10 dekabr 2018, Bazar ertəsi
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Humanist tərbiyə mədəniyyəti - I YAZI
Humanist tərbiyə mədəniyyəti - I YAZI
11.06.2018, 10:24

Buludxan Xəlilov,
Dövlət Dil Komissiyasının üzvü,
filologiya üzrə elmlər doktoru, professor


Humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında bədii ədəbiyyat ən böyük mənbə və qaynaqdır


R.Taqor yazır: “Ədəbiyyat dünyanı insan qəlbinin nuru ilə işıqlandırır”. Deməli, bədii ədəbiyyatın insanın mədəni inkişafında və kamilləşməsində müstəsna əhəmiyyəti vardır. N.Çernışevski təsadüfi deməmişdir ki, elmi ədəbiyyat insanları nadanlıqdan, bədii ədəbiyyat isə kobudluq və bayağılıqdan xilas edir.


Humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında bədii ədəbiyyat ən böyük mənbə və qaynaqdır. Bu prosesdə bədii ədəbiyyatın roluna iki istiqamətdə yanaşmaq lazımdır. Birincisi, məktəb (orta məktəb) proqramları çərçivəsində şagirdlərin dünyagörüşü, bədii-estetik zövqü, ən başlıcası humanist tərbiyəsi. İkincisi, daha geniş mənada, bütün ömrü boyu bədii ədəbiyyat oxumaq, kino, teatr, televiziya, qəzet və jurnallar vasitəsilə insanda humanist tərbiyə mədəniyyətini formalaşdıran vasitələrdən faydalanmaq. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, hər hansı bir ideyanın geniş xalq kütləsinə çatdırılmasında ən anlaşıqlı vasitə bədii ədəbiyyatdır. İntellektual səviyyəli elita üçün elmi və fəlsəfi əsərlər müxtəlif ideyaları çatdırır. Ancaq geniş xalq kütləsinə ideyanı bədii ədəbiyyatdan başqa yüksək səviyyədə çatdıran ikinci bir vasitə yoxdur. Bədii ədəbiyyat geniş xalq kütləsinin zövqünə kökləndiyi üçün onun oxucuları çoxdur. Deməli, bədii ədəbiyyatın humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında rolu və təsir gücü çox böyükdür.


Humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında şifahi xalq ədəbiyyatının rolu


Millətin hər bir övladı həmin millətə məxsus olan şifahi xalq ədəbiyyatından qaynaqlanaraq humanist tərbiyə mədəniyyətinə yiyələnir. Millətin psixologiyasına, mənəvi aləminə təsir edən ilkin ədəbiyyat nümunələri şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələridir. Burada dastanların, nağılların, atalar sözlərinin, tapmacaların, laylaların rolu əvəzedilməzdir. Millət öz mənini tanımağı ilk anda şifahi xalq ədəbiyyatını öyrənməkdən başlayır. Öz mənini yaxşı tanıyan millətin yaxşı mənada eqosu başlayır.


Mənini və eqosunu tanımağa dair ərəb xalqlarının nağıllarından bir nümunə:


Alim və dənizçi

Alim gəmi ilə səyahətə çıxmışdı. O, dənizçilərin birindən soruşdu:

–       Sən qrammatikanı bilirsənmi?

–       Yox, bilmirəm, deyə dənizçi ona cavab verdi.

Alim dedi:

–       Sən ömrünün yarısını itirmisən.

Çox keçmədən fırtına qopdu, gəmi batmağa başladı. İndi dənizçi alimdən soruşdu:

–       Sən üzə bilirsənmi?

–       Yox, üzə bilmirəm, deyə alim cavab verdi.

Dənizçi dedi:

–       Sən həyatını bütünlüklə itirdin.

Mənini və eqosunu dərk etmək

Məninieqosunu dərk edən millət, eləcə də onun hər bir fərdi mən, sən, o, biz, siz, onlar toplusuna mədəni yanaşmağı, mədəni davranmağı bacarır. Bundan başqa, məninieqosunu dərk etməyin əsası, bünövrəsi ən azı orta əsrlərə, şərqin dahi mütəfəkkiri Cəlaləddin Rumiyə gedib çıxır. Onun yaradıcılığı dünyanın bütün millətləri və dinləri tərəfindən təqdir olunur. O, humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında “mən” və “sən” deməyin məqamlarını ədəbi-bədii düşüncənin fonunda anlada bilir. Bu mənada onun “Bir evdə iki “mən”ə yer yoxdur” hekayəsi ədəb və əxlaq nümunəsidir. Belə ki, Mövlana həqiqi dostluğu belə anladır:

“ – Kor bir şəxs dostunun qapısını döyür. Dostu “Kimdir?” deyə soruşanda “Mən” deyə cavab verir.

Dostu “Get! Hələ vaxtı deyil. Çünki mənim şüfrəmdə xam insana yer yoxdur. Xam insanı ayrılıq atəşindən savayı nə bişirib nifaqdan qurtara bilər?” deyir.

O kədərlənərək oradan uzaqlaşır. Düz 1 il dostunun ayrılıq atəşi ilə yanıb-yaxılır.

Sonra yenə gəlir. Dostunun evinin ətrafında gəzməyə başlayır. Qorxa-qorxa, ağzından ədəbdən kənar bir söz çıxmasın deyə qapını hörmətlə döyür.

Dostu “Kimdir?” deyəndə isə “Könlümü alan sevgili sənsən, sən!” deyir.

Dostu isə cavabında belə deyir:

–     Madam ki indi sən mənsən, onda gəl! Çünki bu evdə iki “mən”ə yer yoxdur”.

Nəfs və ağıl

Tarixboyu dünyadakı insanın qarşısında eyni fəlsəfi problemlər durmuşdur. Belə ki, insanın fiziki, nəfsi və mənəvi mövcudluğu onun təzahür formalarıdır. Ancaq bu təzahür formaları arasında rabitə, əlaqə ilə yanaşı, həm də mübarizə olubdur. Bəzən fiziki tələbat nəfsin üstün olmasına, var-dövlət, taxt-tac üstünlüyünə nail olmaq istəyini güclü edibdir. Bəzən isə mənəvi yüksəliş, intellektual, əxlaqi üstünlük fiziki və nəfsi tələbatı üstələyibdir. Bir sözlə, nəfslə mənəviyyat arasında gedən mübarizə ədəbi mübarizə olmaqla bədii ədəbiyyatın da probleminə çevrilir. Bədii ədəbiyyat bu məsələni humanist tərbiyə mədəniyyətinin xeyrinə həll edir. Bədii ədəbiyyat nəfsin arxasınca qaçmamağı təbliğ edir. Nəfs həmişə çalışır ki, ağlı aldatsın. Nəfsin ağılı necə aldatması sualına Mövlana Cəlaləddin belə bir maraqlı misalla açıqlıq gətirir:

“ – Bir milçək bir gün dəniz kənarında bir yerə qonur. Ətrafını seyr edərkən içində yüzlərcə adam olan nəhəng bir gəmi və bu nəhəng gəmini də bir şəxsin, yəni kapitanın idarə etdiyini görür.

Böyük bir heyrət və təəccüblə öz-özünə belə deyir:

–     Bu necə əcaib bir şeydir? İçində yüzlərcə adam olan bu nəhəng gəmini bir nəfər necə idarə edir?

Bir müddət sonra yenə eyni milçək yol üzərindəki palçıqda bir ulağın nal izinə toplanmış sidik yığıntısı üzərində bir saman çöpü görür. Milçək bu saman çöpünün üzərinə qonur və onu sola-sağa çevirməyə başlayır, sonra da öyünərək belə deyir:

–     Bir az əvvəl mən o bir şəxsin idarə etdiyi gəmiyə heyrət etmişdim. Amma indi eyni şeyi mən də edirəm!

Yazıq milçək özünün də bir dənizdə böyük bir gəmini içindəki insanlarla birlikdə idarə etdiyini sanaraq əzilib-büzülür, qürurlanır.

Hansı ki gəmi hesab etdiyi saman çöpü, dəniz hesab etdiyi nal izinə toplanmış sidik, kapitan hesab etdiyi isə özü, yəni balaca bir milçəkdir.

Beləliklə, özünü yaradan sanan və ilahlığını elan edən yazıq insanların vəziyyəti də buna bənzəyir”.

Mövlana Cəlaləddinin fikrincə, nəfs bir sehrbazdır. Nəfs bir əjdahadır. Ona hakim olmayan firon olar. Nəfs bir bütdür. Elə bir büt ki, digər bütlər də bu bütlərdən doğulmuşdur. Bütü qırmaq asandır, lakin nəfsi asan bir şey hesab etmək böyük bir cahillikdir.

Cəlaləddin Rumi nəfsin mahiyyətini açmaq üçün belə nəql edir:

“ – Uca Yaradan öz nurundan ağılı yaratdı. Sonra ona “Gəl!” dedi. O da dərhal gəldi. “Get!” dedi. O da əmrə tabe oldu və getdi. Daha sonra da “Sən kimsən, mən kiməm?” deyə soruşdu.

Ağıl bu suala bu cavabı verdi:

–     Sən mənim Rəhim olan Rəbbimsən. Mən isə sənin aciz qulunam.

Bu cavabdan sonra Rəbbimiz “Ey ağıl! Səndən daha əziz bir varlıq yaratmadım” buyurdu.

Daha sonra Allah atəşdən nəfsi yaratdı. Ona “Gəl!” dedi. Nəfs bu əmrə tabe olmadı.

Uca yaradan ondan da soruşdu:

–     Mən kiməm, sən kimsən?

Nəfs bu suala “Mən mənəm, sən sənsən!” deyərək cavab verdi.

Uca Allah nəfsi atəşə ataraq cəzalandırdı və yenidən soruşdu. Ancaq cavab dəyişmədi. Nəfs yenə “Mən mənəm, sən sənsən!” dedi.

Allah – Taala bu dəfə nəfsi ac və susuz saxladı. Aclıqdan sonra yenə “Mən kiməm, sən kimsən?” deyə soruşdu.

Nəfs yalnız aclıqdan və susuzluqdan sonra doğru danışdı:

–     Sən mənim Rəhim olan Rəbbimsən, mən də sənin aciz qulunam”.

Bəxtiyar Vahabzadənin yaradıcılığında “Tamah-Ləyaqət” məsələsi öz bədii həllini tapır. O yazır:

Nəfsinə qul olsan... Nə deyim sənə?

Ağlına güvənmə, güvən mədənə.

Adın insan olar, özün böcəksən,

Boyundan yüz dəfə kiçiləcəksən.

Dünyanı udsan da doymaz gözlərin

Dibi görünməyən quyudur tamah.

Adəmdən Hatəmə dəyirman təkin

Nə töksən,

                          əridir,

                                    üyüdür tamah.

Özünü yüz dəfə kiçildib, amma

Mədəni yüz misli böyüdür tamah.

İnsan dərk edirsə bu gerçəkləri,

Onun zatındakı tamah bəs nədir?

Cənnəti almaya satandan bəri

Tamah, ləyaqətlə bəhsəbəsdədir.

Nəsfinə uyanın

                                    dövri-qədimdən

Həmişə silahı xəyanət oldu.

Bu da qəribədir,

                                    Bəs, necin görən,

Tamahın qurbanı ləyaqət oldu?

Ağlı mədəsindən xırda gədələr

Dünyanı yedirdi öz niyyətinə.

Kəsib tamahından ulu dədələr

Caladı həmişə layəqətinə.

Alçalda-alçalda şəxsiyyətini

                                             heç olur

Şərdən də xeyir güdənlər.

Ac qalar, alçalmaz,

                          ləyaqətini

                                    tamah qılıncına qalxan edənlər.

Acgöz “qazancında” yenə uduzdu.

Çünki o pozdu –

Tamahla ləyaqət arasındakı

Nazik xətləri.

Görə bilmədi adi bir korun

Yaxşıca gördüyü həqiqətləri...

Sərvətə qul olan bir rüşvətxorun

Xəlvət qazandığı var-dövlət oldu

Aşkar itirdiyi ləyaqət oldu.

 

Meymun – ləyaqətin insan övladı.

Ləyaqət – insanın ikinci adı.

Ləyaqət – insana ən doğru ünvan.

İnsan bu ad ilə dördayaqlıdan

İki ayaqlıya bir tarix keçdi.

İnsan qətrə-qətrə insaniləşdi

Yalnız öz insanlıq ləyaqətilə...

Qazandıq bu adı biz gilə-gilə.

İndi ləyaqətlə qazandığımız

İnsanlıq adını itirəkmi biz?

 

Ardı var... 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Astarada qatar 28 yaşlı gənci vuraraq öldürüb
10.12.2018, 23:21

Astarada qatar 28 yaşlı gənci vuraraq öldürüb

Lənkəranda 46 yaşlı kişi xalasının evindən itkin düşdü
10.12.2018, 23:11

Lənkəranda 46 yaşlı kişi xalasının evindən itkin düşdü

Fransada gürcü, azərbaycanlı və ermənilərin təmsil olunduğu cinayətkar qruplaşmanın üvzləri saxlanılıb 
10.12.2018, 22:30

Fransada gürcü, azərbaycanlı və ermənilərin təmsil olunduğu cinayətkar qruplaşmanın üvzləri saxlanılıb 

Azərbaycanda qızıl və gümüş bahalaşdı
10.12.2018, 22:07

Azərbaycanda qızıl və gümüş bahalaşdı

Sabunçuda mənzildən qadın meyiti tapıldı
10.12.2018, 21:39

Sabunçuda mənzildən qadın meyiti tapıldı

Bu şəxslərin maaşı artdı
10.12.2018, 21:21

Bu şəxslərin maaşı artdı

Novxanıda iki avtomobil toqquşdu, ölən və xəsarət alanlar var
10.12.2018, 20:58

Novxanıda iki avtomobil toqquşdu, ölən və xəsarət alanlar var

Səudiyyə Qaşıqçının qatillərini Türkiyəyə vermədi
10.12.2018, 20:45

Səudiyyə Qaşıqçının qatillərini Türkiyəyə vermədi

İstanbulda “İrəvan-gizlədilmiş həqiqətlər“ sənədli filmi nümayiş olunub - FOTOLAR
10.12.2018, 20:43

İstanbulda “İrəvan-gizlədilmiş həqiqətlər“ sənədli filmi nümayiş olunub - FOTOLAR

Qubada orta məktəbdə baş verən yanğın söndürülüb
10.12.2018, 20:40

Qubada orta məktəbdə baş verən yanğın söndürülüb

Paşinyan: “Ermənistan NATO üzvlüyünə can atmır”
10.12.2018, 20:34

Paşinyan: “Ermənistan NATO üzvlüyünə can atmır”

Qar ABŞ-ı “dondurdu” - 276 min adam işıqsızdı
10.12.2018, 20:19

Qar ABŞ-ı “dondurdu” - 276 min adam işıqsızdı

Naxçıvanda döyüş atışlı taktiki-xüsusi təlimlər keçirilib - FOTOLAR
10.12.2018, 19:45

Naxçıvanda döyüş atışlı taktiki-xüsusi təlimlər keçirilib - FOTOLAR

Aeroport yolunda nəqliyyatın sıxlığı müşahidə edilir - BNA
10.12.2018, 19:34

Aeroport yolunda nəqliyyatın sıxlığı müşahidə edilir - BNA

Keçmiş nazir müavini bıçaqlandı - GÜRCÜSTANDA
10.12.2018, 19:20

Keçmiş nazir müavini bıçaqlandı - GÜRCÜSTANDA

Sabunçuda 3 otaqlı ev yanıb
10.12.2018, 19:03

Sabunçuda 3 otaqlı ev yanıb

Azərbaycan nümayəndə heyəti Gürcüstan Prezidentinin inauqurasiyasında iştirak edəcək
10.12.2018, 18:55

Azərbaycan nümayəndə heyəti Gürcüstan Prezidentinin inauqurasiyasında iştirak edəcək

Xətai rayonunun bu hissələrində qaz olmayacaq
10.12.2018, 18:48

Xətai rayonunun bu hissələrində qaz olmayacaq

Qubada məktəbdə yanğın - İcra başçısı hadisə yerinə gəldi
10.12.2018, 18:40

Qubada məktəbdə yanğın - İcra başçısı hadisə yerinə gəldi

Heydər Əliyev Mərkəzində Xocalı-Gədəbəy arxeoloji mədəniyyəti incisinin təqdimatı olub - FOTO
10.12.2018, 18:33

Heydər Əliyev Mərkəzində Xocalı-Gədəbəy arxeoloji mədəniyyəti incisinin təqdimatı olub - FOTO

Daha 2 piyada yol qəzasının qurbanı oldu
10.12.2018, 18:25

Daha 2 piyada yol qəzasının qurbanı oldu

Muxtar Babayev Türkiyəli həmkarını qəbul edib
10.12.2018, 18:17

Muxtar Babayev Türkiyəli həmkarını qəbul edib

Cəlilabadda 30 yaşlı kişi xəstəxanada öldü
10.12.2018, 18:10

Cəlilabadda 30 yaşlı kişi xəstəxanada öldü

Ziyafət Əsgərov: “O saxta video - montajı onu yayanların vicdanına buraxıram”
10.12.2018, 17:59

Ziyafət Əsgərov: “O saxta video - montajı onu yayanların vicdanına buraxıram”

Braziliyadakı Azərbaycan məktəbində xeyriyyə tədbiri keçirilib
10.12.2018, 17:58

Braziliyadakı Azərbaycan məktəbində xeyriyyə tədbiri keçirilib

Prezident övladlığa götürmə ilə bağlı fərman imzaladı   
10.12.2018, 17:49

Prezident övladlığa götürmə ilə bağlı fərman imzaladı  

İlham Əliyev Burkina-Fasonun dövlət başçısını təbrik etdi
10.12.2018, 17:48

İlham Əliyev Burkina-Fasonun dövlət başçısını təbrik etdi

Sabah Bakıda Azərbaycan-Türkiyə biznes forumu keçiriləcək
10.12.2018, 17:40

Sabah Bakıda Azərbaycan-Türkiyə biznes forumu keçiriləcək

Dillər Universitetində Heydər Əliyev anıldı
10.12.2018, 17:39

Dillər Universitetində Heydər Əliyev anıldı

“Qarabağ problemi ilə bağlı dövlət qurumu yaradılsın” - Eldar Namazovun təklifinə REAKSİYA   
10.12.2018, 17:37

“Qarabağ problemi ilə bağlı dövlət qurumu yaradılsın” - Eldar Namazovun təklifinə REAKSİYA  

Elmi kadrların attestasiyasının aparılması işi təkmilləşdirilir - SƏRƏNCAM
10.12.2018, 17:31

Elmi kadrların attestasiyasının aparılması işi təkmilləşdirilir - SƏRƏNCAM

Kanada azərbaycanlıları erməni təxribatına etiraz edir
10.12.2018, 17:28

Kanada azərbaycanlıları erməni təxribatına etiraz edir

İlham Əliyev onlara fəxri adlar verdi - SİYAHI
10.12.2018, 17:24

İlham Əliyev onlara fəxri adlar verdi - SİYAHI

Vaqif Əsədov və Ceyhun Topçubaşov mükafatlandırıldı 
10.12.2018, 17:22

Vaqif Əsədov və Ceyhun Topçubaşov mükafatlandırıldı 

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ
10.12.2018, 17:18

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ

Qaraçuxur və Əmircan susuz qalacaq
10.12.2018, 17:17

Qaraçuxur və Əmircan susuz qalacaq

Azərbaycanla Türkiyə arasında Əməkdaşlıq Protokolu imzalanıb
10.12.2018, 17:09

Azərbaycanla Türkiyə arasında Əməkdaşlıq Protokolu imzalanıb

Rusiyada Əvəz Ələkbərov və Tofiq Quliyevin müəllifi olduğu kitab çıxdı
10.12.2018, 17:07

Rusiyada Əvəz Ələkbərov və Tofiq Quliyevin müəllifi olduğu kitab çıxdı

Bakı meriyası “Qarabağ mitinqi”nə “YOX” dedi
10.12.2018, 16:52

Bakı meriyası “Qarabağ mitinqi”nə “YOX” dedi

“Nar” gənclərə karyera qurmaqda dəstək olur
10.12.2018, 16:45

“Nar” gənclərə karyera qurmaqda dəstək olur

Bosniya və Herseqovinada AXC ilə bağlı konfrans keçirildi -  FOTO
10.12.2018, 16:41

Bosniya və Herseqovinada AXC ilə bağlı konfrans keçirildi -  FOTO

Böyük Britaniya Brexit-lə bağlı səsvermə keçirməyəcək
10.12.2018, 16:41

Böyük Britaniya Brexit-lə bağlı səsvermə keçirməyəcək

110 dövlət əmlakı özəlləşdirilir
10.12.2018, 16:37

110 dövlət əmlakı özəlləşdirilir

Azərbaycanda müəllim 7-ci sinif şagirdi ilə evləndi: “Ona dərs demişəm” - VİDEO
10.12.2018, 16:30

Azərbaycanda müəllim 7-ci sinif şagirdi ilə evləndi: “Ona dərs demişəm” - VİDEO

“Bakcell”ə “Ən yaxşı təqdimat” sertifikatı verildi
10.12.2018, 16:23

“Bakcell”ə “Ən yaxşı təqdimat” sertifikatı verildi

Azercell könüllü gənclərlə həmrəy oldu
10.12.2018, 16:15

Azercell könüllü gənclərlə həmrəy oldu

Bu ölkənin prezidentini 5-ci dəfə vəzifəsindən kənarlaşdırdılar
10.12.2018, 16:07

Bu ölkənin prezidentini 5-ci dəfə vəzifəsindən kənarlaşdırdılar

Rufiz Qonaqovun kitabının təqdimatı oldu
10.12.2018, 16:07

Rufiz Qonaqovun kitabının təqdimatı oldu

Koçaryanın vəkili jurnalistə Azərbaycan dilində CAVAB VERDİ - VİDEO  
10.12.2018, 15:55

Koçaryanın vəkili jurnalistə Azərbaycan dilində CAVAB VERDİ - VİDEO  

Qubada yanğın törədən şəxs saxlanıldı
10.12.2018, 15:47

Qubada yanğın törədən şəxs saxlanıldı

ARXİV