11 dekabr 2018, Çərşənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Özünü dəliliyə qoyaraq həyatını xilas edən, həbsdən qaçan müsavatçı deputat – AXC-100
Özünü dəliliyə qoyaraq həyatını xilas edən, həbsdən qaçan müsavatçı deputat – AXC-100
25.05.2018, 00:38

 

 

Modern.az AXC-nin 100 illik yubileyi münasibətilə dövrün tanınmış ziyalısı, maarifçisi. Böyük müəllim və publisist Məmməd Sadıq Aran haqqında yazını təqdim edir:

 

 

DOSYE: (bioqrafik bilgilərdə araşdırmaçı Əli Şamilin məlumatlarından istifadə edilib)

 

Mehmed Sadıq Aran kimi tanınan Məhəmmədsadıq Saleh oğlu Axundzadə 1895-ci il yanvarın 11-də Rud kəndində anadan olub. Qarabağ xanlığının Zəngəzur mahalında yerləşən bu kənd Rusiya Qafqazı işğal etdikdən sonra yaratdığı inzibati-ərazi bölgüsündə Yelzavetpol quberniyasının Zəngazur qəzasına daxil idi. Ona görə də sənədlərdə Məhəmmədsadıq doğulduğu yer Yelzavetpol quberniyasının Zənəgzur qəzası kimi yazılır.

 

 

Soyadından da göründüyü kimi dindar bir nəsilin övladı olan Məmmədsadıq ilk təhsilini kəndlərindəki ibtidai məktəbdə – mollaxanada alıb. Orada Quranı-Kərimin oxunuşunu, şəriəti, fars dilini öyrəndikdən sonra bölgənin əhalisinin sıx bağlı olduğu Naxçıvan şəhərinə gedir. Gimnaziyada oxuduğu illərdə dovrünün bir çox ictimai-siyasi xadimləri, inqilabçıları, Səttərxan hərəkatının iştirakçıları ilə tanış olur və dostlaşır. Bütün bunlar da onun bir vətənsevər mübariz kimi yetişməsinə təsir göstərir.

 

Gimnaziyada oxuduğu illərdə şeir yazan Məmmədsadıq Axundzadə şeir və məqalələrini “Fyuzat”, açıq söz qəzetlərində çap etdirir.

Üsyankar ruhlu bir gənc olduğundan istər hökumət məmurları tərəfindən, istərsə də ətrafındakı mühafizəkar insanlar tərəfindən sevilmir. Çılğın hərəkətlərinə və hökumət ələyhinə çıxışlarına görə təzyiq və təqiblərə məruz qalır.

Naxçıvan gimnaziyasını bitirib Bakı Yüksək Pedaqoji İnstitutuna daxil olan Məmmədsadıq sanki bir yerdə duruş gətirə bilmir.

 

Təqiblərdən yayınmaq üçün Məmmədsadıq Marağa şəhərinə gedərək orada ibtidai məktəb açır. Marağa mühiti, geridə qalmış, cəmiyyətin yeniləşməsinə əngəl olan İranda istəriklərini reallaşdıra bilmədiyini görərək yenidən Zəngəzura qayıdır. O dövrdə Zəngəzur qəzasının mərkəzi sayılan Gorusa gələrək burada məktəb açır:

 

“Rusiyada baş verən qarışıqlıq, 300 illik Romanovlar sülaləsinin taxtdan salınması, ölkəni bürümüş qarışıqlıq, bu qarışıqlıqdan istifadə edən ermənilərin ruslardan və xarici ölkələrdən dəstək alaraq bölgədə müsəlmanlara qarşı soyqrım həyata keçirmək istəmələri gənc Məmmədsadığı mübarizə meydanının mərkəzinə atır.

Bir ziyalı, qələm əhli kimi yazı-pozu işləri ilə məşğul olmaqla, xalqının hüququnu taplantılarda diplomatik yolla həll etməklə qalmır. Bəzən əlinə silah alaraq kəndlərə basqın edən, dinc əhalini qıraraq var-dövlətini talan edən erməni quldurlarına qarşı döyüşməli olur. Həmin gərgin günlərdə erməni quldurları nə yolla olur olsun Zəngəzurdakı müsəlmanları bölgədən təmizləməklə oranı yeni yaratdıqları Ermənistan Respublikasına qatmaq istəyirdilər.

 

Hərbi təlim görməmiş, silahsız əhali də silahlandırılmış, təlim keçilərək ordu halına gətirilmiş ermənilərin qarşısında duruş gətirə bilmirdi. Zəngəzurda vəziyyət olduqca ağır idi. Hər gün onlarla insanın qəddarlıqla öldürüldüyü, kəndlərin dağıdıldığı xəbəri gəlirdi. Belə ağır və gərgin günlərdə xalq Məmmədsadıq Axundzadəni yeni yaradılmış Azərbaycan  Cümhuriyyətinin parlamanına deputat seçir. (araşdırçı Əli Şamilin TRT Azərbaycan üçün hazırladığı proqramdan...)

 

Məmmədsadıq Axundzadə bundan sonra yalnız Zəngəzur bölgəsində yaşayanların problemlərini gündəmə gətirməklə kifayətlənmirdi, gənc respublikanın möhkəmlənməsi üçün əlindən gələni əsirgəmirdi.

 

Azərbaycan aydınları və var-dövlət sahibləri arasında fikir birliyinin olmaması, eləcə də xarici güclərin təzyiqi Azərbaycan  Cümhuriyyətinin suquta uğramasına gətirib çıxardı.

 

Bolşeviklər Azərbaycanı 1920-ci il aprelin 28-də işğal etdikdən sonra Məmmədsadıq da bir qrup məsləkdaşları ilə gizli fəaliyyətə keçir. İstanbuldakı Milli Azərbaycan Təşkilatı ilə əlaqə yaratmaq üçün Türkiyəyə gedir, sonra yenidən Azərbaycana qayıdır. Belə səfərlərin birində Tbilisidə “Çeka” onu yaxalayaraq həbsəxanaya göndərir. O həbsxanadan qaça bilir və gizli fəaliyyət göstərən müsavatçılarla birgə çalışır. 1923-cü ilin oktyabrında xüsusi xidmət orqanları bir təsadüf nəticəsində müsavatçıların “İstiqlal” qəzetini və vərəqləri nəşr etdikləri gizli mətbəənin yerini müəyyənləşdirir. Oktyabrın 6-da təşkilatın 20 nəfər fəalı həbs edilir. Onların arasında Məmmədsadıq Axundzadə də olur. O, özünü dəliliyə vurur. İstintaq orqanların Məmmədsadıq Axundzadənin dəli olduğuna, təsadüfən müsavatçıların toplantısına qatıldığını düşünüb onu həbsdən azad edirlər. Buna baxmayaraq Məmmədsadıq Axundzadə dəli rolunu məharətlə oynayaraq “bura bizim evimizdir, məni evimizdən niyə qovursunuz” deyərək həbsxanadan çıxmaq istəmir. Onu zorla bayıra atanda da uzun müddət həbsxana qapısında duraraq, təkidlə oraya qayıtmağa çalışır. Əmin olanda ki, onu güdmürlər həbsxana qapısından uzaqlaşır. Azərbaycanda fəaliyyətini davam etdirə bilməyəcəyini görüb 1923-cü ilin sonunda yenidən İrana keçir. İranda da çox qala bilməir. Türkiyənin Trabzon şəhərinə gedir. Bir müddət burada müəllimlik edir və bolşeviklərin zülmündən qaçanlarla sıx əlaqə qurur.

Trabzonda ictimai-siyasi fəaliyyət üçün lazımi mühit olmadığını görən Məmmədsadıq İstanbula gedir. Burada Azərbaycan Milli Mərkəzinin fəallarından birinə çevrilir. Azərbaycan istiqlal davasına, nəşriyyat sahəsindəki fəaliyyətlərlə yanaşı, sosial və iqtisadi sahələrə də dəstək verir. O, qəzet və jurnallarda Mehmet Sadık Aran imzasıyla çıxış etməyə başlayır. Lakin əqidə və məslək yoldaşları ilə də bəzi məsələlərdə sözü düz gəlmir.

Xarakter etibarı ilə sərt, nöqsanlara qarşı güzəştəgetməz olan Mehmet Sadık Aran mühacirlər arasında ilk müxalif yönlü ilk jurnalı, “Azəri-Türk” jurnalını nəşrə başlayır. Onun mühacir siyasi xadimlərə qarşı müxalifliyi bolşeviklərin müxalifliyi ilə üst-üstə düşmürdü. Əksinə çox vaxt əqidə yoldaşlarını bolşeviklərə, işğalçılara və imperialistlərə qarşı sərt mövqe tutmamaqda suçlayırdı:

 

1927-ci ildə ali təhsil almaq məqsədilə İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat Fakültəsinə daxil olur. Onun təhsilini yarımçıq qoymasını Türkiyənin tanınmış millətçi şairi Nihal Atsız belə xatırlayır. “Yeni simalar arasında (Nihal Atsız 1926-cı ildə unversitetə qəbul olunub, bir il əsgəri xidmətdə olduqdan sonra geri, təhsilini davam etdirməyə dönmüdü. O, əsgərlikdə olarkən unversitetə qəbul olunanları yeni simalar kimi təqdim edir.) iki de Azerbaycanlı vardı: Kemal ve Mehmet Sadık.

Kemal (söhbət Kamal Qənizadədən gedir-Ə.Ş.) tam Azeri ağzıyla konuşur, güleç, soğukkanlı; Mehmet Sadık ise Azeri ve Türkiye lehçeleri karması bir Türkçeyle konuşan şakacı, fakat hırçın; her ikisi de bilgili ve bütün Azeriler gibi güzel ve kolaylıkla söz söyleyen arkadaşlardı. Farsçayı ve Rusçayı iyi biliyorlardı. Mehmet Sadık, din adamı ailesinden geldiği için Arapçayı da anlıyordu.

İkisi de Fakülteyi bitirmedi. Zaten onlar öğrenci değil, siyaset adamıydılar, mücahiddiler. Kısa ömürlü Azerbaycan Cumhuriyeti‘nde hizmet etmişler, bu devlet Moskoflar tarafından istila edilince Türkiyeye sığınmışlardı”.

Mehmet Sadık Aran Azərbaycan Milli Mərkəzi İdarə Heyətinin üzvü olmuşdu. Bu təşkilat Məhəmmədəmin Rəsulzadə İstanbula gəldikdən sonra, yəni 1924-cü ildə yaradılmışdı. Milli Mərkəzin qarşıya qoyduğu məqsəd Qüzey Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin devrirmək və Azərbaycan Cümhuriyətini bərpa etməkdi. Azərbaycan Milli Mərkəzi Türkiyədə gizli fəaliyyət göstərərək, türkçü ziyalıları öz ətrafında birləşdirirdi. Təşkilatın Mərkəzi Komitəsinə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (sədr), Xəlil bəy Xasməmmədov, Mustafa bəy Vəkilov, Əbdüləli Əmircanov, Əkbər ağa Şeyxülislamov daxil idi.

O, eyni zamanda mühacirət mətbuatının fəal xadimlərindən biri kimi tanınmış, müxtəlif qəzet və məcmuələrdə çoxsaylı məqalələr çap etdirməklə yanaşı “Azəri türk”, “Yeşil yaprak”, “Türk yolu”, “Ergenekon” dərgilərinin naşiri, yaxud redaktoru olmuşdu. Sonralar jurnalistlik fəaliyyətini Türkiyənin nüfuzlu “Ulus” və “Cümhuriyyət” qəzetlərində davam etdirmiş, hətta İkinci  Dünya  Savaşından əvvəl bu qəzetlərin İran müxbiri işləmişdir. Mehmet Sadık Aran uzun müddət həm də Ankaradakı Türk Kültürlərinin Araşdırma İnstitutunun əməkdaşı kimi çalışmış, Sənan təxəllüsü ilə milli ruhlu şeirlər yazmışdı.

Türkiyədəki mühacirlər Sovetlərin təzyiqi ilə sıxışdırılıb ölkədən çıxarılanda Mehmet Sadık Aran Finlandiyaya gedir. Orada İdil-Ural türklərinin uşaqlarını oxutmaq üçün məktəb açaraq müəllim və idarəçi vəzifəsində çalışır. Eyni zamanda türkcə və fincə “Yeni Turan” adlı bir qəzet də təsis edir. Finlandiyadan İstanbula döndükdən sonra mətbu fəaliyyətini davam etdirən Mehmet Sadık Aran İkinci Dünya Savaşından sonra (1939-1945) əvvəl “Millət”, sonra da “Cümhuriyyət” qəzetlərinin müxbiri kimi İranda işləyir”.

 

1971-ci ilin may ayının 28-də -Azərbaycan Cümhuriyətinin elan edilməsinin 53-cü ilində İstanbulda dünyasını dəyişir və Feriköy məzarlığında dəfn edilir. 

 

Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının yardımı ilə həyata keçirilən "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyinin mediada təbliği və müsabiqənin keçirilməsi" layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. 

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Azərbaycan qanunlarını pozan əcnəbilər barədə qərar verilib  
11.12.2018, 18:07

Azərbaycan qanunlarını pozan əcnəbilər barədə qərar verilib  

Bir qrup jurnalist “İlin adamı” elan edildi
11.12.2018, 18:00

Bir qrup jurnalist “İlin adamı” elan edildi

Zərərvericilərə qarşı nəzarət tədbirləri gücləndirilib
11.12.2018, 17:42

Zərərvericilərə qarşı nəzarət tədbirləri gücləndirilib

Jurnalistin atasını öldürən sürücünün məhkəməsi davam etdi - Şahidlər DANIŞDI   
11.12.2018, 17:41

Jurnalistin atasını öldürən sürücünün məhkəməsi davam etdi - Şahidlər DANIŞDI  

Rusiyalı hərbçi Ermənistanda qətl törətdi
11.12.2018, 17:31

Rusiyalı hərbçi Ermənistanda qətl törətdi

Bayraq və Gerbi təhqir edənlərə bu CƏZALAR kəsiləcək   
11.12.2018, 17:24

Bayraq və Gerbi təhqir edənlərə bu CƏZALAR kəsiləcək  

“Bakcell”dən abunəçilərə möhtəşəm Yeni İl HƏDİYYƏSİ
11.12.2018, 17:10

“Bakcell”dən abunəçilərə möhtəşəm Yeni İl HƏDİYYƏSİ

Azərbaycanlı deputatlar Vyetnamda - FOTO   
11.12.2018, 17:06

Azərbaycanlı deputatlar Vyetnamda - FOTO  

Manat və dollar sabah hansı MƏZƏNNƏDƏ olacaq?
11.12.2018, 17:02

Manat və dollar sabah hansı MƏZƏNNƏDƏ olacaq?

“Mercedes”in vurduğu piyada öldü - BAKIDA
11.12.2018, 16:56

“Mercedes”in vurduğu piyada öldü - BAKIDA

Akif Nağı: “Qarabağ mitinqinin məqsədini başa düşmək istəmirlər”   
11.12.2018, 16:51

Akif Nağı: “Qarabağ mitinqinin məqsədini başa düşmək istəmirlər”   

Fransada etiraz aksiyaları səngimir
11.12.2018, 16:51

Fransada etiraz aksiyaları səngimir

İlhamə Quliyevanın oğlu azadlığa buraxıldı
11.12.2018, 16:47

İlhamə Quliyevanın oğlu azadlığa buraxıldı

“SABAH” qrupları Təhsil fakültəsi yeni layihəyə başlayıb
11.12.2018, 16:41

“SABAH” qrupları Təhsil fakültəsi yeni layihəyə başlayıb

İlqar Məmmədovun evini yardılar
11.12.2018, 16:30

İlqar Məmmədovun evini yardılar

YAP Gəncə şəhər təşkilatında Heydər Əliyevin xatirəsi anılıb
11.12.2018, 16:20

YAP Gəncə şəhər təşkilatında Heydər Əliyevin xatirəsi anılıb

Heydər Əliyev babasının məzarını ziyarət etdi - VİDEO   
11.12.2018, 16:19

Heydər Əliyev babasının məzarını ziyarət etdi - VİDEO  

UNEC-də Heydər Əliyevin anım gününü qeyd olunub
11.12.2018, 16:13

UNEC-də Heydər Əliyevin anım gününü qeyd olunub

Rövşən Rzayev köçkünləri qəbul etdi
11.12.2018, 16:12

Rövşən Rzayev köçkünləri qəbul etdi

Orta məktəbin həyətində 2 ədəd mina tapıldı
11.12.2018, 16:08

Orta məktəbin həyətində 2 ədəd mina tapıldı

Dünyanın ən zəngin azərbaycanlısı öz varisi barədə DANIŞDI
11.12.2018, 15:48

Dünyanın ən zəngin azərbaycanlısı öz varisi barədə DANIŞDI

“Nar” Azərbaycanda yaşıl enerjinin tətbiqini dəstəkləyir
11.12.2018, 15:44

“Nar” Azərbaycanda yaşıl enerjinin tətbiqini dəstəkləyir

Milli Məclis 18 dekabrda bu məsələlərə görə iclas çağırıb - SİYAHI
11.12.2018, 15:39

Milli Məclis 18 dekabrda bu məsələlərə görə iclas çağırıb - SİYAHI

Ötən il ilə müqayisədə 11,5 faiz çox pambıq qəbul edilib
11.12.2018, 15:31

Ötən il ilə müqayisədə 11,5 faiz çox pambıq qəbul edilib

Sürücülər dumana düşdülər - Yol polisi onları müşayiət etdi - VİDEO
11.12.2018, 15:30

Sürücülər dumana düşdülər - Yol polisi onları müşayiət etdi - VİDEO

Hisə verilmiş təhlükəli ət məhsulları hazırlayanlar yaxalandı - FOTOLAR
11.12.2018, 15:22

Hisə verilmiş təhlükəli ət məhsulları hazırlayanlar yaxalandı - FOTOLAR

İran yeni ballistik raket sınaqlarını TƏSDİQLƏDİ
11.12.2018, 15:16

İran yeni ballistik raket sınaqlarını TƏSDİQLƏDİ

Daş bazarında ciddi bahalaşma olub - SƏBƏBLƏR  
11.12.2018, 15:00

Daş bazarında ciddi bahalaşma olub - SƏBƏBLƏR  

Manvel Qriqoryan məhkəmə zalında özündən getdi
11.12.2018, 14:49

Manvel Qriqoryan məhkəmə zalında özündən getdi

Əhali bu il ərzağa, siqaretə, içkiyə nə qədər pul xərcləyib?
11.12.2018, 14:44

Əhali bu il ərzağa, siqaretə, içkiyə nə qədər pul xərcləyib?

Bakı Ali Neft Məktəbinin tələbələri təltif olundular
11.12.2018, 14:37

Bakı Ali Neft Məktəbinin tələbələri təltif olundular

Liderləri Tanrı seçir...   
11.12.2018, 14:28

Liderləri Tanrı seçir...  

Azərbaycanda övladlığagötürmə sistemi təkmilləşdirilir
11.12.2018, 14:24

Azərbaycanda övladlığagötürmə sistemi təkmilləşdirilir

Transsərhəd xəstəliklərinə dair seminar keçirilib
11.12.2018, 14:03

Transsərhəd xəstəliklərinə dair seminar keçirilib

Dövlət xəstəxanalarında pullu xidmət rəsmiləşəcək? - Deputat AYDINLIQ GƏTİRDİ   
11.12.2018, 13:41

Dövlət xəstəxanalarında pullu xidmət rəsmiləşəcək? - Deputat AYDINLIQ GƏTİRDİ  

Elçin Quliyev iranlı komandanla razılıq əldə etdi
11.12.2018, 13:36

Elçin Quliyev iranlı komandanla razılıq əldə etdi

Dövlət himninin ifası zamanı vətəndaşdan tələb olunan ŞƏRTLƏR   
11.12.2018, 13:35

Dövlət himninin ifası zamanı vətəndaşdan tələb olunan ŞƏRTLƏR  

Sabahın hava PROQNOZU - XƏBƏRDARLIQ   
11.12.2018, 13:23

Sabahın hava PROQNOZU - XƏBƏRDARLIQ  

Cəsarətsiz Makron və Türkiyə təcrübəsi
11.12.2018, 13:17

Cəsarətsiz Makron və Türkiyə təcrübəsi

Sərnişinlər qapıları tutdu, metroda sıxlıq yaşandı
11.12.2018, 13:14

Sərnişinlər qapıları tutdu, metroda sıxlıq yaşandı

Korrupsiya İdarəsi Bakıda tikinti aparan vəzifəli şəxslərə cinayət işi açdı  
11.12.2018, 13:10

Korrupsiya İdarəsi Bakıda tikinti aparan vəzifəli şəxslərə cinayət işi açdı  

Yol polisindən Beynəlxalq Sürücülük Vəsiqəsi ilə bağlı TÖVSİYƏLƏR
11.12.2018, 12:59

Yol polisindən Beynəlxalq Sürücülük Vəsiqəsi ilə bağlı TÖVSİYƏLƏR

İlham Əliyev: “İran-Azərbaycan sərhədi dostluq sərhədidir” - YENİLƏNİB
11.12.2018, 12:53

İlham Əliyev: “İran-Azərbaycan sərhədi dostluq sərhədidir” - YENİLƏNİB

Vanqanın 2019-cu il PROQNOZLARI - Putinə sui-qəsd, Trampın xəstələnməsi, dəhşətli sunami...
11.12.2018, 12:50

Vanqanın 2019-cu il PROQNOZLARI - Putinə sui-qəsd, Trampın xəstələnməsi, dəhşətli sunami...

Paşinyanın yeni kadr təyinatları mətbuata SIZDI
11.12.2018, 12:41

Paşinyanın yeni kadr təyinatları mətbuata SIZDI

Yetkinlik yaşına çatmayanlara siqaret satanlar cərimələnib
11.12.2018, 12:31

Yetkinlik yaşına çatmayanlara siqaret satanlar cərimələnib

Goradil və Fatmayidə işıq olmayacaq
11.12.2018, 12:30

Goradil və Fatmayidə işıq olmayacaq

Orta aylıq əməkhaqqı 540 manata çatıb   
11.12.2018, 12:18

Orta aylıq əməkhaqqı 540 manata çatıb  

Elmira Axundovanın Heydər Əliyev haqqındakı kitabına təqdimat keçirildi - FOTOLAR
11.12.2018, 11:59

Elmira Axundovanın Heydər Əliyev haqqındakı kitabına təqdimat keçirildi - FOTOLAR

Brüsseldə Brexit-lə bağlı yekun danışıqlar başlayacaq
11.12.2018, 11:58

Brüsseldə Brexit-lə bağlı yekun danışıqlar başlayacaq

ARXİV