20 aprel 2018, Cümə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Xəyal qırıqlığı: Ceyhun Hacıbəyli niyə “nuri-didə” ola bilmədi...
Xəyal qırıqlığı: Ceyhun Hacıbəyli niyə “nuri-didə” ola bilmədi...
14.03.2018, 11:00

Etiraf etməliyəm ki, Azərbaycan Dövlət Musiqili Dram Teatrında mart ayının 10-da  səhnəyə qoyulan “Nuri-didə Ceyhun” pyesinin tamaşasına böyük sevinc, həyəcan və həvəslə, ürək çırpıntısı ilə getmişdim.  Səbəbi çox,  anlaşılan, həm də sadədir:

       - tariximizin və taleyimizin şah əsərlərindən olan  Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyi ərəfəsində  bu mövzuda əsərin səhnələşdirilməsi təqdirəlayiq hadisədir;

       - xalqımızın iki  parlaq simasının-  Üzeyir və Ceyhun Hacıbəyli qardaşlarının səhnə obrazlarının yaradılması bir tərəfdən keçmişə, dəyərlərimizə qədirbiləlik nümunəsi, digər tərədən də  bu qəhrəmanların timsalında yüksək əqidə və fədakarlığın, Vətənə, millətə və dövlətə sonadək sədaqətlə xidmətin təbliğidir;

       -bu qəbildən olan əsərlər yalnız onun  qəhrəmanlarının yox, bu obrazların timsalında, həm də istiqlal mücahidlərinin hər birinin əziz və unudulmaz xatirəsinə ehtiramdır;

       -sovet rejimi və kommunist ideologiyasının göstəriş və prinsiplərinə uyğun olaraq uzun illər boyu həyatı, irsi gizli saxlanılmış Ceyhun Hacıbəyli şəxsiyyətinin, xüsusi ilə onun qardaşı  Üzeyir bəylə olan münasibətlərinin  daha geniş işıqlandırılmasına və daha dərindən tanıdılmasına yardım edə bilərdi.

    Tamaşanı (pyesin müəllifi yazıçı-dramaturq Əli Əmirli, quruluşçu rejissor Əməkdar incəsənət xadimi Mehriban Ələkbərzadə) ərsəyə gətirən hər kəsə, yaradıcı heyətə   hörmətimi bildirməklə yanaşı,  təəssüflə qeyd etməliyəm ki, premyeranı məyus və xəyal qırıqlığı ilə tərk etdim. Bizi tarixi mövzuda yazılmış əsərin, o cümlədən haqqında bəhs etdiyimiz pyesin janr və üslubundan, süjet xətti və kompozisiyasından, hətta dramaturji konfliktin kəskinliyindən, tamaşanın səhnə, rəsm və musiqi tərtibatından, dekorasiya və geyimlərdən, dialoqların dinamizmindən daha çox səhnə əsərinin  ideya və məzmunu, aktuallığı, mətnin sanbalı, hadisələrin xronologiyası, faktların təhrif olunmaması, tarixi şəxsiyyətlərin portretlərinin  təxəyyülə yox, daha çox sənədlərə istinad edilərək yaradılması maraqlandırdığından bu qeydləri etmək məcburiyyətindəyik.

     Ceyhun bəyin (Əməkdar artist Pərviz Məmmədrzayev) Zöhrə xanıma (Gülnarə Abdullayeva) uşaq şıltaqlığı ilə, hay-küylə Parisə gedəcəyini sevinclə xəbər verməsi,  bu azmış kimi ardınca da  yarıçılpaq fransız qızlarının balet rəqsi etməsi səhnəsi nəinki inandırıcı deyil, bayağıdır və istiqlal mücahidinin müqəddəs missiyasına kölgə salır. 1919-cu ilin yanvarında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin Versal (Paris) Sülh Konfransında iştirak etmək üçün Fransaya göndərdiyi nümayəndə heyətinin məsul katibi təyin olunan C.Hacıbəyli redaktoru olduğu rəsmi dövlət qəzetinin- “Azərbaycan”ın  1919-cu il 9 yanvar tarixli 83-cü nömrəsində “Möhtərəm oxucularımıza” adlı müraciətində yazırdı: “Vətən və millət yolunda əlimdən gələn xidməti və öhdəmə düşən vəzifəmi qəzetimizin müdiri sifəti ilə ifaya məşğul ikən Vətən övladlarının xahiş və əmrinə müti olaraq Cahan Sülh Konfransına göndərilməklə üzərimə daha ağır və məsuliyyətli, lakin müqəddəs bir vəzifə düşdü. Bu böyük xidməti möhtərəm yoldaşlarım ilə bərabər ifa üçün Avropaya getmək lazım olduğuna görə qəzet idarəsi işindən müvəqqəti olaraq ayrılıb əziz Vətənimizin istiqlalı məsələsinin istədiyimiz yoldakı həlli-hüsn ifasından asılı olan məsul vəzifəmizin haqqında var qüvvəmizlə çalışacağımızı əlavə etməyi və möhtərəm oxucularımıza kamali-sidq və səmimiyyət ilə xudahafiz deməyi özümə fərz bildim”.
Bu məsul və şərəfli vəzifə ona 1920-ci ildə süquta uğrayan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin son tapşırığı idi. Ceyhun bəy bir daha vətənə qayıda bilməsə də, Azərbaycana vəfat edənədək xidmət etdi: son nəfəsinədək Azərbaycanla yaşadı, onun istiqlalı uğrunda ideoloji mücadilə apardı, ölkəmizin mədəniyyətini xaricdə təbliğ etdi, onun mötəbər, xoşməramlı və fədakar təmsilçisi oldu.

        Zöhrə xanımın fransız qızlarına işarə ilə iradından sonra Ceyhun bəyin “Onda biz evli deyildik”- deməsi belə təəssürat yaradır ki, sanki Ceyhun bəy Parisə ilk gəlişində Sorbonna Universitetində oxumaqla yox, elə eyş-işrətlə məşğul olurmuş, günlərini barlarda keçirirmiş. Zöhrə xanımın əsəbi və ədəbsiz  hərəkətləri  (stəkandakı suyu Ceyhun bəyin sifətinə atması və.s) həqiqəti əks etdirmir.  Elə bilirəm ki, onun haqqındakı kiçik arayış  Zöhrə  xanım barədə müəyyən fikir formalaşdırmaq üçün yetərlidir : 1893-cü ildə Qubada dünyaya göz açan Zöhrə xanım Həmdulla bəylə, Kazan mənşəli Volqa tatarlarından olan Aişə xanımın qızıdır.Bakıda rus məktəbində orta təhsil almışdır.Bakı Pedaqoji Məktəbini bitirmişdir. Bir il Sankt-Petrburqda tibbi təhsil almışdır. Zeynalabdın Tağıyevin Müsəlman Qızlar məktəbində 7 il müəllim işləmişdir.12 noyabr 1912-ci tarixində Ceyhun bəylə evlənmişdir.  Çətin, eyni zamanda şərəfli həyat yolu keçmiş, milli-mənəvi dəyərlərə, adət-ənənələrə   sahib Zöhrə xanım nədənsə, tamaşa boyu çılğın, ərkəsöyün, kasıbçılıqdan, həyatından giley-güzar edən obraz kimi verilir. Təəsüüf.

Ceyhun  Hacıbəylinin anasının Şirinbəyim xanımın (Xalq artisti Fatma Mahmudova)  obrazı qürbətdəki oğlunun dərdini çəkən, xiffət edən, qəm-qüssədən üzü gülməyən, daim fikirli, kədərli ana kimi yox, ağzındakı tək çürük dişininin hayında olan, onu  qızıl dişlə əvəz etməyə çalışan, oz ifadəsi ilıə desək, anadan abırsız doğulan ana, ailədaxili, qohumlararası münasibətləri, münaqişələri qızışdıran, dedi-qodu ilə məşğul olan qadın tipi kimi yadda qalır. Əslində isə belə olmamışdı. Ceyhun Hacıbəyli  ömrünün son illərində qələmə aldığı «Bir il xə­yal­lar­da... və  bütöv bir ömür» memuarında yazır: “Әmin olmuşdum ki, mənim və mənimkilərin üzə­rində, hətta uzaq mə­safədən olsa belə, bizim üçün qocalan anamın sa­də nəfəsi var idi. Bir gün son­be­şi­yi­ni və nəvələrini görmək (yalnız bir-iki aylıq böyük nəvəsini görmüşdü) ümidi onu ya­şadırdı. Narahat bir vaxtda onun dünyadan köçməsi mənim üçün yaxşı heç nə vəd et­mir­di. Bu, onun doğmalarının başında çatlayacaq fəlakətləri görməmək ar­zusu de­yil­dimi? Bütün hallarda onun yaşamaq iradəsi sarsılmışdı... ».  Bu cür sarsıntılar keçirən, qərib övladının həsrəti ilə alışıb-yanan ana obrazını, əlbəttə ki, səhnədə də görmək istərdik, görmədik…

Tamaşada Ceyhun bəyin silahdaşları ilə  görüş səhnələri də təəssüf və təəccüb doğurur. Parisə gələn nümayəndə heyəti Ceyhun bəyi dilə tutur ki, Vətənə qayıtma, burada qal,  bir yerdə Azərbaycanın azadlığı uğrunda mübarizə aparaq. Ceyhun Hacıbəyli nəinki  Azərbaycan istiqlalı uğrunda mübarizə aparan həmvətənlərinzin ən fəallarından biri idi, həm də bu işin qabaqcıl təşkilarçılarınfdan, öncüllərindən sayılırdı. Bunu tarixi sənədlər, təkzibolunmaz faktlar təsdiqləyir. Bircə faktı deməklə kifayətlənəcəyəm. Vəfatından üç gün əvvəl - 1962-ci ilin 19 oktyabrında yazdığı və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin sonuncu daxili işlər naziri Mustafa Vəkiloğluna ünvanladığı məktubdakı fikirlər bu gün də aktual səslənir. H.Xəzər adlı müəllif  “Mücahid” jurnalında “Ceyhun bəyin vəziyyəti” məqaləsində (№ 53-54, fevral 1963) göstərir ki,  Ceyhun bəy Azərbaycanın istiqlalı üçün mühacirlərin tək bayraq altında birləşmələrini və mübarizə aparmalarını arzulayır, hər cür qruplaşmaya qarşı olduğunu bəyan edir  və bildirirdi ki, “mühacirəti bir yerə toplamağa səy ediniz, bu, istiqlalımız üçün  çox mühümdür”. Ceyhun bəy bu arzu, ideal və məramla yaşadı, bu istəklə də həyatdan köçdü.

Məxfi işçinin (Elməddin Dadaşov) Üzeyir bəyə xitabən «  Kim idi Ceyhun, nə diplomat idi, nə siyasətçi. O, Üzeyir bəyin qardaşı idi, vəssalam ! »- deməsi əslində düşmənin dili ilə olsa da, Ceyhun Hacıbəylinin mühacirətdən əvvəlki xidmətlərini inkar etmək, heçə endirməkdir. Amma, bu belə deyildir, axı ! Ceyhun Hacıbəyli qardaşı Üzeyir bəyin ən yaxın silahdaşı idi. Bakıdakı Xeyriyyə cəmiyyətlərinin, o cümlədən «Qardaş köməyi »nin fəallarından sayılırdı. «İt­ti­had» (1917), eləcə də «Kaspi»nin əlavəsi kimi çıxan «İzvestiya» qə­zet­lərinə redaktorluq edən C.Hacıbəyli «İrşad», “Həqiqət”, «Proqres», «Tərəqqi», «Kas­pi», «Baku» qəzetləri ilə əməkdaşlıq edirdi. C.Hacıbəylinin həmin illərdə təkcə «Kas­pi» qəzetində 237 (!!!) məqaləsi dərc olunmuşdu. C. Hacıbəyli Şərqin şah əsərlərindən “Leyli və Məcnun” operasının yaradılmasında qardaşı Üzeyir bəyə yaxından köməklik etmişdir. O, bu barədə “İlk Azərbaycan operası necə yarandı” adlı xatirəsində geniş bəhs etmişdir.

Tamaşada Üzeyir bəy (Elçin İmanov) məzlum, miskin, qorxaq surət kimi canlandırılır. Məxfi işçinin arxasınca   onu addım-addım izləyən Üzeyir bəyin günahkar görkəmlə  acizanə « Mən Ceyhun bəyə dəfələrlə yazdım, o gəlmədi »- deməsi obrazı tamamilə  gözdən salır. Bu səhnələrdə dövrün, Stalin rejiminin ölüm saçan mühiti, mənzərəsi verilməkdənsə, Üzeyir bəy cılızlaşdırılır.

Tamaşada C. Hacıbəylinin oğlu Ceyhunun (Nicat Həbibov) obrazı da təhrif edilmişdir. O, atasının üstünə çığırır, səhnədə var- gəl edə-edə, « Mən onlara sübüt edəcəyəm »- deyə bağırır, lakin kimə, nəyi, necə, niyə sübut edəcəyi məlum olmur. Halbuki ali hərbi təhsilli  Ceyhunun  Fransa Müqavimət Hərəkatının  fəallarından və ilk qurbanlarından olduğu bəllidir və bu mənada müasir dövrdə Azərbaycan- Fransa əlaqələrinin möhkəmləndirilməsinə də xidmət edə biləcək  bir obrazın yaradılması üçün real imkan vardı. Fikrimdə mübaliğə axtarılmaması üçün Fransa Müqavimət Hərəkatının əfsanəvi qəhrəmanı  Əhmədiyə Cəbrayılovun və İmişli rayonunun  Murğuzallı kəndinə gəlin köçən fransız İvonna Botto-Şirməmmədovanın bu münasibətlərdəki rolunu xatırladıram.

Tamaşa boyu hadisələrin xronoloji ardıcıllığının pozulması, əsərin qəhrəmanının, eləcə də digər obrazların lazımsız səhnə əşyaları ilə yersiz, yorucu və mənasız davranışı premyeranın ciddi qüsurlarındandır. «Azərbaycan Cümhuriyyət ili»ndə  bu cahanşümal hadisəyə, onun qəhrəmanlarına həsr olunmuş əsərin səhnədə oynanılması nə qədər təqdirəlayiqdirsə,  həmin dövlətin himninin müəlifindən bəhs edən tamaşada  himnin səsləndirilməməsi bir o qədər də təəssüf doğurur.

Çox istərdim ki, yaradıcı kollektiv xəyal qırıqlığı ilə ayrıldığım bu tamaşa üzərində deyilənləri nəzərə almaqla, bir daha işləsin və böyük bayramımıza layiqli hədiyyə versin. Yaradıcı  kollektivin gücünə  və bu işin öhdəsindən gəlmək iqtidarında olduğuna ürəkdən inanıram.

 

Abid Tahirli


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Bakuxeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Azarkeşlər futbolçunun boğazını kəsdilər
20.04.2018, 00:16

Azarkeşlər futbolçunun boğazını kəsdilər

Lənkəranda evdə partlayış: ağır yaralı var
20.04.2018, 00:03

Lənkəranda evdə partlayış: ağır yaralı var

Məşhur aktyor Ermənistana səfər edəcəyi ilə bağlı xəbərləri inkar etdi
19.04.2018, 23:58

Məşhur aktyor Ermənistana səfər edəcəyi ilə bağlı xəbərləri inkar etdi

Azərbaycanın bu bölgəsi silkələndi: Əhali təşviş içində   
19.04.2018, 23:37

Azərbaycanın bu bölgəsi silkələndi: Əhali təşviş içində  

Neftin qiyməti 100 dolları ötəcəkmi? - PROQNOZ
19.04.2018, 23:26

Neftin qiyməti 100 dolları ötəcəkmi? - PROQNOZ

İlon Mask planetləri axtarmaq üçün kosmosa peyk göndərdi
19.04.2018, 23:15

İlon Mask planetləri axtarmaq üçün kosmosa peyk göndərdi

Şenol Günəşin başı yarıldı - Derbi yarımçıq qaldı 
19.04.2018, 23:13

Şenol Günəşin başı yarıldı - Derbi yarımçıq qaldı 

Türkiyə parlamenti erkən seçkilərin keçirilməsi haqqında qərarı təsdiqlədi
19.04.2018, 22:57

Türkiyə parlamenti erkən seçkilərin keçirilməsi haqqında qərarı təsdiqlədi

İraq Suriyanı bombaladı
19.04.2018, 22:45

İraq Suriyanı bombaladı

Erməni əsgərləri maykasız və tumansızdır - Paşinyan ordunu ifşa etdi
19.04.2018, 22:34

Erməni əsgərləri maykasız və tumansızdır - Paşinyan ordunu ifşa etdi

Almaniyada azərbaycanlı iş adamının bank hesabına səhvən 128 milyon avro köçürdülər -  Amma görün,  o, nə etdi...
19.04.2018, 22:20

Almaniyada azərbaycanlı iş adamının bank hesabına səhvən 128 milyon avro köçürdülər -  Amma görün,  o, nə etdi...

Nüfuzlu elmi mükafatın builki laureatlarının adları açıqlanıb
19.04.2018, 21:58

Nüfuzlu elmi mükafatın builki laureatlarının adları açıqlanıb

Bakıda ən yaxşı tələbələrə Moskva merinin təqaüdü təyin edilib
19.04.2018, 21:51

Bakıda ən yaxşı tələbələrə Moskva merinin təqaüdü təyin edilib

Azərbaycanın ali məktəblərində gürcü dili mərkəzi yaradıla bilər
19.04.2018, 21:42

Azərbaycanın ali məktəblərində gürcü dili mərkəzi yaradıla bilər

Azərbaycanlı məşqçilər dünya reytinqində irəlilədi
19.04.2018, 21:26

Azərbaycanlı məşqçilər dünya reytinqində irəlilədi

"Vüqar Həşimov mənə heç-heçə təklif etmişdi" - Şəhriyar Məmmədyarov
19.04.2018, 21:20

"Vüqar Həşimov mənə heç-heçə təklif etmişdi" - Şəhriyar Məmmədyarov

Bakıda tozun miqdarı normadan 26 faiz yuxarıdır- NAZİRLİK
19.04.2018, 20:50

Bakıda tozun miqdarı normadan 26 faiz yuxarıdır- NAZİRLİK

Avropa Komissiyasının rəhbəri Azərbaycan prezidentini təbrik etdi
19.04.2018, 20:25

Avropa Komissiyasının rəhbəri Azərbaycan prezidentini təbrik etdi

Yaponiya Rusiyadan 4 adanı tələb edir 
19.04.2018, 20:18

Yaponiya Rusiyadan 4 adanı tələb edir 

Keçmiş MTN generalının apellyasiya şikayəti təmin edilməyib
19.04.2018, 20:07

Keçmiş MTN generalının apellyasiya şikayəti təmin edilməyib

Beynəlxalq Sərgilər Bürosunun missiyasının Bakıya səfəri YEKUNLAŞDI
19.04.2018, 20:07

Beynəlxalq Sərgilər Bürosunun missiyasının Bakıya səfəri YEKUNLAŞDI

““Expo 2025”-ə ev sahibliyi etmək Azərbaycana 765 min avroya başa gələcək”
19.04.2018, 19:49

““Expo 2025”-ə ev sahibliyi etmək Azərbaycana 765 min avroya başa gələcək”

Ermənistanda polis xalq tərəfə keçir
19.04.2018, 18:57

Ermənistanda polis xalq tərəfə keçir

19.04.2018, 18:47

"Xalqımız son 15  ildə görülən işlərə öz yüksək qiymətini verdi"

Cəlilabadda 16 yaşlı məktəbli qız intihar edib
19.04.2018, 18:44

Cəlilabadda 16 yaşlı məktəbli qız intihar edib

XİN: Rusiya və Azərbaycanı strateji tərəfdaşlıq münasibətləri bağlayır
19.04.2018, 18:39

XİN: Rusiya və Azərbaycanı strateji tərəfdaşlıq münasibətləri bağlayır

Raket və artilleriya bölmələrinin taktiki təlimləri keçirilib - FOTO
19.04.2018, 18:32

Raket və artilleriya bölmələrinin taktiki təlimləri keçirilib - FOTO

Sumqayıtda mənzildən qadın meyiti tapılıb
19.04.2018, 18:18

Sumqayıtda mənzildən qadın meyiti tapılıb

Kubada Kastro erası başa çatdı
19.04.2018, 18:07

Kubada Kastro erası başa çatdı

Səlim Müslümov şəhid və itkin ailələrinə 11 minlik ödənişlərdən danışdı
19.04.2018, 17:53

Səlim Müslümov şəhid və itkin ailələrinə 11 minlik ödənişlərdən danışdı

Dünyanın ən yaşlı kişisi çarpayıdan yıxılıb öldü
19.04.2018, 17:49

Dünyanın ən yaşlı kişisi çarpayıdan yıxılıb öldü

Vikipediya-da “Başlıbel faciəsi” haqqında məqalə yaradılıb
19.04.2018, 17:34

Vikipediya-da “Başlıbel faciəsi” haqqında məqalə yaradılıb

Azərbaycanda 66 tibb işçisi məsuliyyətə cəlb edilib
19.04.2018, 17:31

Azərbaycanda 66 tibb işçisi məsuliyyətə cəlb edilib

Erməni əsilli milyarder həbs olundu
19.04.2018, 17:27

Erməni əsilli milyarder həbs olundu

Gürcüstan Prezidentindən İlham Əliyevə TƏBRİK
19.04.2018, 17:12

Gürcüstan Prezidentindən İlham Əliyevə TƏBRİK

ARXİV
SORĞU
Ali məktəblərə qəbul imtahanlarının qiymətlərinə necə baxırsınız?
İmtahan qiymətləri çox yüksəkdir(11.7%)
İmtahan qiymətləri normalıdr(5.88%)
İmtahan qiymətləri aşağıdır(0%)
Qiymətlər ləğv edilməli, imtahanlar pulsuz olmalıdır(70.5%)
İmtahan qiymətləri azaldılmalıdır(2.94%)
İmtahan qiymətləri artırılmalıdır(8.82%)