21 yanvar 2019, Bazar ertəsi
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Kəlbəcər, Dəlidağ... və bir qalanın sirri  
Kəlbəcər, Dəlidağ... və bir qalanın sirri  
02.04.2018, 08:54

Tələbə yoldaşım Əzim Salahovun xatirəsinə


Kəlbəcər - divarları silsilə dağlar, bürcləri dağ zirvələri olan təbii bir qaladır.  O möhtəşəm qalanın nədən belə asanlıqla düşmənə təslim olması, çoxlarımız kimi  mənim üçün də bir müəmma, bir sirrdir. Artıq onun ermənilər tərəfindən işğalından düz 25 il, yəni əsrin dörddə biri qədər zaman keçir. Bəs görəsən, Aşıq Ələsgərin “Sərdara söz deməz, şaha baş əyməz,  Qüdrətdən səngərli, qalalı dağlar.”-ı niyə bu qədər zamandır ki, işğal altındadır? Təbii ki, mən Kəlbəcərin, işğal altında olan digər torpaqlarımızın  utancverici  bu işğaldan azad olunacağına və o yerlərin sakinlərinin, Cocuq Mərcanlı camaatı kimi, öz yurd-yuvalarına qayıdaraq yeni həyata başlayacaqlarına inanıram, amma hələlik o yerləri unutmamaq və unutdurmamaq gərəkdir. Düzdür, oralarda doğulub boya-başa çatmış insanların yaddaşından həmin yerlər  silinə bilməz, lakin  ortada bir zaman amili var, o isə heç nəyə baxmadan axıb gedir...və torpaq həsrətli, vətən nisgilli insanları yavaş-yavaş aramızdan aparır, doğma yurd yerlərini bir daha görmədən haqqın dərgahına qovuşdurur. Onlardan biri də bu yaxınlarda dünyasını dəyişmiş tələbə yoldaşım, dəyərli insan, AMEA-nın Geologiya və Geofizika İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, geologiya-mineralogiya elmləri namizədi Əzim Salahov idi. O, Dəlidağın ətəklərində, Başlıbel kəndində anadan olmuş və orada da boya-başa çatmışdı. Başlıbel Kəlbəcərin ən böyük kəndi olmaqla bərabər, həm də rayonun ən ucqar, ən hündür  və ən mənzərəli kəndlərindən idi. Amma Əzim o yerlərdən danışmağı xoşlamazdı, həssas adam olduğundan danışarkən xiffətini gizlədə bilmirdi, bu da ona əzab verirdi. Kəlbəcərin işğalı onu yaman sındırmışdı. Son illərdə ağır xəstəliyə tutulması bəlkə də müəyyən qədər torpaq nisgili, vətən həsrəti ilə əlaqədar idi.

İnsanların da balıqlar kimi genetik yaddaşında doğulduğu, uşaqlığı keçən yerlərlə bir bağlılığı var. Hara getsə, harada yaşamasına baxmayaraq,  ömrü böyu bir anlığa da olsa, o yerlərə qayıtmaq, o yerləri görmək, seyr etmək istəyir. Amma təəssüf ki, Əzim və yüzlərlə digər Qarabağlı, Kəlbəcərli soydaşımız o arzularına qovuşa bilmədi və Əzimin, üzərində həvəslə çalışdığı doktorluq dissertasiyası da Kəlbəcərə qayıtmaq arzusu kimi yarımçıq qaldı.


Əzim Dəlidağı, Tutqun dərəsini çox sevirdi, axı, ömrünün uşaqlıq və gənclik illəri o dağın ətəklərində, Tutqunçayın züm-zümələrini dinləməklə  keçmişdi. Doğrudan da o yerləri sevmək, o yerlərdən ötrü darıxmaq üçün heç də Kəlbəcərli olmağa ehtiyac yoxdur, yetər ki bir dəfə görəsən. Mən də görmüşdüm, özü də dəfələrlə. Ötən əsrin 80-ci illərində Kəlbəcərdə, əvvəl tələbə kimi çöl təcrübəsi keçmişəm, sonra  isə geoloq kimi bir neçə il geoloji-axtarış dəstələrində işləmişəm. Dağlarla da ilk dəfə Kəlbəcərdə yaxından təmas qurmuşam, onların vüqarına, əzəmətinə heyran olmuşam. İndi isə Dəlidağ, Keti, Sərçəli, Keçəldağ, Xocayurt və s.   dağlar, Dilqəm və Şahbaz kimi, əsirlikdədir. Axı, buna necə dözək, necə üzülməyək!?

Həqiqətən, Dəlidağı sevməmək olmaz. Hamar  yamacları yamyaşıl, zirvəsi isə ilin əksər aylarında qarlı olur. O, Kəlbəcərin və ümumiyyətlə, Kiçik Qafqazın ən uca və ən möhtəşəm zirvələrindəndir, hündürlüyü 3616 m-dir. Konusvari görünüşü onun qədim geoloji dövrlərdə aktiv vulkan olduğundan xəbər verir, lakin son min illərdir ki, bu vulkan ocağı sönmüş və öz sakit həyatını yaşamaqdadır. Toponimin mənşəyi ehtimal ki, Dəlidağın ətrafında formalaşmış iqlimlə - hava şəraitinin gözlənilməz dəyişmələri, ətrafa qəfil çən-duman, qar-boran gəlməsi ilə əlaqıdardır.

Yadımdadır, 1975-ci ilin iyun ayının əvvəlləri idi. Dəlidağ tərəflərdə qızıl yataqlarının axtarışı ilə məşğul olan geoloji dəstəmiz İstisudan təxminən 1-2 km yuxarıda, Tərtər və Bağırsaq çaylarının kəsişdiyi yerdə düşərgə salmışdı. Axtarış işlərimiz maraqlı, havalar da həmişəkindən isti keçirdi, lakin bir axşam hava kəskin dəyişdi, güclü külək əsməyə başladı, göy üzünü qara buludlar aldı, yağış, dalınca da şıdırğı dolu yağdı, havanın temperaturu xeyli aşağı düşdü. Səhər yuxudan duranda artıq hər tərəfdə sakitlik hökm sürürüdü, səma tər-təmiz idi, gün çıxmışdı. Gözlərimizə inanmadıq, Dəlidağ öz şıltaq xarakterini göstərmişdi: dağın başı xeyli aşağılara qədər dümağ qarla örtülmüşdü. Bu yerdə Dədə Ələsgərin “Dağlar” şeirinin:

“Üstünə nur yağsın, ay dəli Qoşqar!
Yayın ortasında yağdırırsan qar,”

-   misraları yada düşür və  nədən ünlü aşığın bu misraları Dəlidağ üşün   demədiyini bilmək mənim üçün maraqlı olardı.

Aradan 3-4 gün keçəndən sonra baş qeoloq, rəhmətlik Vaqif Ramazanovla Dəlidağın zirvəsi istiqamətində axtarışa çıxdıq. Bağırsaq dərəsi, sonra dağ yalları boyu qızıl saxlayan kvars damarları axtara-axtara təxminən 3300m hündürlüyə qədər qalxa bildik. Xeyli yorulmuş olsaq da qarşımızda açılan ecaizkar görüntü bizə hər şeyi unutdurdu: buradan digər dağ silsilələri, Taxta düzü, binələr, kəndlər, dərələr ovuc içi kimi görünürdü, aşağılar yamyaşıl, ətrafımız isə ağappaq qar idi. Təsəvvür edirsinizmi, iyun ayının ortası, aran yerləri istidən “od tutub yanır”, biz isə Dəlidağda təzə düşmüş qardan yeyir və qar üstündə sürüşürdük. İlk dəfə belə bir mənzərə ilə qarşılaşdığımdan bu, mənə hədsiz fantastik görünürdü.

Yeri gəlmişkən, qızıl axtarışı ilə bərabər, ərazidəki dağ süxurlarının radioaktivliyini də öyrənirdik. O ətraflarda süxurların radioaktivliyi ölkəmizin digər yerlərində olduğundan xeyli artıq idi, 50-60, istusu bulaqları çıxan yerlərdə isə 100-150 mkr/saata çatırdı və bu göstəricilər ərazidə uran yatağı olma ehtimalını artırırdı. Çay dərələri boyu bir neçə yerdə İstisu tipli bulaqların, hətta 10 metr yüksəkliyə fışqıran qeyzerlərın mövcudluğu qürurverici olsa da, külli müqdarda  sərvətin axıb çaylara qarışması təəssüf hissi oyadırdı.  Bəzən 50-60 C dərəcəli isti bulağın yanında, 5-10 m aralıda buz kimi sərin suyu olan başqa bir bulaq çıxırdı. Bu, mənə çox sirli, sehirli görünürdü və təbiətin bu möcüsəsinə heyran qalmamaq mümkün deyildi.  Kəlbəcər torpaqları belə təbiət sirləri, möcüzələri ilə zəngindir. Onlardan biri də Vəng deyilən yerdə, Tərtərçayın sol sahilində dik dayanan və öz əzəməti ilə insanı valeh edən “dirək qayalar”dır. Bu tipli qayalar geoloji ədəbiyyatda “sütunvarı ayrılmalar” adlanır və onlar təbiətin ən möhtəşəm  abidələrindən sayılır. “Dirək qayalar”a hər yerdə rast gəlmək olmur. Milyon illərlə öncə vulkan püskürməsi nəticəsində axan bazalt tərkibli lavanın tədricən soyumasından əmələ gələn belə daş sütunlar hər bir ölkədə təbiət abidəsi kimi qeydə alınır və dövlət tərəfindən qorunur. Yəqin çoxları bilmir ki, Kəlbəcərin “dirək qayaları” da Azərbaycanın təbiət abidələri siyahısında layiqli yerini tutmaqdadır.

Bəli, Kəlbəcərdə insanı heyrətləndirə biləcək təbiət mənzərələri, abidələri yetərincədir. O cənnətməkan yerlər haqqında hafizəmə həkk olunmuş çoxlu şirin və məzəli xatirələrimi “Kəlbəcər, Qarabağ yaddan çıxmasın, unudulmasın” ideyasına dəstək olsun deyə, yeri gəldikcə dostlarla, tanışlarla və KİV səhifələrində oxucularla bölüşməyi özümə borc bilirəm.

 Bu günlərdə maraqlı bir faktla qarşılaşdım. Novruz bayramı ərəfəsində hansısa televiziya kanalında Azərbaycanın ən məşhur uşaq filmlərindən olan “Bir qalanın sirri” nümayiş etdirilirdi. Kanalı dəyişdirərkən təsadüfən, uşaqlıq illərində dəfələrlə sevə-sevə baxdığım bu nağıl-filmdəki tanış təbiət mənzərələri bir anlığa diqqətimi çəkdi. Alp çəmənlikləri, meşə, dağ çayı və s. gözəl görintülər, həmin kadrların Kəlbəcər rayonu ərazisində çəkildiyinə şübhə yeri qoymurdu. Xüsusən, filmin sonuna yaxın əsərin qəhrəmanı Elşən və Kamran babanın Kəlbəcərin yuxarıda qeyd etdiyim “dirək qayalar”ının altndan keçib getməsi kadrları mənim ehtimalımı təsdiqlədi. O möhtəşəm qayaları filmdə “canlı” görmək mənə xüsusi zövq verdi. Dərhal internet sıhifələrinə baş vurdum və hər şey aydın oldu. Film 1959-cu ildə Məmmədhüseyn Təhmasibin “Çiçəkli dağ” nağıl-pyesi əsasında rejissor Əlisəttar Atakişiyev tərəfindən çəkilmiş və filmdəki təbiət mənzərələri ilə əlaqədar kadrlar həqiqətən, Kəlbəcər və İsmayıllı dağlarında  lentə alınmışdır.  Allah Əlisəttar müəllimə qəni-qəni rəhmət eləsin, nə yaxşı ki, Kəlbəcərin o gözoxşayan mənzrələrini, xüsusilə də “dirək qayaları”nı filmdə əbədiləşdirib. Bu gün o yerlərə gedə bilməsək də belə kadrlara baxmaqla sanki həsrətimizə, nisgilimizə bir sığal çəkilir, bir sərinlik səpilir.

Film-nağılda əlindən torpağı və suyu alınmış xalqın namuslu və qeyrətli övladlarının amansız və qəddar hökmdar Simnar xana, onun əlaltısı Göygöz kosaya qarşı mübarizəsindən danışılır. Əsərin qəhrəmanı Elşən  qüvvətlidir, lakin həkim Eldostu ona başa salır ki, düşmənə qalib gəlmək üçün güc kifayət deyil, həm də elmli və bilikli olmaq gərəkdir. Filmdə həm də göstərilir ki, el gücü və xalqın birliyi, elmlə gücün birliyi şər qüvvələr üzərində zəfər çalır, minlərlə adama sevinc, xoşbəxtlik bəxş edir.

Bəli, bu gün Kəlbəcər qalası, bütövlükdə Qarabağ Simnar xandan daha əzazil və Göygöz kosadan daha hiyləgər düşmənlərin əlindədir. Torpaqlarımızı xilas etməyin yolu  xalqın və elmlə gücün birliyindən keçir və biz, Əzim Salahov, eləcə də minlərlə soydaşımızın arzusunun gerçəkləşməsi üçün buna mütləq nail olmalıyıq.

Bakı, 24.03.2018



Rəşid Fətəliyev

geologiya-mineralgiya elmləri namizədi


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Nazxçıvanda Dövlət Xidmətinin rəisi vəzifəsindən azad edildi
21.01.2019, 19:20

Nazxçıvanda Dövlət Xidmətinin rəisi vəzifəsindən azad edildi

İlham Əliyev meksikalı həmkarına başsağlığı verdi
21.01.2019, 19:10

İlham Əliyev meksikalı həmkarına başsağlığı verdi

“WhatsApp”da hər kəsin gözlədiyi YENİLİK
21.01.2019, 19:00

“WhatsApp”da hər kəsin gözlədiyi YENİLİK

Tanınmış futbolçu karyerasını başa vurdu
21.01.2019, 18:49

Tanınmış futbolçu karyerasını başa vurdu

Prezident Mehman Hüseynovun işinin obyektiv və ədalətli araşdırılması ilə bağlı tapşırıq verdi
21.01.2019, 18:38

Prezident Mehman Hüseynovun işinin obyektiv və ədalətli araşdırılması ilə bağlı tapşırıq verdi

Azərbaycanda ÜDM açıqlandı - RƏSMİ
21.01.2019, 18:34

Azərbaycanda ÜDM açıqlandı - RƏSMİ

Hüquq müdafiəçiləri Mehman Hüseynova görə Prezidentdən xahiş etdilər
21.01.2019, 18:20

Hüquq müdafiəçiləri Mehman Hüseynova görə Prezidentdən xahiş etdilər

11 ayda 13 min 655 boşanma - Əhalinin sayı AÇIQLANDI   
21.01.2019, 18:13

11 ayda 13 min 655 boşanma - Əhalinin sayı AÇIQLANDI  

Hesablama Palatası Vergilər Nazirliyində nöqsanlar aşkarladı
21.01.2019, 18:08

Hesablama Palatası Vergilər Nazirliyində nöqsanlar aşkarladı

Hacı İsmayılova “Şöhrət” ordeni verildi - SƏRƏNCAM   
21.01.2019, 18:05

Hacı İsmayılova “Şöhrət” ordeni verildi - SƏRƏNCAM  

Əbülfəs Qarayev iki ölkənin səfirini qəbul etdi
21.01.2019, 17:40

Əbülfəs Qarayev iki ölkənin səfirini qəbul etdi

Babək prospektindəki təmir başa çatdı
21.01.2019, 17:37

Babək prospektindəki təmir başa çatdı

AZƏRTAC ispan dilində xəbər yayımına başladı
21.01.2019, 17:33

AZƏRTAC ispan dilində xəbər yayımına başladı

Suriyada ABŞ qüvvələrinə hücum: 5 ölü
21.01.2019, 17:28

Suriyada ABŞ qüvvələrinə hücum: 5 ölü

Oqtay Əsədov Səudiyyə Ərəbistanına təşəkkür etdi
21.01.2019, 17:25

Oqtay Əsədov Səudiyyə Ərəbistanına təşəkkür etdi

UNEC-də startap müsabiqəsi keçirilib
21.01.2019, 17:20

UNEC-də startap müsabiqəsi keçirilib

Manatın sabahkı MƏZƏNNƏSİ   
21.01.2019, 17:15

Manatın sabahkı MƏZƏNNƏSİ  

Qərbi Kaspi Universitetində qış imtahan sessiyası davam edir
21.01.2019, 17:14

Qərbi Kaspi Universitetində qış imtahan sessiyası davam edir

Səhnəmizin Mustafa müəllimi - Hacı İsmayılovun 75 yaşına...   
21.01.2019, 17:10

Səhnəmizin Mustafa müəllimi - Hacı İsmayılovun 75 yaşına...  

“Vikipediya”da Elza İbrahimova haqqında 8 dildə məqalə yaradıldı
21.01.2019, 16:59

“Vikipediya”da Elza İbrahimova haqqında 8 dildə məqalə yaradıldı

Yazıçı Eyruzun “Həsrət dolu məktublar”ı
21.01.2019, 16:51

Yazıçı Eyruzun “Həsrət dolu məktublar”ı

Əsgəranda 4 erməni dəm qazından zəhərləndi
21.01.2019, 16:42

Əsgəranda 4 erməni dəm qazından zəhərləndi

Afaq Məsudun kitabı Misirdə nəşr olundu
21.01.2019, 16:40

Afaq Məsudun kitabı Misirdə nəşr olundu

Rusiyaya qarşı “Skripal” işi ilə bağlı yeni SANKSİYA
21.01.2019, 16:35

Rusiyaya qarşı “Skripal” işi ilə bağlı yeni SANKSİYA

Usta işlədiyi evdən xeyli pul OĞURLADI
21.01.2019, 16:26

Usta işlədiyi evdən xeyli pul OĞURLADI

AŞPA-nın sədri seçildi
21.01.2019, 16:06

AŞPA-nın sədri seçildi

AŞPA üzvlərinin 2019-cu il üçün səlahiyyətləri təsdiq edildi
21.01.2019, 16:03

AŞPA üzvlərinin 2019-cu il üçün səlahiyyətləri təsdiq edildi

Mehman Hüseynov Prezidentə müraciət etdi
21.01.2019, 15:59

Mehman Hüseynov Prezidentə müraciət etdi

Agentlikdən dumanlı hava ilə bağlı sürücülərə XƏBƏRDARLIQ
21.01.2019, 15:57

Agentlikdən dumanlı hava ilə bağlı sürücülərə XƏBƏRDARLIQ

Xəstəliklərə qarşı tədbirlər gücləndirilir
21.01.2019, 15:47

Xəstəliklərə qarşı tədbirlər gücləndirilir

Səməd Seyidov yenidən AŞPA-nın vitse-prezidenti seçildi
21.01.2019, 15:40

Səməd Seyidov yenidən AŞPA-nın vitse-prezidenti seçildi

Bağlanan bankların rəhbərləri barəsində araşdırma başladı
21.01.2019, 15:36

Bağlanan bankların rəhbərləri barəsində araşdırma başladı

Tələbələri qorxudan MƏQAM: Müəllimin səhlənkarlığı təqaüdün kəsilməsinə yol açır
21.01.2019, 15:30

Tələbələri qorxudan MƏQAM: Müəllimin səhlənkarlığı təqaüdün kəsilməsinə yol açır

İnkasator “Milli ön”dən 122 min 742 manat oğurladı
21.01.2019, 15:04

İnkasator “Milli ön”dən 122 min 742 manat oğurladı

Universitetlərdə qış imtahanları: yazılı, şifahi, test üsulu - Tələbələr nəzarətçilərdən NARAZIDIR   
21.01.2019, 15:00

Universitetlərdə qış imtahanları: yazılı, şifahi, test üsulu - Tələbələr nəzarətçilərdən NARAZIDIR  

Rektor: “Şəhidlərin xatirəsi UNEC-də daim ehtiramla yad edilir, əziz tutulur”
21.01.2019, 14:45

Rektor: “Şəhidlərin xatirəsi UNEC-də daim ehtiramla yad edilir, əziz tutulur”

İcra başçısının şəriki olduğu binaların sakinlərinə PROBLEM yaradılır
21.01.2019, 14:36

İcra başçısının şəriki olduğu binaların sakinlərinə PROBLEM yaradılır

Həbsdə olan erməni general Fransaya getmək istəyir
21.01.2019, 14:21

Həbsdə olan erməni general Fransaya getmək istəyir

İnam Kərimov bir neçə rayondan olan şikayətləri dinləyəcək
21.01.2019, 14:12

İnam Kərimov bir neçə rayondan olan şikayətləri dinləyəcək

Evdən qızıl və pul oğurlayan şəxs tutuldu
21.01.2019, 14:08

Evdən qızıl və pul oğurlayan şəxs tutuldu

101 dövlət əmlakı özəlləşdirilir
21.01.2019, 13:42

101 dövlət əmlakı özəlləşdirilir

Damcılı mağara düşərgəsinə yeni yol çəkilir
21.01.2019, 13:14

Damcılı mağara düşərgəsinə yeni yol çəkilir

Azərbaycanda yeni diaspor saytı fəaliyyətə başladı
21.01.2019, 13:09

Azərbaycanda yeni diaspor saytı fəaliyyətə başladı

İmişlidə 3 uşaq anası intihar edib
21.01.2019, 12:58

İmişlidə 3 uşaq anası intihar edib

Sabah hava necə olacaq? - PROQNOZ   
21.01.2019, 12:56

Sabah hava necə olacaq? - PROQNOZ  

İrandan Azərbaycana narkotik keçirilməsinin qarşısı alındı
21.01.2019, 12:54

İrandan Azərbaycana narkotik keçirilməsinin qarşısı alındı

60 ölkənin dövlət başçısı Davos Forumuna toplaşır
21.01.2019, 12:52

60 ölkənin dövlət başçısı Davos Forumuna toplaşır

Ördək və qaşqaldaq ovlayanlar saxlanıldı
21.01.2019, 12:29

Ördək və qaşqaldaq ovlayanlar saxlanıldı

Ermənistanda azərbaycanlıya 10 il həbs cəzası verilib 
21.01.2019, 12:26

Ermənistanda azərbaycanlıya 10 il həbs cəzası verilib 

Çin əhalisinin sayı açıqlanıb - 1,395 milyard nəfər
21.01.2019, 12:18

Çin əhalisinin sayı açıqlanıb - 1,395 milyard nəfər

ARXİV