16 oktyabr 2018, Çərşənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Kəlbəcər, Dəlidağ... və bir qalanın sirri  
Kəlbəcər, Dəlidağ... və bir qalanın sirri  
02.04.2018, 08:54

Tələbə yoldaşım Əzim Salahovun xatirəsinə


Kəlbəcər - divarları silsilə dağlar, bürcləri dağ zirvələri olan təbii bir qaladır.  O möhtəşəm qalanın nədən belə asanlıqla düşmənə təslim olması, çoxlarımız kimi  mənim üçün də bir müəmma, bir sirrdir. Artıq onun ermənilər tərəfindən işğalından düz 25 il, yəni əsrin dörddə biri qədər zaman keçir. Bəs görəsən, Aşıq Ələsgərin “Sərdara söz deməz, şaha baş əyməz,  Qüdrətdən səngərli, qalalı dağlar.”-ı niyə bu qədər zamandır ki, işğal altındadır? Təbii ki, mən Kəlbəcərin, işğal altında olan digər torpaqlarımızın  utancverici  bu işğaldan azad olunacağına və o yerlərin sakinlərinin, Cocuq Mərcanlı camaatı kimi, öz yurd-yuvalarına qayıdaraq yeni həyata başlayacaqlarına inanıram, amma hələlik o yerləri unutmamaq və unutdurmamaq gərəkdir. Düzdür, oralarda doğulub boya-başa çatmış insanların yaddaşından həmin yerlər  silinə bilməz, lakin  ortada bir zaman amili var, o isə heç nəyə baxmadan axıb gedir...və torpaq həsrətli, vətən nisgilli insanları yavaş-yavaş aramızdan aparır, doğma yurd yerlərini bir daha görmədən haqqın dərgahına qovuşdurur. Onlardan biri də bu yaxınlarda dünyasını dəyişmiş tələbə yoldaşım, dəyərli insan, AMEA-nın Geologiya və Geofizika İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, geologiya-mineralogiya elmləri namizədi Əzim Salahov idi. O, Dəlidağın ətəklərində, Başlıbel kəndində anadan olmuş və orada da boya-başa çatmışdı. Başlıbel Kəlbəcərin ən böyük kəndi olmaqla bərabər, həm də rayonun ən ucqar, ən hündür  və ən mənzərəli kəndlərindən idi. Amma Əzim o yerlərdən danışmağı xoşlamazdı, həssas adam olduğundan danışarkən xiffətini gizlədə bilmirdi, bu da ona əzab verirdi. Kəlbəcərin işğalı onu yaman sındırmışdı. Son illərdə ağır xəstəliyə tutulması bəlkə də müəyyən qədər torpaq nisgili, vətən həsrəti ilə əlaqədar idi.

İnsanların da balıqlar kimi genetik yaddaşında doğulduğu, uşaqlığı keçən yerlərlə bir bağlılığı var. Hara getsə, harada yaşamasına baxmayaraq,  ömrü böyu bir anlığa da olsa, o yerlərə qayıtmaq, o yerləri görmək, seyr etmək istəyir. Amma təəssüf ki, Əzim və yüzlərlə digər Qarabağlı, Kəlbəcərli soydaşımız o arzularına qovuşa bilmədi və Əzimin, üzərində həvəslə çalışdığı doktorluq dissertasiyası da Kəlbəcərə qayıtmaq arzusu kimi yarımçıq qaldı.


Əzim Dəlidağı, Tutqun dərəsini çox sevirdi, axı, ömrünün uşaqlıq və gənclik illəri o dağın ətəklərində, Tutqunçayın züm-zümələrini dinləməklə  keçmişdi. Doğrudan da o yerləri sevmək, o yerlərdən ötrü darıxmaq üçün heç də Kəlbəcərli olmağa ehtiyac yoxdur, yetər ki bir dəfə görəsən. Mən də görmüşdüm, özü də dəfələrlə. Ötən əsrin 80-ci illərində Kəlbəcərdə, əvvəl tələbə kimi çöl təcrübəsi keçmişəm, sonra  isə geoloq kimi bir neçə il geoloji-axtarış dəstələrində işləmişəm. Dağlarla da ilk dəfə Kəlbəcərdə yaxından təmas qurmuşam, onların vüqarına, əzəmətinə heyran olmuşam. İndi isə Dəlidağ, Keti, Sərçəli, Keçəldağ, Xocayurt və s.   dağlar, Dilqəm və Şahbaz kimi, əsirlikdədir. Axı, buna necə dözək, necə üzülməyək!?

Həqiqətən, Dəlidağı sevməmək olmaz. Hamar  yamacları yamyaşıl, zirvəsi isə ilin əksər aylarında qarlı olur. O, Kəlbəcərin və ümumiyyətlə, Kiçik Qafqazın ən uca və ən möhtəşəm zirvələrindəndir, hündürlüyü 3616 m-dir. Konusvari görünüşü onun qədim geoloji dövrlərdə aktiv vulkan olduğundan xəbər verir, lakin son min illərdir ki, bu vulkan ocağı sönmüş və öz sakit həyatını yaşamaqdadır. Toponimin mənşəyi ehtimal ki, Dəlidağın ətrafında formalaşmış iqlimlə - hava şəraitinin gözlənilməz dəyişmələri, ətrafa qəfil çən-duman, qar-boran gəlməsi ilə əlaqıdardır.

Yadımdadır, 1975-ci ilin iyun ayının əvvəlləri idi. Dəlidağ tərəflərdə qızıl yataqlarının axtarışı ilə məşğul olan geoloji dəstəmiz İstisudan təxminən 1-2 km yuxarıda, Tərtər və Bağırsaq çaylarının kəsişdiyi yerdə düşərgə salmışdı. Axtarış işlərimiz maraqlı, havalar da həmişəkindən isti keçirdi, lakin bir axşam hava kəskin dəyişdi, güclü külək əsməyə başladı, göy üzünü qara buludlar aldı, yağış, dalınca da şıdırğı dolu yağdı, havanın temperaturu xeyli aşağı düşdü. Səhər yuxudan duranda artıq hər tərəfdə sakitlik hökm sürürüdü, səma tər-təmiz idi, gün çıxmışdı. Gözlərimizə inanmadıq, Dəlidağ öz şıltaq xarakterini göstərmişdi: dağın başı xeyli aşağılara qədər dümağ qarla örtülmüşdü. Bu yerdə Dədə Ələsgərin “Dağlar” şeirinin:

“Üstünə nur yağsın, ay dəli Qoşqar!
Yayın ortasında yağdırırsan qar,”

-   misraları yada düşür və  nədən ünlü aşığın bu misraları Dəlidağ üşün   demədiyini bilmək mənim üçün maraqlı olardı.

Aradan 3-4 gün keçəndən sonra baş qeoloq, rəhmətlik Vaqif Ramazanovla Dəlidağın zirvəsi istiqamətində axtarışa çıxdıq. Bağırsaq dərəsi, sonra dağ yalları boyu qızıl saxlayan kvars damarları axtara-axtara təxminən 3300m hündürlüyə qədər qalxa bildik. Xeyli yorulmuş olsaq da qarşımızda açılan ecaizkar görüntü bizə hər şeyi unutdurdu: buradan digər dağ silsilələri, Taxta düzü, binələr, kəndlər, dərələr ovuc içi kimi görünürdü, aşağılar yamyaşıl, ətrafımız isə ağappaq qar idi. Təsəvvür edirsinizmi, iyun ayının ortası, aran yerləri istidən “od tutub yanır”, biz isə Dəlidağda təzə düşmüş qardan yeyir və qar üstündə sürüşürdük. İlk dəfə belə bir mənzərə ilə qarşılaşdığımdan bu, mənə hədsiz fantastik görünürdü.

Yeri gəlmişkən, qızıl axtarışı ilə bərabər, ərazidəki dağ süxurlarının radioaktivliyini də öyrənirdik. O ətraflarda süxurların radioaktivliyi ölkəmizin digər yerlərində olduğundan xeyli artıq idi, 50-60, istusu bulaqları çıxan yerlərdə isə 100-150 mkr/saata çatırdı və bu göstəricilər ərazidə uran yatağı olma ehtimalını artırırdı. Çay dərələri boyu bir neçə yerdə İstisu tipli bulaqların, hətta 10 metr yüksəkliyə fışqıran qeyzerlərın mövcudluğu qürurverici olsa da, külli müqdarda  sərvətin axıb çaylara qarışması təəssüf hissi oyadırdı.  Bəzən 50-60 C dərəcəli isti bulağın yanında, 5-10 m aralıda buz kimi sərin suyu olan başqa bir bulaq çıxırdı. Bu, mənə çox sirli, sehirli görünürdü və təbiətin bu möcüsəsinə heyran qalmamaq mümkün deyildi.  Kəlbəcər torpaqları belə təbiət sirləri, möcüzələri ilə zəngindir. Onlardan biri də Vəng deyilən yerdə, Tərtərçayın sol sahilində dik dayanan və öz əzəməti ilə insanı valeh edən “dirək qayalar”dır. Bu tipli qayalar geoloji ədəbiyyatda “sütunvarı ayrılmalar” adlanır və onlar təbiətin ən möhtəşəm  abidələrindən sayılır. “Dirək qayalar”a hər yerdə rast gəlmək olmur. Milyon illərlə öncə vulkan püskürməsi nəticəsində axan bazalt tərkibli lavanın tədricən soyumasından əmələ gələn belə daş sütunlar hər bir ölkədə təbiət abidəsi kimi qeydə alınır və dövlət tərəfindən qorunur. Yəqin çoxları bilmir ki, Kəlbəcərin “dirək qayaları” da Azərbaycanın təbiət abidələri siyahısında layiqli yerini tutmaqdadır.

Bəli, Kəlbəcərdə insanı heyrətləndirə biləcək təbiət mənzərələri, abidələri yetərincədir. O cənnətməkan yerlər haqqında hafizəmə həkk olunmuş çoxlu şirin və məzəli xatirələrimi “Kəlbəcər, Qarabağ yaddan çıxmasın, unudulmasın” ideyasına dəstək olsun deyə, yeri gəldikcə dostlarla, tanışlarla və KİV səhifələrində oxucularla bölüşməyi özümə borc bilirəm.

 Bu günlərdə maraqlı bir faktla qarşılaşdım. Novruz bayramı ərəfəsində hansısa televiziya kanalında Azərbaycanın ən məşhur uşaq filmlərindən olan “Bir qalanın sirri” nümayiş etdirilirdi. Kanalı dəyişdirərkən təsadüfən, uşaqlıq illərində dəfələrlə sevə-sevə baxdığım bu nağıl-filmdəki tanış təbiət mənzərələri bir anlığa diqqətimi çəkdi. Alp çəmənlikləri, meşə, dağ çayı və s. gözəl görintülər, həmin kadrların Kəlbəcər rayonu ərazisində çəkildiyinə şübhə yeri qoymurdu. Xüsusən, filmin sonuna yaxın əsərin qəhrəmanı Elşən və Kamran babanın Kəlbəcərin yuxarıda qeyd etdiyim “dirək qayalar”ının altndan keçib getməsi kadrları mənim ehtimalımı təsdiqlədi. O möhtəşəm qayaları filmdə “canlı” görmək mənə xüsusi zövq verdi. Dərhal internet sıhifələrinə baş vurdum və hər şey aydın oldu. Film 1959-cu ildə Məmmədhüseyn Təhmasibin “Çiçəkli dağ” nağıl-pyesi əsasında rejissor Əlisəttar Atakişiyev tərəfindən çəkilmiş və filmdəki təbiət mənzərələri ilə əlaqədar kadrlar həqiqətən, Kəlbəcər və İsmayıllı dağlarında  lentə alınmışdır.  Allah Əlisəttar müəllimə qəni-qəni rəhmət eləsin, nə yaxşı ki, Kəlbəcərin o gözoxşayan mənzrələrini, xüsusilə də “dirək qayaları”nı filmdə əbədiləşdirib. Bu gün o yerlərə gedə bilməsək də belə kadrlara baxmaqla sanki həsrətimizə, nisgilimizə bir sığal çəkilir, bir sərinlik səpilir.

Film-nağılda əlindən torpağı və suyu alınmış xalqın namuslu və qeyrətli övladlarının amansız və qəddar hökmdar Simnar xana, onun əlaltısı Göygöz kosaya qarşı mübarizəsindən danışılır. Əsərin qəhrəmanı Elşən  qüvvətlidir, lakin həkim Eldostu ona başa salır ki, düşmənə qalib gəlmək üçün güc kifayət deyil, həm də elmli və bilikli olmaq gərəkdir. Filmdə həm də göstərilir ki, el gücü və xalqın birliyi, elmlə gücün birliyi şər qüvvələr üzərində zəfər çalır, minlərlə adama sevinc, xoşbəxtlik bəxş edir.

Bəli, bu gün Kəlbəcər qalası, bütövlükdə Qarabağ Simnar xandan daha əzazil və Göygöz kosadan daha hiyləgər düşmənlərin əlindədir. Torpaqlarımızı xilas etməyin yolu  xalqın və elmlə gücün birliyindən keçir və biz, Əzim Salahov, eləcə də minlərlə soydaşımızın arzusunun gerçəkləşməsi üçün buna mütləq nail olmalıyıq.

Bakı, 24.03.2018



Rəşid Fətəliyev

geologiya-mineralgiya elmləri namizədi


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Azərbaycanla İrlandiya arasında əməkdaşlıq müzakirə edilib
16.10.2018, 01:00

Azərbaycanla İrlandiya arasında əməkdaşlıq müzakirə edilib

İŞİD 700 dinc sakini girov götürüb
16.10.2018, 00:37

İŞİD 700 dinc sakini girov götürüb

Prezident jurnalistin qətlindən danışdı
16.10.2018, 00:27

Prezident jurnalistin qətlindən danışdı

Bu ölkə Avroviziyadan imtina etdi
16.10.2018, 00:09

Bu ölkə Avroviziyadan imtina etdi

Bu vulkan kül püskürməyə başlayıb
15.10.2018, 23:51

Bu vulkan kül püskürməyə başlayıb

Turistlər Azərbaycanda bank kartları ilə 1 milyard manat xərcləyiblər
15.10.2018, 23:42

Turistlər Azərbaycanda bank kartları ilə 1 milyard manat xərcləyiblər

ABŞ Xarici işlər naziri Türkiyəyə gəlir
15.10.2018, 23:27

ABŞ Xarici işlər naziri Türkiyəyə gəlir

Azərbaycan nefti ucuzlaşıb
15.10.2018, 23:09

Azərbaycan nefti ucuzlaşıb

Türkiyə polisi Səudiyyə Ərəbistanının konsulluğuna daxil oldu
15.10.2018, 22:53

Türkiyə polisi Səudiyyə Ərəbistanının konsulluğuna daxil oldu

Avropa İttifaqı Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşıdır
15.10.2018, 22:40

Avropa İttifaqı Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşıdır

Meyvezer Həbibin çağırışına cavab verdi
15.10.2018, 22:23

Meyvezer Həbibin çağırışına cavab verdi

Sürüşmə zonasında gərginlik qalmaqdadır
15.10.2018, 22:12

Sürüşmə zonasında gərginlik qalmaqdadır

İsrail əsgərləri Qəzzada 80 fələstinlini yaralayıb
15.10.2018, 21:59

İsrail əsgərləri Qəzzada 80 fələstinlini yaralayıb

“Ermənistanın sülhə nəcə hazır olduğu seçkilərdən sonra aydın olacaq” – Elmar Məmmədyarov
15.10.2018, 21:46

“Ermənistanın sülhə nəcə hazır olduğu seçkilərdən sonra aydın olacaq” – Elmar Məmmədyarov

Fırtına nəticəsində 17 nəfər xəsarət aldı
15.10.2018, 21:31

Fırtına nəticəsində 17 nəfər xəsarət aldı

Əsgərləri daşıyan mikroavtobus aşıb
15.10.2018, 21:19

Əsgərləri daşıyan mikroavtobus aşıb

QHT Şurası Şəkidə ictimai müzakirə təşkil etdi - FOTOLAR
15.10.2018, 21:05

QHT Şurası Şəkidə ictimai müzakirə təşkil etdi - FOTOLAR

Cüdo üzrə səkkizinci “World Masters” turniri bu şəhərdə keçiriləcək
15.10.2018, 20:53

Cüdo üzrə səkkizinci “World Masters” turniri bu şəhərdə keçiriləcək

HTC yeni model telefonunu istifadəçilərə təqdim edəcək
15.10.2018, 20:41

HTC yeni model telefonunu istifadəçilərə təqdim edəcək

Qanunsuz yolla satışı planlaşdırılan 30 tarixi əsər aşkarlandı
15.10.2018, 20:27

Qanunsuz yolla satışı planlaşdırılan 30 tarixi əsər aşkarlandı

Domen adları sisteminin təhlükəsizliyini qoruyan kriptoqrafiya açarları dəyişdirilib
15.10.2018, 20:13

Domen adları sisteminin təhlükəsizliyini qoruyan kriptoqrafiya açarları dəyişdirilib

Bu il 60 min ton pambığın yığılması planlaşdırılır
15.10.2018, 20:01

Bu il 60 min ton pambığın yığılması planlaşdırılır

Bərdədə 24 yaşlı gəncin meyiti su arxından tapıldı
15.10.2018, 19:40

Bərdədə 24 yaşlı gəncin meyiti su arxından tapıldı

Külli miqdarda narkotik dövriyyədən çıxarıldı
15.10.2018, 19:21

Külli miqdarda narkotik dövriyyədən çıxarıldı

Azərbaycanda kriptoqrafiya açarları uğurla dəyişdirildi
15.10.2018, 19:10

Azərbaycanda kriptoqrafiya açarları uğurla dəyişdirildi

Məmmədyarov ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədri ilə görüşdü
15.10.2018, 18:58

Məmmədyarov ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədri ilə görüşdü

Ölkə başçısı körpələr evi-uşaq bağçasının açılışında   
15.10.2018, 18:50

Ölkə başçısı körpələr evi-uşaq bağçasının açılışında  

Azərbaycan və Ermənistan müdafiə nazirləri arasında görüş olmayıb - RƏSMİ 
15.10.2018, 18:45

Azərbaycan və Ermənistan müdafiə nazirləri arasında görüş olmayıb - RƏSMİ 

İçməli su təchizatı sisteminin və kanalizasiya şəbəkəsinin açılışı oldu
15.10.2018, 18:42

İçməli su təchizatı sisteminin və kanalizasiya şəbəkəsinin açılışı oldu

Astara üçün 10 milyon manat ayrıldı
15.10.2018, 18:35

Astara üçün 10 milyon manat ayrıldı

Lerikdə Bayraq Muzeyi istifadəyə verildi
15.10.2018, 18:34

Lerikdə Bayraq Muzeyi istifadəyə verildi

Prezident Lerikdə bina tikintisinə pul ayırdı
15.10.2018, 18:29

Prezident Lerikdə bina tikintisinə pul ayırdı

2 yeni məktəb tikiləcək -SƏRƏNCAM
15.10.2018, 18:28

2 yeni məktəb tikiləcək -SƏRƏNCAM

Badamdarda evlərin hasarlarının 30 metri uçaraq sürüşmə kütləsi üzərinə töküldü
15.10.2018, 18:26

Badamdarda evlərin hasarlarının 30 metri uçaraq sürüşmə kütləsi üzərinə töküldü

Ağcabədidə piyada ölümü
15.10.2018, 18:17

Ağcabədidə piyada ölümü

Neftçalada avtomobili qəsdən yandıran şəxs saxlanıldı
15.10.2018, 18:14

Neftçalada avtomobili qəsdən yandıran şəxs saxlanıldı

73 dövlət əmlakı özəlləşdirilir 
15.10.2018, 18:09

73 dövlət əmlakı özəlləşdirilir 

Prezident yol tikintisinə 9.2 milyon manat ayırdı
15.10.2018, 18:08

Prezident yol tikintisinə 9.2 milyon manat ayırdı

İlham Əliyev Lerikdə yol açılışında
15.10.2018, 18:03

İlham Əliyev Lerikdə yol açılışında

Cahangir Hacıyev bu dəfə keçmiş deputatla birgə mühakimə olunacaq   
15.10.2018, 18:02

Cahangir Hacıyev bu dəfə keçmiş deputatla birgə mühakimə olunacaq  

Türklər Belçikadakı seçkilərdə üstünlük qazandılar
15.10.2018, 17:59

Türklər Belçikadakı seçkilərdə üstünlük qazandılar

İran Ankaradakı səfirliyi ilə bağlı xəbəri təkzib etdi
15.10.2018, 17:56

İran Ankaradakı səfirliyi ilə bağlı xəbəri təkzib etdi

Bakıda oğurluğa görə tutulan şəxsin digər cinayəti üzə çıxdı
15.10.2018, 17:55

Bakıda oğurluğa görə tutulan şəxsin digər cinayəti üzə çıxdı

Əməkdar jurnalist Yusif Kərimovla vida mərasimi keçirilib - FOTO
15.10.2018, 17:49

Əməkdar jurnalist Yusif Kərimovla vida mərasimi keçirilib - FOTO

Lerikdə elektrik stansiyasının açılışı oldu
15.10.2018, 17:48

Lerikdə elektrik stansiyasının açılışı oldu

“Təhsil Avtobusu-2018” yay məktəbinin təşkilatçıları “Bakcell”i mükafatlandırdı
15.10.2018, 17:44

“Təhsil Avtobusu-2018” yay məktəbinin təşkilatçıları “Bakcell”i mükafatlandırdı

Tramp Dövlət katibini təcili Səudiyyə Ərəbistanına yolladı
15.10.2018, 17:32

Tramp Dövlət katibini təcili Səudiyyə Ərəbistanına yolladı

Koçaryan Ermənistandakı seçkilərə hansı formatda qatılacaq?
15.10.2018, 17:29

Koçaryan Ermənistandakı seçkilərə hansı formatda qatılacaq?

Prezident İlham Əliyevin aqrar siyasəti 15 ildə   
15.10.2018, 17:23

Prezident İlham Əliyevin aqrar siyasəti 15 ildə  

Binəqədidə “15 ilin zəfər salnaməsi” adlı tədbir keçirilib - FOTO
15.10.2018, 17:16

Binəqədidə “15 ilin zəfər salnaməsi” adlı tədbir keçirilib - FOTO

ARXİV