman Fərmanoğlunun yaradıcılığından)

      
Sözün ətəyində “namaz qılan” bir şairimiz Osman Fərmanoğludur. Osman Fərmanoğlunun altmış yaşı ilə şeir haqq-hesabı aparmağın, yəqin bir xeyiri ola biləcəyini düşündüyümüzdən onun qələmindən bu vaxtacan hasilə gələn poetik nümunələrə bir də nəzər yetirdik və şairin aşıb-daşan bir ilham ilə baş-başa olduğunu müşahidə etdik. Yəni Osman qardaşımız nəfəs dərmədən yazır. Şəxsən mənə elə gəlir ki, o yazdığı mətnə ikinci dəfə qayıtmır. Bəlkə də, bu, Osmanın “aşıqlığından” irəli gəlir. Şifahi xalq ədəbiyyatı onun yaradıcılığını “suyla” təmin edən çağlayan bulaqdır. O da xalq təfəkkürünə qaynayıb-qarışaraq bir növ dərviş libasına bürünərək, sufi-irfan bədii fikri xəzinəsindən bəhrələnərək təzə əsrin təzə “nəqşbəndliyini” etməklə məşğuldur. Amma bəri başdan demək lazımdır ki, Fərmanoğlunun ömründən keçən bu altmış ildə qələminin gürşadlığından sui-istifadə etdiyi məqamlar az deyil. Bunu onun yazdıqlarına əsaslanıb söyləyirik. Mətnin üzərində işləməmək şairi həmişə oxucuya borclu durumda saxlayır. Gəraylı, qoşma, təcnis birmənalı olaraq onun üslubunun şah damarını təşkil edir. Hərçənd onun bu müqəyyəd janrın sədaqətli davamçısı olaraq yazdıqları ənənəvi aşıq şeirini müəyyən parametrlərdə geridə qoyur. Ortodoks aşıq şeirinin kanonlarından kənara çıxaraq, mistik təsəvvürlərlə bahəm çağdaş ədəbi estetikaya meyillənməyi bir neçə istiqamətdə görsənir. Biri odur ki, real həyatımızın cari və perspektiv qayğıları şeir misrasının poetik örtüyünün təkmilləşdirilməsi qaydası ilə nəzər-diqqətlərə yetirilir. Çox işlənmiş təşbeh və məcazlardan qaçılır və “dağıntı-söküntü” işləri alt qatda aparılır. Ona görə də Osmanın dilinin altındakı gizli nüansları tutmaq üçün onun fəlsəfi kimliyini bilmək lazımdır. Çox hallarda ilk misrasını “paşam” xitabı ilə başlayır. Bu da, təxminən, gedib on altıncı yüzilin üsyançı, sufi-bəktaşi şairi Pir Sultan Abdalın fəaliyyətinə bağlanır. İkinci yol onun yaradıcılığında görünən müasir layihələrlə bəlirlənir. Osman yaşadığı dövrün estetikasına biganə deyil və sərbəst şeirlər də yazır, gəraylısını da yeni düşüncənin tələblərinə uyğunlaşdıra bilir. Fəqət bu, hamısı deyil. Yazıçının öz üzərində işləməyinin vacibliyi qədər hər misrasını da zamanında döyüb düzəltməyi çox vacibdir. Bir hadisədən qoy indi danışım. Bu yaxınlarda Osman müəllim feysbukda bir təcnis paylaşmışdı. Dostlar orada  kəm-kəsir olduğunu aşkar etdilər. Yaxşı ki, müəllif şeiri həmən yenidən işlədi və aşağıdakı təcnis alındı:



“İl gəlir yenə də ilin üstünə,
Di sən də təzələn,oyan, a baxdım.
Beşindən aşağı, beşdən üstünəm,
Boylandım bu yana, o yana baxdım. 

Əridi günlərim, a yağa düşdü,
Qaradan adladı Ay ağa düşdü.
Baş duruş tutmadı, ayağa düşdü,
Ayağın altını oyana baxdım.

Gözün köməyinə yetə nəm indi,
Boynubüküklüyə yetənəm indi...
İndiki halımdan yetən əmindi,--
Analı zamana, oy ana... baxdım.

Girdi cin-şəyatin yuxu sınada,
Tərsinə yozular yuxu, sına da.
Su atdım, yarımçıq yuxu sına da,
Bəlkə, su üstündə oyana baxdım.

Adladı yanımdan birayaq, atdı,
Hərəsi üstümə bir ayaq atdı...
Osmanı eylədi bir ayaq -- atdı
Alışan ocağa,- o yana, baxdım.

12 yanvar 2017”.

 

Doğrudan da, bu gözəllikdə təcnis yazmaq indiki vaxtda hər oğulun işi deyil. Ancaq onun elə şeirləri var ki, orada hər hansı bədii nailiyyətdən danışmaq olmur. Qafiyənin, səthi düşüncənin güdazına getmək şair üçün yaxşı hal deyil. Ümumilikdə, Osman Fərmanoğlu poeziyasında dərvişanə məslək, sufiyanə davranış, ürfani bilik nizam, ölçü vahidi olaraq diqqəti cəlb edir. Yunus İmrə ruhuna yaxınlığı, türkçülük, islamçılıq dünyagörüşünə sadiqliyi onun qələminin xarakterik cəhətləri, əsas cizgiləri olsa da, bunlar hamısı yeni dövrə, yeni fikrə xitmət eləyir. Osmanda “gəlmək” doğuluş, yaranış kimi səslənir. Şairin gəlməyi, şübhəsiz, sözdə, sənətdə həm də yerini, mövqeyini mökəmlətməyi deməkdir.

“Əl-ətəkdi, ətəkdə mən,
Əlborcu allam ömürdən.
Dəyişən yoxdu ki, həmən
Çağdı, çağdan keçər oldum”.

Bu, soykökə bağlılığın birinci əlamətidir. Şairin təbirincə ədəbi ruh, ərkan bütövdür, gələnlər, gedənlər tamın zərrələridir. Gəldiyi məlum olduqca, ədəbi dəyərlərə, eşqə, təriqə tapındığı məqamda nağıl və dastanlardan, atalar məsəllərindən, el adətlərindən törəmə duyumlar, istinadlar geniş yer tutur.

“Paşam, yağış havasıyam,
Daman buluddan gəldim.
Dağda qurut nəmləndi,-
Aranda tutdan gəldim...”
 

“Yağış havası” haqq sevənlər üçün haqqın vegisi kimi müqayisəyə gəlir. Adamı da şairlik tuta bilir. Yağış, qar havası kimi. Yəni necə? Yağışa, qara düşmək kimi. Buna da vergi deyirlər. Yağışın, qarın bir yerdə adamı qəfil haqlamasından dastan poetikasında söz açılır. Şairlik də belədir, taledir, bəxtdir. Şeirin bu bəndində haqqı görən şair fəhmi buludun dammağından özünü nişan verir. Məsələn, “yağışdan gəldim” yazmır. Bu, bir halda “buludun” yağışdan daha poetik ilgincliyi ilə, bir halda şeirin texniki qayda-qanunları ilə bağlıdır. Orada b, l, d, m  samitlərinin doğurduğu fonetik emosionallığı nəzərdən qaçırmaq olmaz. Şeir boyu söz və ifadələr ilk ağıla gələn mənanın deyil, əsil poeziya ünsürü kimi götürülə bilən fonetikanın, sintaksisisn materialı olaraq seçilibdir.

Haqqa doğru yol gedənlərin mərifət sarıdan dolu olmağı lazımdır. Siratdan keçmək eşq əhlinin yetə biləcəyi əsas sufi-irfan keçidlərdən axırıncısıdr.

“Osman, yarıdan döndüm,
Bir az anrıdan döndüm...
Gedib Tanrıdan döndüm,
Keçib siratdan gəldim”.

 

Osmanın oddan, sudan, külək və torpaqdan poetik səviyyədə söz açması qədim soykökümüzdəki inanclarımızla bağlıdır. Qurd totemizmi ilə bağlı əski inanc və kultdan gəlmə fikirlər şeirlərində tez-tez yer alır. Dərviş azadlığı ilə “gəzib-dolanmaq”, eyni zamanda, dərviş səliqəsizliyi, pəjmürdə saçlar, çirkin üst-baş  yada salındıqca şairin “məqsədləri” həyata keçmiş, kreativ mülahizələri təsdiqini tapmış olur və eyni zamanda ruh azadlığına qovuşaraq yeni bir əbədi, ədəbi həyat qazanmış olur.

Verər verdiyini Tanrı bəndəyə,
Bəs nədən əlimi salar kündəyə?!
Başdan-ayağacan kir içindəyəm,
Çirklənmiş şəhərin havası kimi

Bax burada şair gizli kodla söyləyir ki, onun şəhəri elə əsil dərvişlər yurdudur və ya dünya özü köhnə bir dərvişdir, payını vaxtında vermək lazımdır. Şeyxliyin, sufiliyin ağrı-əzabları çox olduğu kimi, çətin, məşəqqətli yolları da bitməz-tükənməzdir. Abdallıqdan Şah İsmayıl kimi şahlığa da ucalmaq olar, mürşidi-kamil yolunda dara da gedib çıxmaq olar. Məsələn, Pir Sultan Dədə kimi.

Ay Osman, çox işlər yolunda gedər,
Küləyə verməzsən illəri hədər...
Gözəl söyləmişdi Pir Sultan Dədə,
Ya şaha gedərsən, ya dara sarı.
 

Burada “mürşidi-kamilim, Şeyx oğlu Şahim” yazan Şah İsmayıl Xətai ilə ruhən yaxın görünür. Bütün bu keyfiyyətlər Osman Fərmanoğlunun ədəbi dəyərləndirmələrini qədim ortaq türk bədii qaynaqlarına bağlayır. Hər halda bəlli ideyalarla zəngin bir ədəbi sistemin daşıyıcısı olmaq qələm müdriklərinin məsuliyyətini dərindən-dərinə artırır. Üstəgəl burda “söz qədri bilmək” də var ki, zənnimcə, Osman Fərmanoğlu ləyaqətlə o ilginc vəzifənin öhdəsindən gəlməyi bacarır.   Gəraylı, qoşma üstündə özünü fasiləsiz kökləyən şairin “ağır” yazıları da çoxdur. Bu silsiləni Osman bəy “Ağır şeirlər” adı ilə təqdim edir. Bu sırada on dördlük, on beşlik, on altılıq onun nəfəsinin daha diapazonlu olduğunu göstərir.

Osman, yenə oturmadıq ağ baxtların ağ atına,
Azadlıq yaxşıdı, pisdi, nə vaxt baxdıq ki, dadına?
Ocaq korun-korun yanar, qızınan yoxdu oduna,
Üstümüzə gələn qarmı qara qapının dalında?!

Şairi, həm də oxucunu həyatın bu üzündə ləngidib saxlayan bu cür bədiiyyatın doğurduğu ovqata bürünərək uzun-uzun düşünməyə fürsət yaranır. Doğru bir ictimai-siyasi əhvalatın poetik dəst-xətlə qələmə alındığının gözəl nümunəsi olaraq aşağıdakı bəndi də əlavə edək.

 

Ağac özünə ar bilməz yarpaq- yarpaq tökülməyi,
Birdaş-birdaş qurulanın zamanladı sökülməyi...
Osman, nəfəs alan bilər, qabarmanı, çəkilməyi,-
Bir şərəfli ölüm də var yaşamaqdan o tərəfdə.

 

Osman Fərmanoğlu kimi şair-vətəndaşların bu tərəfdə də şərəfli yaşamağı hər şeyə dəyər. Xalq şeiri üslubuna bu qədər geniş masştabda bağlı olan bir sənətkarın həm də sərbəst vəzndə yazıb-yaratması bir daha onun üslubundakı yeniləşmə meyillərinin ardıcıllığını, davamlılığını sübut edir. Bu baxımdan, şairin divaniləri ağır təhkiyəsi, orijinal epitetlərin əlvanlığı ilə diqqəti cəlb edir. “Elçibəy divanisi” adlı şeirində milli lider, demokratik dəyərlərə adı və əməlləri ilə sayğı və rəğbət qazandıran Əbülfəz Elçibəyin bir dövlət adamı və şəxsiyyət kimi əsas keyfiyyətləri obrazlı şəkildə qələmə alınır. Əbülfəz bəyi “Tanrının bu millətə son lütfü” kimi dəyərləndirir.

 Həyatda kimin nəyi təqdir etdiyini öyrənincə, insanlar haqqında daha səhih məlumatlar əldə etmək mümkündür. Osmanın bütöv görünmək yox, bütöv təşkil olunmaq niyyəti onun şəxsiyyətinin saflığından, kamilliyindən xəbər verir. Yuxarıda qeyd etmişdik. “Mürşidi-kamilim...” Şair qardaşımız lap alınmaz qədim qalalar kimi köklü, dayanıqlı, əsatirli-dastanlı, necə deyərlər, dev tutumlu görünəndə, bu həm də bizim qazanacağımız bir işdir.

Ürəyində boy atan arzuydu bütöv olmaq,
Alınmaz qala olmaq, basılmayan ev olmaq.
Özünə sahib çıxan gen sinəli dev olmaq,-
İsaq-Musaq quşutək çağırar, ötər ömrü.

 

Əzrayıl təngnəfəs, kəsilməz hələ nəfəs,
Azadlıq axtarana dar gələr sinə - qəfəs...
Ümid işartısıdı işığa çağıran səs --
Cahillərin əlindən qoparar qədər ömrü.

 Osman Fərmanoğlunun ömrünə qədərdən, ilahi ehtiyacdan, arzulardan, istedaddan, ilhamdan gələn şairlik taleyi, qisməti başqalarının da həyatından keçəcəksə, arzuları, taleləri ilə üst-üstə düşəcəksə, bu, ədəbiyyatımızın uğurlarından sayılacaqdır. Güvəndiyi haqqın yolu, gedəcəyi yolun kəraməti ümidləri, işıqları onun əlindən almasın.

 

                                                                                      
 Zakir Məmməd  


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Əkin sahələrində çəyirtkəyə qarşı mübarizə tədbirləri başlanılıb
20.04.2018, 19:27

Əkin sahələrində çəyirtkəyə qarşı mübarizə tədbirləri başlanılıb

İkinci Dünya Müharibəsi veteranlarına ŞAD XƏBƏR
20.04.2018, 19:15

İkinci Dünya Müharibəsi veteranlarına ŞAD XƏBƏR

Azərbaycan Dövlət Komitəsi ləğv edildi
20.04.2018, 19:09

Azərbaycan Dövlət Komitəsi ləğv edildi

Mədəniyyət və Turizm Nazirliyini iki struktura böldü
20.04.2018, 19:00

Mədəniyyət və Turizm Nazirliyini iki struktura böldü

Yerevanda tutulan etirazçıların sayı 217-yə çatdı
20.04.2018, 18:56

Yerevanda tutulan etirazçıların sayı 217-yə çatdı

Bakıda metronun elektrik deposundan əl qumbarası tapıldı
20.04.2018, 18:42

Bakıda metronun elektrik deposundan əl qumbarası tapıldı

Pambıqçılıqda yeni preparatdan isitfadə olunacaq
20.04.2018, 18:39

Pambıqçılıqda yeni preparatdan isitfadə olunacaq

Nazirdən PROQNOZ: Neftin qiyməti 80 dollara çata bilər
20.04.2018, 18:35

Nazirdən PROQNOZ: Neftin qiyməti 80 dollara çata bilər

ADU ilə Pekin Xarici Dillər Universiteti memorandum imzalanıb
20.04.2018, 18:21

ADU ilə Pekin Xarici Dillər Universiteti memorandum imzalanıb

Bilik Fondu paytaxtda və bölgələrdə silsilə mühazirələr təşkil etdi
20.04.2018, 18:17

Bilik Fondu paytaxtda və bölgələrdə silsilə mühazirələr təşkil etdi

Türkiyənin baş nazirindən ABŞ-a sərt mesaj: “Öz işinlə məşğul ol”
20.04.2018, 18:06

Türkiyənin baş nazirindən ABŞ-a sərt mesaj: “Öz işinlə məşğul ol”

Eldar Mahmudov məhkəməyə verilib
20.04.2018, 17:36

Eldar Mahmudov məhkəməyə verilib

Elçibəyin 80 illiyi ilə bağlı İctimai Təşkilat Komitəsi yaradıldı
20.04.2018, 17:35

Elçibəyin 80 illiyi ilə bağlı İctimai Təşkilat Komitəsi yaradıldı

Kikboksçularımız Londonda yığışır   
20.04.2018, 17:33

Kikboksçularımız Londonda yığışır  

Ermənistanda saxlanılanların sayı 183-ə çatıb
20.04.2018, 17:31

Ermənistanda saxlanılanların sayı 183-ə çatıb

İlham Əliyev yeni metro qatarlarına baxdı - FOTOLAR
20.04.2018, 17:25

İlham Əliyev yeni metro qatarlarına baxdı - FOTOLAR

Manatın üç günlük MƏZƏNNƏSİ
20.04.2018, 17:12

Manatın üç günlük MƏZƏNNƏSİ

Lavrov Türkiyəni ABŞ-a qarşı müdafiə etdi
20.04.2018, 16:58

Lavrov Türkiyəni ABŞ-a qarşı müdafiə etdi

Bakcell əlil uşaqlar üçün inklüziv təhsil və bərabər hüquqları təşviq edir
20.04.2018, 16:52

Bakcell əlil uşaqlar üçün inklüziv təhsil və bərabər hüquqları təşviq edir

“Barselona”nın futbol FƏLSƏFƏSİ: “Més que un club” - Bir klubdan daha böyük...
20.04.2018, 16:40

“Barselona”nın futbol FƏLSƏFƏSİ: “Més que un club” - Bir klubdan daha böyük...

“Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və təhsil” mövzusunda yazı MÜSABİQƏSİ
20.04.2018, 16:32

“Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və təhsil” mövzusunda yazı MÜSABİQƏSİ

Səudiyyə kralı Prezident İlham Əliyevi təbrik edib
20.04.2018, 16:26

Səudiyyə kralı Prezident İlham Əliyevi təbrik edib

Gürcüstanlı nazir və rektor Bakı Dövlət Universitetində olub
20.04.2018, 16:07

Gürcüstanlı nazir və rektor Bakı Dövlət Universitetində olub

İlham Əliyev Əli Həsənov barəsində sərəncam verdi
20.04.2018, 16:04

İlham Əliyev Əli Həsənov barəsində sərəncam verdi

Bruselyozun qarşısının alınması ilə bağlı seminar keçirilib
20.04.2018, 16:02

Bruselyozun qarşısının alınması ilə bağlı seminar keçirilib

Tramp: “Neft qiymətləri süni bahalaşdırılıb”
20.04.2018, 15:50

Tramp: “Neft qiymətləri süni bahalaşdırılıb”

Milli Məclis təcili iclas çağırdı - Sabah Baş nazirin kimliyi açıqlanacaq 
20.04.2018, 15:35

Milli Məclis təcili iclas çağırdı - Sabah Baş nazirin kimliyi açıqlanacaq 

Atası keçmiş döyüşçünün intihar səbəbini AÇIQLADI: “Fazil özünə qapanırdı”   
20.04.2018, 15:13

Atası keçmiş döyüşçünün intihar səbəbini AÇIQLADI: “Fazil özünə qapanırdı”  

Aqrar Universitetin tələbələri İsmayıllı və Qəbələyə getdilər
20.04.2018, 15:07

Aqrar Universitetin tələbələri İsmayıllı və Qəbələyə getdilər

Hitlerin ad günü bu şəhərdə qeyd edildi - QALMAQAL
20.04.2018, 15:05

Hitlerin ad günü bu şəhərdə qeyd edildi - QALMAQAL

İçməli su təminatında dəyişikliklər olacaq - “Azərsu”dan AÇIQLAMA   
20.04.2018, 14:57

İçməli su təminatında dəyişikliklər olacaq - “Azərsu”dan AÇIQLAMA  

Övladlığa uşaq götürmək - qız, yoxsa oğlan?..
20.04.2018, 14:53

Övladlığa uşaq götürmək - qız, yoxsa oğlan?..

İlham Əliyev Kuba Dövlət Şurasının sədrini təbrik edib
20.04.2018, 14:45

İlham Əliyev Kuba Dövlət Şurasının sədrini təbrik edib

“Kütləvi informasiya vasitələri haqqında” qanuna dəyişiklik edilir
20.04.2018, 14:34

“Kütləvi informasiya vasitələri haqqında” qanuna dəyişiklik edilir

Bayıl yamacında dağılmış 6 evin sahibinə maddi yardım verilib
20.04.2018, 14:11

Bayıl yamacında dağılmış 6 evin sahibinə maddi yardım verilib

ARXİV
SORĞU
Ali məktəblərə qəbul imtahanlarının qiymətlərinə necə baxırsınız?
İmtahan qiymətləri çox yüksəkdir(10.2%)
İmtahan qiymətləri normalıdr(5.12%)
İmtahan qiymətləri aşağıdır(0%)
Qiymətlər ləğv edilməli, imtahanlar pulsuz olmalıdır(74.3%)
İmtahan qiymətləri azaldılmalıdır(2.56%)
İmtahan qiymətləri artırılmalıdır(7.69%)