20 aprel 2018, Cümə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Dil quruculuğuna qarşı Avropa diplomatiyası – II yazı
Dil quruculuğuna qarşı Avropa diplomatiyası – II yazı
09.03.2018, 10:25

Buludxan Xəlilov,
Dil Komissiyasının üzvü,
filologiya üzrə elmlər doktoru, professor


C.Oruell 1930-1940-cı illərdə ingilis dilinin özündə də deqradasiya prosesinin getdiyini qeyd edir. 1934-cü ildə Britaniya Ortologiya İnstitutunun çap etdirdiyi “System of Basic English” lüğətində 850 sözün özünə yer almasını dil siyasəti sahəsindəki böhran kimi xarakterizə edir. Ona görə ki, ingilis dilinin əsas lüğət tərkibinin 850 sözdən ibarət olması qeyri-obyektiv yanaşmadan başqa bir şey deyildir.

“1984” adlı romanda müəllifin hansı ideyadan çıxış etməsi də maraqlıdır. İdeya ondan ibarətdir ki, dil siyasəti prosesində yeni yaranmış dillərin əsas məqsədi totalitar rejimin mövqeyini, fəaliyyətini təmin etməkdən ibarət olmuşdur. Digər ideyaların silinib atılması, totalitar rejimin qəbul etdiyi ideyanın vacib sayılması və buna nail olmaq üçün dildəki sözlərin mənalarının cəmiyyəti idarə edən təbəqə üçün nəzərdə tutulması əsas hədəf kimi götürülmüşdür. Hamı birmənalı düşünməlidir, hər sözün bir mənası olmalıdır və bunların hamısı da cəmiyyəti idarə edənlərə uyğunlaşmalıdır. Son dərəcə bəsit olan bu düşüncə fərdi fikrin və dilin zənginliklərini məhv etmək, fərdi fikrin və dilin imkanlarını məhdudlaşdırmaqdır.

C.Oruell yeni dil konsepsiyasının yaranması ilə bağlı ideyanı irəli sürərkən Kommunist Partiyasının SSRİ-nin yaranmasında həyata keçirdiyi siyasəti nəzərdə tuturdu. Bu siyasətin mahiyyəti belə idi ki, savadsızlıq kütləvi şəkildə ləğv olunmalıdır. Ancaq savadsızlığın kütləvi şəkildə ləğv olunması dedikdə, heç də xalq kütləsini dünya mədəniyyətinin zənginlikləri ilə tanış etmək məqsədi hədəf kimi götürülməmiş və məqsəd kimi nəzərdə tutulmamışdır. Xalq kütləsinin kütləvi şəkildə savadsızlığının ləğvi dedikdə xalq kütləsinin hakim ideologiyanın təsiri altına salınması, xalq kütləsinin hakim ideologiyanın quluna çevrilməsi əsas məqsəd kimi götürülürdü. Savadsızlığın ləğvi bəsit, primitiv dünyagörüşlü, eyni zamanda birqaydada düşünən insanların formalaşmasına xidmət edirdi. Bununla da yeni dil siyasəti düşüncənin, dünyagörüşün məhdudlaşması məqsədi güdürdü.

Sözlər, kəlmələr hər hansı bir predmeti, hadisəni bildirir, izah edir. Sözlər, kəlmələr bu cür lüğəvi mənadan başqa, digər sözlərlə əlaqəyə girməyə, bununla da müəyyən hadisələri, əşyaları, predmetləri izah etməyə, şərh etməyə can atır. Ancaq totalitar cəmiyyətlərdə həyata keçirilən yeni dil siyasətinin məqsədi sözləri, kəlmələri bir predmetə, bir hadisəyə bağlamaqdır. Bu isə insanlarda mübarizlik, fərqli düşünmək hisslərini öldürmək idi.

Yeni dil siyasətində lüğət tərkibini məhdudlaşdırmaq, sadələşdirmək totalitar rejimin məqsədinə xidmət edirdi. Bu mənada “1984” adlı romanda yeni dil konsepsiyasının məqsədi “A”, “B”, “C” lüğətləri vasitəsi ilə daha da açıqlanır. “A” lüğətində gündəlik həyatımızda istifadə etdiyimiz sözlər (geyim, məişət, gəzinti və s.-lə bağlı sözlər) əhatə olunurdu. Bu lüğətdə olan sözlər az səs tərkibinə malik olmalı, bir anlayışı ifadə etməlidir. Belə olduğuna görə, “A” lüğətində olan sözlər fəlsəfi düşüncələrə, ədəbi-bədii məqsədlərə cavab vermirdi. Ona görə də “B” lüğəti ədəbi-bədii, fəlsəfi, siyasi məqsədlərə xidmət edirdi. “B” lüğətində olan sözlər qısa, lakonik, aydın sözlər idi. Bu sözlərdən istifadə edənlər siyasi mövqe tutmağa məcbur olurdular.

“B” lüğətinə daxil olan sözlər mürəkkəb sözlərdən ibarət olmalıydı. Həmin mürəkkəb sözlər sadə sözlərin birləşməsindən yaranmalıydı. Onların tələffüzü isə asan və rahat olmalıydı.

“C” lüğəti ancaq elmi və texniki terminlərdən qurulurdu. Buradakı sözlərin mənası da totalitar rejimə uyğun gəlməyən mənalardan təmizlənməli idi.

C.Oruell qeyd edir ki, lüğət tərkibi belə olan yeni dilin qrammatikası da normal dilin qrammatikasından fərqlənməlidir. Ona görə ki, bəsit, sadə lüğət tərkibi dilin qrammatikasına da, qrammatik quruluşuna da öz təsirini göstərir.

C.Oruellinin yeni dil konsepsiyasında lüğət tərkibi linqvistik-məntiqi cəhətdən deyil, sosio-mədəni cəhətdən müəyyənləşir. Bu da totalitar rejimləri birləşdirən ümumi cəhətlərdir.

C.Oruellinin “1984” adlı romanında Müharibə - Sülhdür, Azadlıq – Köləlikdir, Cəhalət – Qüvvədir şüarında dillə bağlı olan məqamların şərhinə ehtiyac vardır. Dil üçün niyə Cəhalət – Qüvvədir? Ona görə ki, Neolit dövrünün sonundan başlayaraq dünyada üç növ – Ali, Orta və Aşağı növ insanlar olmuşdur. Bu növ insanlar arasında dəyişmələr getmişdir. “Onlar öz aralarında dəfələrlə yenidən bölünmüşdülər, saysız-hesabsız fərqli adlarla dünyaya gəlmişdilər, əsrdən-əsrə sayları arasındakı nisbət, habelə qarşılıqlı münasibətləri dəyişmişdi. Lakin mahiyyət etibarilə cəmiyyətin göstərdiyimiz düzəni heç bir təbəddülata uğramamışdı. Hətta ən cahanşümul sarsıntılardan, ən qarşısıalınmaz dəyişik­lik­lər­dən sonra da hara atılmasından asılı olmayaraq, quruluş – hacıyatmaz oyuncağı kimi öz əvvəlki vəziyyətinə qayıtmışdı.

Adıçəkilən qrupların məqsədləri tamamilə fərqlidir...” Dünyaya gələn insanların hansı növdə olması (Ali, Orta və Aşağı) cəmiyyətin düzəninə təsir göstərə bilir. Təbii ki, Ali növdə olanlar cəmiyyətin inkişafına daha yüksək səviyyədə, Orta növdə olanlar bununla müqayisədə nisbətən az, Aşağı növdə olanlar isə daha az təsir göstərirlər. Bu nisbət cəmiyyətin idarəolunmasında da, insanların bir-birinə münasibətində də özünü göstərir. Həm idarəolunmada, həm də münasibətdə dilin oynadığı rolu inkar etmək mümkün deyildir. Ona görə də Ali növdə olanlar Orta növdə olanlardan, Orta növdə olanlar isə Aşağı növdə olanlardan dil düşüncəsi baxımından fərqlənirlər. Dil düşüncəsi və dil düşüncəsizliyi ifadələri də buradan qaynaqlanır. Heç zaman Aşağı növdə olanlar dil düşüncəsinə mükəmməl yiyələnə bilmirlər, onlar dil qaydalarını pozurlar, dil düşüncəsizliyinə xidmət edirlər. Bütün cəmiyyətlərdə, bütün dövlətlərdə belələri var və həmişə də olacaqdır. Dil düşüncəsi zəif olanlar, dil düşüncəsizliyinə xidmət edənlər dilin özündə bir cəhalət yaradırlar və həmin cəhalət dilin ziyanına olan bir qüvvəyə çevrilir. Bu mənada “1984” adlı romanda olduğu kimi Cəhalət – Qüvvədir şüarının fəlsəfi mahiyyəti ilə razılaşmalı oluruq. Dünyanın bütün dillərində Cəhalət– Qüvvədir şüarının fəlsəfi mahiyyətinə xidmət edən insanlar var və bunun qaşısını almaq mümkün deyil. Ona görə ki, dünyaya həmişə Ali, Orta, Aşağı növdə olan insanlar gəlir və onların hər biri də öz növünün təbiətinə uyğun olaraq həm cəmiyyətə, həm dövlətə, həm bir-birinə, həm də dilə xidmət edirlər. Dilə xidmət dedikdə dildən istifadə etməkdən başlamış onun zənginləşməsinə qədər görülmüş bütün işlər nəzərdə tutulur.

Ali, Orta, Aşağı növ insanların məqsədləri niyyətləri fərqli olduğundan onlar üçün fövqəldil və dil məsələsi də məqsədlərinə və niyyətlərinə uyğun qurulur. Bunu başa düşmək üçün “1984” adlı romandakı bu bədii parçanı başa düşmək zərurəti yaranır: “Bu üç qrupun məqsədləri tamamilə fərqlidir. Ali təbəqənin niyyəti ucaldığı mərtəbədə qalmaqdır. Orta təbəqə yerini Ali təbəqə ilə dəyişmək istəyir. Aşağı təbəqəyə gəldikdə isə o, daim ağır zəhmət altında əzildiyindən təsadüfdən-təsadüfə gündəlik həyatın hüdudlarından kənara baxmaq imkanı əldə edir və müəyyən məqsəd ətrafında birləşməyi bacaranda bütün ayrı seçkiliklərin aradan qaldırıldığı, hamının bərabər olduğu cəmiyyət haqqında düşünür. Beləliklə, tarix boyu əsas cizgiləri həmişə eyniyyət təşkil edən mübarizə dönə-dönə təkrarlanır”.

 

Ardı var...


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Əkin sahələrində çəyirtkəyə qarşı mübarizə tədbirləri başlanılıb
20.04.2018, 19:27

Əkin sahələrində çəyirtkəyə qarşı mübarizə tədbirləri başlanılıb

İkinci Dünya Müharibəsi veteranlarına ŞAD XƏBƏR
20.04.2018, 19:15

İkinci Dünya Müharibəsi veteranlarına ŞAD XƏBƏR

Azərbaycan Dövlət Komitəsi ləğv edildi
20.04.2018, 19:09

Azərbaycan Dövlət Komitəsi ləğv edildi

Mədəniyyət və Turizm Nazirliyini iki struktura böldü
20.04.2018, 19:00

Mədəniyyət və Turizm Nazirliyini iki struktura böldü

Yerevanda tutulan etirazçıların sayı 217-yə çatdı
20.04.2018, 18:56

Yerevanda tutulan etirazçıların sayı 217-yə çatdı

Bakıda metronun elektrik deposundan əl qumbarası tapıldı
20.04.2018, 18:42

Bakıda metronun elektrik deposundan əl qumbarası tapıldı

Pambıqçılıqda yeni preparatdan isitfadə olunacaq
20.04.2018, 18:39

Pambıqçılıqda yeni preparatdan isitfadə olunacaq

Nazirdən PROQNOZ: Neftin qiyməti 80 dollara çata bilər
20.04.2018, 18:35

Nazirdən PROQNOZ: Neftin qiyməti 80 dollara çata bilər

ADU ilə Pekin Xarici Dillər Universiteti memorandum imzalanıb
20.04.2018, 18:21

ADU ilə Pekin Xarici Dillər Universiteti memorandum imzalanıb

Bilik Fondu paytaxtda və bölgələrdə silsilə mühazirələr təşkil etdi
20.04.2018, 18:17

Bilik Fondu paytaxtda və bölgələrdə silsilə mühazirələr təşkil etdi

Türkiyənin baş nazirindən ABŞ-a sərt mesaj: “Öz işinlə məşğul ol”
20.04.2018, 18:06

Türkiyənin baş nazirindən ABŞ-a sərt mesaj: “Öz işinlə məşğul ol”

Eldar Mahmudov məhkəməyə verilib
20.04.2018, 17:36

Eldar Mahmudov məhkəməyə verilib

Elçibəyin 80 illiyi ilə bağlı İctimai Təşkilat Komitəsi yaradıldı
20.04.2018, 17:35

Elçibəyin 80 illiyi ilə bağlı İctimai Təşkilat Komitəsi yaradıldı

Kikboksçularımız Londonda yığışır   
20.04.2018, 17:33

Kikboksçularımız Londonda yığışır  

Ermənistanda saxlanılanların sayı 183-ə çatıb
20.04.2018, 17:31

Ermənistanda saxlanılanların sayı 183-ə çatıb

İlham Əliyev yeni metro qatarlarına baxdı - FOTOLAR
20.04.2018, 17:25

İlham Əliyev yeni metro qatarlarına baxdı - FOTOLAR

Manatın üç günlük MƏZƏNNƏSİ
20.04.2018, 17:12

Manatın üç günlük MƏZƏNNƏSİ

Lavrov Türkiyəni ABŞ-a qarşı müdafiə etdi
20.04.2018, 16:58

Lavrov Türkiyəni ABŞ-a qarşı müdafiə etdi

Bakcell əlil uşaqlar üçün inklüziv təhsil və bərabər hüquqları təşviq edir
20.04.2018, 16:52

Bakcell əlil uşaqlar üçün inklüziv təhsil və bərabər hüquqları təşviq edir

“Barselona”nın futbol FƏLSƏFƏSİ: “Més que un club” - Bir klubdan daha böyük...
20.04.2018, 16:40

“Barselona”nın futbol FƏLSƏFƏSİ: “Més que un club” - Bir klubdan daha böyük...

“Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və təhsil” mövzusunda yazı MÜSABİQƏSİ
20.04.2018, 16:32

“Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və təhsil” mövzusunda yazı MÜSABİQƏSİ

Səudiyyə kralı Prezident İlham Əliyevi təbrik edib
20.04.2018, 16:26

Səudiyyə kralı Prezident İlham Əliyevi təbrik edib

Gürcüstanlı nazir və rektor Bakı Dövlət Universitetində olub
20.04.2018, 16:07

Gürcüstanlı nazir və rektor Bakı Dövlət Universitetində olub

İlham Əliyev Əli Həsənov barəsində sərəncam verdi
20.04.2018, 16:04

İlham Əliyev Əli Həsənov barəsində sərəncam verdi

Bruselyozun qarşısının alınması ilə bağlı seminar keçirilib
20.04.2018, 16:02

Bruselyozun qarşısının alınması ilə bağlı seminar keçirilib

Tramp: “Neft qiymətləri süni bahalaşdırılıb”
20.04.2018, 15:50

Tramp: “Neft qiymətləri süni bahalaşdırılıb”

Milli Məclis təcili iclas çağırdı - Sabah Baş nazirin kimliyi açıqlanacaq 
20.04.2018, 15:35

Milli Məclis təcili iclas çağırdı - Sabah Baş nazirin kimliyi açıqlanacaq 

Atası keçmiş döyüşçünün intihar səbəbini AÇIQLADI: “Fazil özünə qapanırdı”   
20.04.2018, 15:13

Atası keçmiş döyüşçünün intihar səbəbini AÇIQLADI: “Fazil özünə qapanırdı”  

Aqrar Universitetin tələbələri İsmayıllı və Qəbələyə getdilər
20.04.2018, 15:07

Aqrar Universitetin tələbələri İsmayıllı və Qəbələyə getdilər

Hitlerin ad günü bu şəhərdə qeyd edildi - QALMAQAL
20.04.2018, 15:05

Hitlerin ad günü bu şəhərdə qeyd edildi - QALMAQAL

İçməli su təminatında dəyişikliklər olacaq - “Azərsu”dan AÇIQLAMA   
20.04.2018, 14:57

İçməli su təminatında dəyişikliklər olacaq - “Azərsu”dan AÇIQLAMA  

Övladlığa uşaq götürmək - qız, yoxsa oğlan?..
20.04.2018, 14:53

Övladlığa uşaq götürmək - qız, yoxsa oğlan?..

İlham Əliyev Kuba Dövlət Şurasının sədrini təbrik edib
20.04.2018, 14:45

İlham Əliyev Kuba Dövlət Şurasının sədrini təbrik edib

“Kütləvi informasiya vasitələri haqqında” qanuna dəyişiklik edilir
20.04.2018, 14:34

“Kütləvi informasiya vasitələri haqqında” qanuna dəyişiklik edilir

Bayıl yamacında dağılmış 6 evin sahibinə maddi yardım verilib
20.04.2018, 14:11

Bayıl yamacında dağılmış 6 evin sahibinə maddi yardım verilib

ARXİV
SORĞU
Ali məktəblərə qəbul imtahanlarının qiymətlərinə necə baxırsınız?
İmtahan qiymətləri çox yüksəkdir(10.2%)
İmtahan qiymətləri normalıdr(5.12%)
İmtahan qiymətləri aşağıdır(0%)
Qiymətlər ləğv edilməli, imtahanlar pulsuz olmalıdır(74.3%)
İmtahan qiymətləri azaldılmalıdır(2.56%)
İmtahan qiymətləri artırılmalıdır(7.69%)