17 oktyabr 2018, Çərşənbə axşamı
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Humanist tərbiyə mədəniyyəti - I YAZI
Humanist tərbiyə mədəniyyəti - I YAZI
11.06.2018, 10:24

Buludxan Xəlilov,
Dövlət Dil Komissiyasının üzvü,
filologiya üzrə elmlər doktoru, professor


Humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında bədii ədəbiyyat ən böyük mənbə və qaynaqdır


R.Taqor yazır: “Ədəbiyyat dünyanı insan qəlbinin nuru ilə işıqlandırır”. Deməli, bədii ədəbiyyatın insanın mədəni inkişafında və kamilləşməsində müstəsna əhəmiyyəti vardır. N.Çernışevski təsadüfi deməmişdir ki, elmi ədəbiyyat insanları nadanlıqdan, bədii ədəbiyyat isə kobudluq və bayağılıqdan xilas edir.


Humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında bədii ədəbiyyat ən böyük mənbə və qaynaqdır. Bu prosesdə bədii ədəbiyyatın roluna iki istiqamətdə yanaşmaq lazımdır. Birincisi, məktəb (orta məktəb) proqramları çərçivəsində şagirdlərin dünyagörüşü, bədii-estetik zövqü, ən başlıcası humanist tərbiyəsi. İkincisi, daha geniş mənada, bütün ömrü boyu bədii ədəbiyyat oxumaq, kino, teatr, televiziya, qəzet və jurnallar vasitəsilə insanda humanist tərbiyə mədəniyyətini formalaşdıran vasitələrdən faydalanmaq. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, hər hansı bir ideyanın geniş xalq kütləsinə çatdırılmasında ən anlaşıqlı vasitə bədii ədəbiyyatdır. İntellektual səviyyəli elita üçün elmi və fəlsəfi əsərlər müxtəlif ideyaları çatdırır. Ancaq geniş xalq kütləsinə ideyanı bədii ədəbiyyatdan başqa yüksək səviyyədə çatdıran ikinci bir vasitə yoxdur. Bədii ədəbiyyat geniş xalq kütləsinin zövqünə kökləndiyi üçün onun oxucuları çoxdur. Deməli, bədii ədəbiyyatın humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında rolu və təsir gücü çox böyükdür.


Humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında şifahi xalq ədəbiyyatının rolu


Millətin hər bir övladı həmin millətə məxsus olan şifahi xalq ədəbiyyatından qaynaqlanaraq humanist tərbiyə mədəniyyətinə yiyələnir. Millətin psixologiyasına, mənəvi aləminə təsir edən ilkin ədəbiyyat nümunələri şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələridir. Burada dastanların, nağılların, atalar sözlərinin, tapmacaların, laylaların rolu əvəzedilməzdir. Millət öz mənini tanımağı ilk anda şifahi xalq ədəbiyyatını öyrənməkdən başlayır. Öz mənini yaxşı tanıyan millətin yaxşı mənada eqosu başlayır.


Mənini və eqosunu tanımağa dair ərəb xalqlarının nağıllarından bir nümunə:


Alim və dənizçi

Alim gəmi ilə səyahətə çıxmışdı. O, dənizçilərin birindən soruşdu:

–       Sən qrammatikanı bilirsənmi?

–       Yox, bilmirəm, deyə dənizçi ona cavab verdi.

Alim dedi:

–       Sən ömrünün yarısını itirmisən.

Çox keçmədən fırtına qopdu, gəmi batmağa başladı. İndi dənizçi alimdən soruşdu:

–       Sən üzə bilirsənmi?

–       Yox, üzə bilmirəm, deyə alim cavab verdi.

Dənizçi dedi:

–       Sən həyatını bütünlüklə itirdin.

Mənini və eqosunu dərk etmək

Məninieqosunu dərk edən millət, eləcə də onun hər bir fərdi mən, sən, o, biz, siz, onlar toplusuna mədəni yanaşmağı, mədəni davranmağı bacarır. Bundan başqa, məninieqosunu dərk etməyin əsası, bünövrəsi ən azı orta əsrlərə, şərqin dahi mütəfəkkiri Cəlaləddin Rumiyə gedib çıxır. Onun yaradıcılığı dünyanın bütün millətləri və dinləri tərəfindən təqdir olunur. O, humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında “mən” və “sən” deməyin məqamlarını ədəbi-bədii düşüncənin fonunda anlada bilir. Bu mənada onun “Bir evdə iki “mən”ə yer yoxdur” hekayəsi ədəb və əxlaq nümunəsidir. Belə ki, Mövlana həqiqi dostluğu belə anladır:

“ – Kor bir şəxs dostunun qapısını döyür. Dostu “Kimdir?” deyə soruşanda “Mən” deyə cavab verir.

Dostu “Get! Hələ vaxtı deyil. Çünki mənim şüfrəmdə xam insana yer yoxdur. Xam insanı ayrılıq atəşindən savayı nə bişirib nifaqdan qurtara bilər?” deyir.

O kədərlənərək oradan uzaqlaşır. Düz 1 il dostunun ayrılıq atəşi ilə yanıb-yaxılır.

Sonra yenə gəlir. Dostunun evinin ətrafında gəzməyə başlayır. Qorxa-qorxa, ağzından ədəbdən kənar bir söz çıxmasın deyə qapını hörmətlə döyür.

Dostu “Kimdir?” deyəndə isə “Könlümü alan sevgili sənsən, sən!” deyir.

Dostu isə cavabında belə deyir:

–     Madam ki indi sən mənsən, onda gəl! Çünki bu evdə iki “mən”ə yer yoxdur”.

Nəfs və ağıl

Tarixboyu dünyadakı insanın qarşısında eyni fəlsəfi problemlər durmuşdur. Belə ki, insanın fiziki, nəfsi və mənəvi mövcudluğu onun təzahür formalarıdır. Ancaq bu təzahür formaları arasında rabitə, əlaqə ilə yanaşı, həm də mübarizə olubdur. Bəzən fiziki tələbat nəfsin üstün olmasına, var-dövlət, taxt-tac üstünlüyünə nail olmaq istəyini güclü edibdir. Bəzən isə mənəvi yüksəliş, intellektual, əxlaqi üstünlük fiziki və nəfsi tələbatı üstələyibdir. Bir sözlə, nəfslə mənəviyyat arasında gedən mübarizə ədəbi mübarizə olmaqla bədii ədəbiyyatın da probleminə çevrilir. Bədii ədəbiyyat bu məsələni humanist tərbiyə mədəniyyətinin xeyrinə həll edir. Bədii ədəbiyyat nəfsin arxasınca qaçmamağı təbliğ edir. Nəfs həmişə çalışır ki, ağlı aldatsın. Nəfsin ağılı necə aldatması sualına Mövlana Cəlaləddin belə bir maraqlı misalla açıqlıq gətirir:

“ – Bir milçək bir gün dəniz kənarında bir yerə qonur. Ətrafını seyr edərkən içində yüzlərcə adam olan nəhəng bir gəmi və bu nəhəng gəmini də bir şəxsin, yəni kapitanın idarə etdiyini görür.

Böyük bir heyrət və təəccüblə öz-özünə belə deyir:

–     Bu necə əcaib bir şeydir? İçində yüzlərcə adam olan bu nəhəng gəmini bir nəfər necə idarə edir?

Bir müddət sonra yenə eyni milçək yol üzərindəki palçıqda bir ulağın nal izinə toplanmış sidik yığıntısı üzərində bir saman çöpü görür. Milçək bu saman çöpünün üzərinə qonur və onu sola-sağa çevirməyə başlayır, sonra da öyünərək belə deyir:

–     Bir az əvvəl mən o bir şəxsin idarə etdiyi gəmiyə heyrət etmişdim. Amma indi eyni şeyi mən də edirəm!

Yazıq milçək özünün də bir dənizdə böyük bir gəmini içindəki insanlarla birlikdə idarə etdiyini sanaraq əzilib-büzülür, qürurlanır.

Hansı ki gəmi hesab etdiyi saman çöpü, dəniz hesab etdiyi nal izinə toplanmış sidik, kapitan hesab etdiyi isə özü, yəni balaca bir milçəkdir.

Beləliklə, özünü yaradan sanan və ilahlığını elan edən yazıq insanların vəziyyəti də buna bənzəyir”.

Mövlana Cəlaləddinin fikrincə, nəfs bir sehrbazdır. Nəfs bir əjdahadır. Ona hakim olmayan firon olar. Nəfs bir bütdür. Elə bir büt ki, digər bütlər də bu bütlərdən doğulmuşdur. Bütü qırmaq asandır, lakin nəfsi asan bir şey hesab etmək böyük bir cahillikdir.

Cəlaləddin Rumi nəfsin mahiyyətini açmaq üçün belə nəql edir:

“ – Uca Yaradan öz nurundan ağılı yaratdı. Sonra ona “Gəl!” dedi. O da dərhal gəldi. “Get!” dedi. O da əmrə tabe oldu və getdi. Daha sonra da “Sən kimsən, mən kiməm?” deyə soruşdu.

Ağıl bu suala bu cavabı verdi:

–     Sən mənim Rəhim olan Rəbbimsən. Mən isə sənin aciz qulunam.

Bu cavabdan sonra Rəbbimiz “Ey ağıl! Səndən daha əziz bir varlıq yaratmadım” buyurdu.

Daha sonra Allah atəşdən nəfsi yaratdı. Ona “Gəl!” dedi. Nəfs bu əmrə tabe olmadı.

Uca yaradan ondan da soruşdu:

–     Mən kiməm, sən kimsən?

Nəfs bu suala “Mən mənəm, sən sənsən!” deyərək cavab verdi.

Uca Allah nəfsi atəşə ataraq cəzalandırdı və yenidən soruşdu. Ancaq cavab dəyişmədi. Nəfs yenə “Mən mənəm, sən sənsən!” dedi.

Allah – Taala bu dəfə nəfsi ac və susuz saxladı. Aclıqdan sonra yenə “Mən kiməm, sən kimsən?” deyə soruşdu.

Nəfs yalnız aclıqdan və susuzluqdan sonra doğru danışdı:

–     Sən mənim Rəhim olan Rəbbimsən, mən də sənin aciz qulunam”.

Bəxtiyar Vahabzadənin yaradıcılığında “Tamah-Ləyaqət” məsələsi öz bədii həllini tapır. O yazır:

Nəfsinə qul olsan... Nə deyim sənə?

Ağlına güvənmə, güvən mədənə.

Adın insan olar, özün böcəksən,

Boyundan yüz dəfə kiçiləcəksən.

Dünyanı udsan da doymaz gözlərin

Dibi görünməyən quyudur tamah.

Adəmdən Hatəmə dəyirman təkin

Nə töksən,

                          əridir,

                                    üyüdür tamah.

Özünü yüz dəfə kiçildib, amma

Mədəni yüz misli böyüdür tamah.

İnsan dərk edirsə bu gerçəkləri,

Onun zatındakı tamah bəs nədir?

Cənnəti almaya satandan bəri

Tamah, ləyaqətlə bəhsəbəsdədir.

Nəsfinə uyanın

                                    dövri-qədimdən

Həmişə silahı xəyanət oldu.

Bu da qəribədir,

                                    Bəs, necin görən,

Tamahın qurbanı ləyaqət oldu?

Ağlı mədəsindən xırda gədələr

Dünyanı yedirdi öz niyyətinə.

Kəsib tamahından ulu dədələr

Caladı həmişə layəqətinə.

Alçalda-alçalda şəxsiyyətini

                                             heç olur

Şərdən də xeyir güdənlər.

Ac qalar, alçalmaz,

                          ləyaqətini

                                    tamah qılıncına qalxan edənlər.

Acgöz “qazancında” yenə uduzdu.

Çünki o pozdu –

Tamahla ləyaqət arasındakı

Nazik xətləri.

Görə bilmədi adi bir korun

Yaxşıca gördüyü həqiqətləri...

Sərvətə qul olan bir rüşvətxorun

Xəlvət qazandığı var-dövlət oldu

Aşkar itirdiyi ləyaqət oldu.

 

Meymun – ləyaqətin insan övladı.

Ləyaqət – insanın ikinci adı.

Ləyaqət – insana ən doğru ünvan.

İnsan bu ad ilə dördayaqlıdan

İki ayaqlıya bir tarix keçdi.

İnsan qətrə-qətrə insaniləşdi

Yalnız öz insanlıq ləyaqətilə...

Qazandıq bu adı biz gilə-gilə.

İndi ləyaqətlə qazandığımız

İnsanlıq adını itirəkmi biz?

 

Ardı var... 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Yeni İl ərəfəsində əfv olmayacaq
17.10.2018, 13:21

Yeni İl ərəfəsində əfv olmayacaq

DİN yeni şəxsiyyət vəsiqələri ilə bağlı tədbir görməyə çağırdı  
17.10.2018, 13:02

DİN yeni şəxsiyyət vəsiqələri ilə bağlı tədbir görməyə çağırdı  

Əczaçını hədələyib 2000 manat oğurlayan saxlanıldı
17.10.2018, 12:55

Əczaçını hədələyib 2000 manat oğurlayan saxlanıldı

Əli Əhmədov nümayəndə heyətini Çinə apardı   
17.10.2018, 12:49

Əli Əhmədov nümayəndə heyətini Çinə apardı  

Sabah hava necə olacaq? - PROQNOZ   
17.10.2018, 12:39

Sabah hava necə olacaq? - PROQNOZ  

Elmin İnkişafı Fondu “Aqrar tədqiqatlar” müsabiqəsi elan etdi
17.10.2018, 12:35

Elmin İnkişafı Fondu “Aqrar tədqiqatlar” müsabiqəsi elan etdi

Nazirlik:  Bayıldakı sürüşmədə bir ev dağılıb
17.10.2018, 12:27

Nazirlik:  Bayıldakı sürüşmədə bir ev dağılıb

Əli Hüseynli: “8 mindən çox məhkum humanistləşdirmə sərəncamının təsir dairəsinə düşüb” - ÖZƏL   
17.10.2018, 12:24

Əli Hüseynli: “8 mindən çox məhkum humanistləşdirmə sərəncamının təsir dairəsinə düşüb” - ÖZƏL  

Pompeo itən jurnalistlə bağlı Türkiyəyə gəldi
17.10.2018, 12:09

Pompeo itən jurnalistlə bağlı Türkiyəyə gəldi

“Nar” abunəçilərinə pulsuz danışıq dəqiqələr hədiyyə etdi
17.10.2018, 11:59

“Nar” abunəçilərinə pulsuz danışıq dəqiqələr hədiyyə etdi

Bu gün yağış, külək davam edəcək
17.10.2018, 11:57

Bu gün yağış, külək davam edəcək

Lənkəranda soyğunçuluq edən saxlanıldı
17.10.2018, 11:55

Lənkəranda soyğunçuluq edən saxlanıldı

Çingiz Qənizadə: “Erməniləri sevən Leyla Yunus kimilər narahatdır”   
17.10.2018, 11:53

Çingiz Qənizadə: “Erməniləri sevən Leyla Yunus kimilər narahatdır”  

Bakıda ağır qəza: avtobus sürücüsü və vəzifəli şəxs həbs edildi - FOTOLAR
17.10.2018, 11:52

Bakıda ağır qəza: avtobus sürücüsü və vəzifəli şəxs həbs edildi - FOTOLAR

Paşinyan baş nazir postuna namizəd olmayacaq
17.10.2018, 11:50

Paşinyan baş nazir postuna namizəd olmayacaq

Arıçı Səbuhi Nəbiyev: “Nəslimiz arı saxlamağa 150 il əvvəl başlayıb”
17.10.2018, 11:44

Arıçı Səbuhi Nəbiyev: “Nəslimiz arı saxlamağa 150 il əvvəl başlayıb”

ABŞ-ın keçmiş səfiri Gündüz Tahirlinin mağazasından şəkil paylaşdı - FOTO
17.10.2018, 11:36

ABŞ-ın keçmiş səfiri Gündüz Tahirlinin mağazasından şəkil paylaşdı - FOTO

Bibiheybətdə də torpaq sürüşdü, divar uçdu - FOTOLAR
17.10.2018, 11:30

Bibiheybətdə də torpaq sürüşdü, divar uçdu - FOTOLAR

Faktiki hava şəraiti açıqlandı
17.10.2018, 11:29

Faktiki hava şəraiti açıqlandı

Rəşad Vahabzadə: “Ekoloji kənd təsərrüfatının qayəsi keyfiyyətli məhsullar istehsal etməkdir”
17.10.2018, 11:27

Rəşad Vahabzadə: “Ekoloji kənd təsərrüfatının qayəsi keyfiyyətli məhsullar istehsal etməkdir”

Paşinyan getdi ki, yenidən qayıtsın - Erməni baş nazirin TAKTİKASI   
17.10.2018, 11:19

Paşinyan getdi ki, yenidən qayıtsın - Erməni baş nazirin TAKTİKASI  

ABŞ Polşaya qaz satacaq
17.10.2018, 11:15

ABŞ Polşaya qaz satacaq

Sabah Bakıda ilk Milli Turizm Sammiti keçiriləcək   
17.10.2018, 11:08

Sabah Bakıda ilk Milli Turizm Sammiti keçiriləcək  

Kadırov: “Sən Makqreqoru bir zərbəylə yerə sərməli idin”
17.10.2018, 11:02

Kadırov: “Sən Makqreqoru bir zərbəylə yerə sərməli idin”

ADU-da AXC dövrünün mətbuatı müzakirəyə çıxarıldı
17.10.2018, 10:59

ADU-da AXC dövrünün mətbuatı müzakirəyə çıxarıldı

Azərbaycanda nə qədər yoxsul var? - Nazirlik AÇIQLADI
17.10.2018, 10:46

Azərbaycanda nə qədər yoxsul var? - Nazirlik AÇIQLADI

Rektor Prezident təqaüdü alan 26 tələbə ilə görüşdü - FOTO   
17.10.2018, 10:31

Rektor Prezident təqaüdü alan 26 tələbə ilə görüşdü - FOTO  

Kapital Bank-dan təhsil işçilərinə “Yenə də beş”
17.10.2018, 10:31

Kapital Bank-dan təhsil işçilərinə “Yenə də beş”

Axtarışda olan 37 nəfər tutuldu 
17.10.2018, 10:29

Axtarışda olan 37 nəfər tutuldu 

ADA Universitetində tibbi aksiya keçiriləcək
17.10.2018, 10:08

ADA Universitetində tibbi aksiya keçiriləcək

Kaliforniyada 18 oktyabr “Azərbaycanın Müstəqillik Günü” elan edilib
17.10.2018, 10:03

Kaliforniyada 18 oktyabr “Azərbaycanın Müstəqillik Günü” elan edilib

Hacıqabulda qoyun oğrusu saxlanıldı
17.10.2018, 09:54

Hacıqabulda qoyun oğrusu saxlanıldı

17 oktyabr Yoxsulluqla Mübarizə günüdür - Azərbaycanda rəsmi yoxsulluq səviyyəsi..   
17.10.2018, 09:51

17 oktyabr Yoxsulluqla Mübarizə günüdür - Azərbaycanda rəsmi yoxsulluq səviyyəsi..  

Cəbhədə təxribat - Müdafiə Nazirliyi məlumat yaydı
17.10.2018, 09:49

Cəbhədə təxribat - Müdafiə Nazirliyi məlumat yaydı

Badamdarda vəziyyət daha da təhlükəli həddə çatdı
17.10.2018, 09:31

Badamdarda vəziyyət daha da təhlükəli həddə çatdı

Millətlər Liqasında 4-cü tura yekun vurulub - NƏTİCƏLƏR   
17.10.2018, 09:19

Millətlər Liqasında 4-cü tura yekun vurulub - NƏTİCƏLƏR  

BakuBus-un 3 avtobusu toqquşdu
17.10.2018, 08:59

BakuBus-un 3 avtobusu toqquşdu

Bakının əsas avtomagistrallarında sürət həddi endirildi   
17.10.2018, 08:52

Bakının əsas avtomagistrallarında sürət həddi endirildi  

Manat və dolların bugünkü MƏZƏNNƏSİ
17.10.2018, 08:44

Manat və dolların bugünkü MƏZƏNNƏSİ

Tbilisidə Azərbaycanın Dövlət Müstəqilliyi Günü qeyd edildi
17.10.2018, 01:01

Tbilisidə Azərbaycanın Dövlət Müstəqilliyi Günü qeyd edildi

İşğal altındakı yurd yerlərimiz: Hoçaz abidələri - FOTOLAR
17.10.2018, 00:43

İşğal altındakı yurd yerlərimiz: Hoçaz abidələri - FOTOLAR

Bakıda IV Küçə yeməyi festivalı keçiriləcək
17.10.2018, 00:22

Bakıda IV Küçə yeməyi festivalı keçiriləcək

Uşaqlarınızı zəngin olması üçün öyrətməyin
17.10.2018, 00:10

Uşaqlarınızı zəngin olması üçün öyrətməyin

Jurnalistin ölümündə şübhəli bilinən baş konsul İstanbulu tərk etdi
16.10.2018, 23:57

Jurnalistin ölümündə şübhəli bilinən baş konsul İstanbulu tərk etdi

Mingəçevirli gənc bıçaqlandı
16.10.2018, 23:34

Mingəçevirli gənc bıçaqlandı

Azərbaycan nefti ucuzlaşdı
16.10.2018, 23:23

Azərbaycan nefti ucuzlaşdı

Azərbaycanın U-21 yığması Norveçlə oyunda qələbəni əldən verib
16.10.2018, 23:08

Azərbaycanın U-21 yığması Norveçlə oyunda qələbəni əldən verib

İranın neft ixracı kəskin azalıb
16.10.2018, 22:53

İranın neft ixracı kəskin azalıb

Sarkisyan hökumətin istefasını qəbul etdi
16.10.2018, 22:40

Sarkisyan hökumətin istefasını qəbul etdi

Gürcüstanda prezidentlik üçün 25 namizəd yarışacaq
16.10.2018, 22:21

Gürcüstanda prezidentlik üçün 25 namizəd yarışacaq

ARXİV