10 dekabr 2018, Bazar ertəsi
Ana Səhifə - GÜNDƏM - Dilim-dilim olan ana dilim
Dilim-dilim olan ana dilim
14.06.2018, 13:45

Mülatif Adurov
veteran telejurnalist

 

Təxminən iki ildən bir qədər çox müddət əvvəl mənim Modern.az saytında  “Dilim-dilim olan ana dilim” sərlövhəli məqaləm dərc olunmuşdu. O vaxt məqaləyə münasibət bildirən oxucuların əksəriyyəti dilimizin saflığını qorumaq üçün  irəli sürülən təklifləri birmənalı şəkildə dəstəkləmişdi. Bu gün də həmin yazı aktuallığını itirməyib. Əksinə, dilimizin saflığına biganə qalan adamlar öz danışıqlarında daha ciddi səhvlərə yol verirlər.

Bütün bunları nəzərə alaraq bəzi düzəlişlər və əlavələr etməklə həmin yazını eyni sərlövhə ilə oxucuların diqqətinə çatdırıram.
 

***

Azərbaycan dilinə xələl gətirən nöqsanların aradan qaldırılması barədə çox vədlər verilib. Mütəxəssislər – dilçi alimlər dönə-dönə təkliflər irəli sürüblər. Təəssüf, çox təəssüflər olsun ki, bu sahədə elə bir dönüş yaranmır.


Biz ədəbi dilimizi qəzetlərdən, televiziya və radiolardan öyrənirik. Acı həqiqətdir ki, nəinki öyrənirik, əksinə orta və ali məktəblərdə aldığımız biliyi də itiririk.


Dilimizin orfoqrafik və qrammatik qaydaları var. Buna ciddi riayət olunmasına hamı cavabdehdir. Danışıq dilində bəzilərinin yol verdiyi nöqsanlara bir o qədər də irad tutmaq ədalətsiz olardı. Lakin bunu ədəbi dilin keşiyində durmalı olan kütləvi informasiya vasitələrinə bağışlamaq olmaz.


Söhbət özəl televiziya kanallarından, saytlardan gedir. Onların hamısında mətnlərdə və titrlərdə mübtəda-xəbər uzlaşması qaydaları kobud şəkildə pozulur. Halbuki bu qaydalar orta məktəbin 5-ci -6-cı siniflərində öyrədilir. Məgər bunu ali təhsilli jurnalistlər, xüsusilə aparıcılar bilmirlər? Dilimizin saflığının qorunmasına xələl gətirən bu mövzunu çox xırdalamaq istəmirik. Mənim monitorinqimdə belə müşahidələr yüzlərlə, minlərlədir. Sadalamaq istəmirəm, ayıbdır. Titrlər savadsızlıq aynasına çevrilib. Əksəriyyət redaktorlar xüsusi və ümumi isimləri ayıra bilmədiklərinə görə böyük-kiçik hərflə yazılışlarda səhvə yol verirlər.


Bəzi ifadələri yersiz işlədən redaktorlardan birinə irad tutdum. Dedim ki, “nümayəndə heyəti” tək haldır. Ona görə də “nümayəndə heyəti məzarın üstünə gül qoydular” demək düzgün deyil. Məndən vəzifəcə üstün olan həmkarım :

- Axı, nümayəndə heyətində  bir şəxs olmur, çoxlu adam olur.

- Dəxli yoxdur, istəyirsən lap 35 min adam olsun, - deyə izaha keçdim. – Xalq, camaat, əhali, heyət ... bu qəbildəndir. Əgər mübtəda bu sözlərdən biridirsə xəbər tək halda səslənməlidir.


Daha sonra misal çəkdim ki, ulu öndər Heydər Əliyev nitqlərində “xalq” sözünü işlədirdisə, cümləsi nə qədər uzun, mürəkkəb olsa belə, cümlənin feilini tək halda deyərdi.


Hava haqqında məlumatı səsləndirən aparıcılar “hava şəraiti” ifadəsini hər cümləbaşı səsləndirirlər. “Şərait” sözünə ehtiyac varmı? Dədə-babadan eşitmişik: hava küləkli olar, isti olar, soyuq olar, yağmurlu-yağmursuz olar, deyiblər. “Şəraiti” sözü  haradan çıxıb?


Son zamanlar türkcədən götürülmə “qatılmaq” sözü çox işlədilir. “Akademiklər iclasa qatıldılar” kimi və s. Dilimizdə “qatılmaq” məsdəri var: məsələn, “dovğaya göyərti qatıldı”, “quma sement qatıldı” və s. deyimləri kimi. Akademiki, alimi iclasa qatmaq nə deməkdir?


Xəbərlər oxunan verilişlərdə heç yerinə düşməyən ifadələr işlədilir. Sammit, qurultay, iclas ... işinə başladı. “İşinə” nə deməkdir? “İclas başladı” deyəndə anlaşılmır bəyəm? Hətta bəzən ifadəni gücləndirmək məqsədi ilə “öz” sözünü də əlavə edirlər: “qurultay öz işinə başladı”. Sual olunur: qurultay öz işinə başlamayanda kimin işinə başlayır?


Və ya “yerdə qaldı” ifadəsi. Bunu “yıxılmaq” anlamında işlədirlər. Əgər “futbolçu yerdə qaldı” deyiriksə, onda gərək “göydə qaldı” da səsləndirək ...


Mübahisəli ifadələr var. “Milli” sözünü necə gəldi işlədirlər. Müstəqillik dövründə “Milli Elmlər Akademiyası” ifadəsinə çox adam etiraz etsə də, bu ifadə qəbul olundu. Elm elmdir, onun millisi, qeyri-millisi ola bilməz. “Milli onkologiya mərkəzi”. Onkologiya xəstəliyinin millisi də olur? “Onkologiya üzrə milli mərkəz” deyilsə daha anlaşıqlı olar.


Yeri gəlmişkən, deyək ki, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti bir vaxtlar ciddi monitorinq keçirməyə başladı: restoran və mağazaların, şadlıq saraylarının adlarının fransız, ingilis sözlərindən təmizlənməsi məqsədi ilə. Ortada heç bir nəticə yoxdur. Yabançı adlar baş alıb gedir... Bu yaxınlarda tanınmış şair və iti qələmli telejurnalist, müasir poeziyamızın məşhur simalarından biri Telli Pənahqızı dilimizin saflığını qorumaq məqsədi ilə çox dəyərli bir müsahibə vermişdi. O canı yananlıqla xarici dillərdə səslənən restoran, mağaza adlarına qarşı çıxmışdı.


Daha bir diqqəti çəkən qüsur. Hətta rəsmi məlumatlarda belə “telefonla zəng etdi” ifadəsi işlədilir. Bəyəm başqa cür də zəng olur? “Zəng etdi” deyəndə aydın olur ki, telefonla zəng olunub, qapı zəngi çalınmayıb.

Bir vaxtlar tanınmış televiziya aparıcılarından birinin dilindən “Belə deyək də... “ ifadəsi düşmürdü. Çoxları bunu yenilik kimi qəbul etsə də, bəzi iradlardan sonra bu ifadə tədricən efirdən yığışdırıldı.


Bu yaxınlarda efirə müsahibə verən elmlər namizədi hər sətirbaşı, hətta bir cümlədə bir neçə dəfə “belə deyək də ...” ifadəsini işlətməklə ikrah doğururdu.


Efirlərdə tez-tez “abidənin önünə əklil qoyuldu” əvəzinə “məzarı üstünə” ifadəsi işlədilir. Bu ifadə “abidənin önünə” kimi işlədilməlidir. Abidənin üstünə gül düzməzlər, önünə gül- əklil qoyarlar. Gülü məzarın üstünə düzərlər.


Dilimizin qanunlarına əsasən hər obyekti ədəd adı ilə fərqləndirməzlər.  Məsələn, “3 ədəd yaşıllıq köşkü salındı”. Burada ədəd sözü gülünc doğurur. Və ya “5 ədəd çoxmərtəbəli bina tikildi”. Əgər “beş” sözü  deyilirsə “ədədə” ehtiyac yoxdur. “Ədəd” sözü ədədi mallara aiddir:kibrit, yumurta, siqaret, papiros və s.


Televiziyaların “Xəbərlər” proqramlarında Ermənistanla bağlı xəbər oxunur. Bunun ardınca isə “İndi “Xarici xəbərlər” blokunu təqdim edirik “. Bəyəm Ermənistan xarici ölkə deyil? Və ya əksinə: Yevlaxdan bir süjet yayımlanır. Ardında “indi isə digər xarici ölkələrlə bağlı xəbərlərə baxın” Bəyəm Yevlax xarici ölkədir?!..


Nə isə ... belə faktlar çoxdur. Milli Televiziya və Radio Şurası müntəzəm monitorinqlər keçirir. Savadlı, peşəkar adamlar cəlb olunub bu işə. Bəs onlar belə qüsurlara necə dözürlər? 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Bu şəxslərin maaşı artdı
10.12.2018, 21:21

Bu şəxslərin maaşı artdı

Novxanıda iki avtomobil toqquşdu, ölən və xəsarət alanlar var
10.12.2018, 20:58

Novxanıda iki avtomobil toqquşdu, ölən və xəsarət alanlar var

Səudiyyə Qaşıqçının qatillərini Türkiyəyə vermədi
10.12.2018, 20:45

Səudiyyə Qaşıqçının qatillərini Türkiyəyə vermədi

İstanbulda “İrəvan-gizlədilmiş həqiqətlər“ sənədli filmi nümayiş olunub - FOTOLAR
10.12.2018, 20:43

İstanbulda “İrəvan-gizlədilmiş həqiqətlər“ sənədli filmi nümayiş olunub - FOTOLAR

Qubada orta məktəbdə baş verən yanğın söndürülüb
10.12.2018, 20:40

Qubada orta məktəbdə baş verən yanğın söndürülüb

Paşinyan: “Ermənistan NATO üzvlüyünə can atmır”
10.12.2018, 20:34

Paşinyan: “Ermənistan NATO üzvlüyünə can atmır”

Qar ABŞ-ı “dondurdu” - 276 min adam işıqsızdı
10.12.2018, 20:19

Qar ABŞ-ı “dondurdu” - 276 min adam işıqsızdı

Naxçıvanda döyüş atışlı taktiki-xüsusi təlimlər keçirilib - FOTOLAR
10.12.2018, 19:45

Naxçıvanda döyüş atışlı taktiki-xüsusi təlimlər keçirilib - FOTOLAR

Aeroport yolunda nəqliyyatın sıxlığı müşahidə edilir - BNA
10.12.2018, 19:34

Aeroport yolunda nəqliyyatın sıxlığı müşahidə edilir - BNA

Keçmiş nazir müavini bıçaqlandı - GÜRCÜSTANDA
10.12.2018, 19:20

Keçmiş nazir müavini bıçaqlandı - GÜRCÜSTANDA

Sabunçuda 3 otaqlı ev yanıb
10.12.2018, 19:03

Sabunçuda 3 otaqlı ev yanıb

Azərbaycan nümayəndə heyəti Gürcüstan Prezidentinin inauqurasiyasında iştirak edəcək
10.12.2018, 18:55

Azərbaycan nümayəndə heyəti Gürcüstan Prezidentinin inauqurasiyasında iştirak edəcək

Xətai rayonunun bu hissələrində qaz olmayacaq
10.12.2018, 18:48

Xətai rayonunun bu hissələrində qaz olmayacaq

Qubada məktəbdə yanğın - İcra başçısı hadisə yerinə gəldi
10.12.2018, 18:40

Qubada məktəbdə yanğın - İcra başçısı hadisə yerinə gəldi

Heydər Əliyev Mərkəzində Xocalı-Gədəbəy arxeoloji mədəniyyəti incisinin təqdimatı olub - FOTO
10.12.2018, 18:33

Heydər Əliyev Mərkəzində Xocalı-Gədəbəy arxeoloji mədəniyyəti incisinin təqdimatı olub - FOTO

Daha 2 piyada yol qəzasının qurbanı oldu
10.12.2018, 18:25

Daha 2 piyada yol qəzasının qurbanı oldu

Muxtar Babayev Türkiyəli həmkarını qəbul edib
10.12.2018, 18:17

Muxtar Babayev Türkiyəli həmkarını qəbul edib

Cəlilabadda 30 yaşlı kişi xəstəxanada öldü
10.12.2018, 18:10

Cəlilabadda 30 yaşlı kişi xəstəxanada öldü

Ziyafət Əsgərov: “O saxta video - montajı onu yayanların vicdanına buraxıram”
10.12.2018, 17:59

Ziyafət Əsgərov: “O saxta video - montajı onu yayanların vicdanına buraxıram”

Braziliyadakı Azərbaycan məktəbində xeyriyyə tədbiri keçirilib
10.12.2018, 17:58

Braziliyadakı Azərbaycan məktəbində xeyriyyə tədbiri keçirilib

Prezident övladlığa götürmə ilə bağlı fərman imzaladı   
10.12.2018, 17:49

Prezident övladlığa götürmə ilə bağlı fərman imzaladı  

İlham Əliyev Burkina-Fasonun dövlət başçısını təbrik etdi
10.12.2018, 17:48

İlham Əliyev Burkina-Fasonun dövlət başçısını təbrik etdi

Sabah Bakıda Azərbaycan-Türkiyə biznes forumu keçiriləcək
10.12.2018, 17:40

Sabah Bakıda Azərbaycan-Türkiyə biznes forumu keçiriləcək

Dillər Universitetində Heydər Əliyev anıldı
10.12.2018, 17:39

Dillər Universitetində Heydər Əliyev anıldı

“Qarabağ problemi ilə bağlı dövlət qurumu yaradılsın” - Eldar Namazovun təklifinə REAKSİYA   
10.12.2018, 17:37

“Qarabağ problemi ilə bağlı dövlət qurumu yaradılsın” - Eldar Namazovun təklifinə REAKSİYA  

Elmi kadrların attestasiyasının aparılması işi təkmilləşdirilir - SƏRƏNCAM
10.12.2018, 17:31

Elmi kadrların attestasiyasının aparılması işi təkmilləşdirilir - SƏRƏNCAM

Kanada azərbaycanlıları erməni təxribatına etiraz edir
10.12.2018, 17:28

Kanada azərbaycanlıları erməni təxribatına etiraz edir

İlham Əliyev onlara fəxri adlar verdi - SİYAHI
10.12.2018, 17:24

İlham Əliyev onlara fəxri adlar verdi - SİYAHI

Vaqif Əsədov və Ceyhun Topçubaşov mükafatlandırıldı 
10.12.2018, 17:22

Vaqif Əsədov və Ceyhun Topçubaşov mükafatlandırıldı 

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ
10.12.2018, 17:18

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ

Qaraçuxur və Əmircan susuz qalacaq
10.12.2018, 17:17

Qaraçuxur və Əmircan susuz qalacaq

Azərbaycanla Türkiyə arasında Əməkdaşlıq Protokolu imzalanıb
10.12.2018, 17:09

Azərbaycanla Türkiyə arasında Əməkdaşlıq Protokolu imzalanıb

Rusiyada Əvəz Ələkbərov və Tofiq Quliyevin müəllifi olduğu kitab çıxdı
10.12.2018, 17:07

Rusiyada Əvəz Ələkbərov və Tofiq Quliyevin müəllifi olduğu kitab çıxdı

Bakı meriyası “Qarabağ mitinqi”nə “YOX” dedi
10.12.2018, 16:52

Bakı meriyası “Qarabağ mitinqi”nə “YOX” dedi

“Nar” gənclərə karyera qurmaqda dəstək olur
10.12.2018, 16:45

“Nar” gənclərə karyera qurmaqda dəstək olur

Bosniya və Herseqovinada AXC ilə bağlı konfrans keçirildi -  FOTO
10.12.2018, 16:41

Bosniya və Herseqovinada AXC ilə bağlı konfrans keçirildi -  FOTO

Böyük Britaniya Brexit-lə bağlı səsvermə keçirməyəcək
10.12.2018, 16:41

Böyük Britaniya Brexit-lə bağlı səsvermə keçirməyəcək

110 dövlət əmlakı özəlləşdirilir
10.12.2018, 16:37

110 dövlət əmlakı özəlləşdirilir

Azərbaycanda müəllim 7-ci sinif şagirdi ilə evləndi: “Ona dərs demişəm” - VİDEO
10.12.2018, 16:30

Azərbaycanda müəllim 7-ci sinif şagirdi ilə evləndi: “Ona dərs demişəm” - VİDEO

“Bakcell”ə “Ən yaxşı təqdimat” sertifikatı verildi
10.12.2018, 16:23

“Bakcell”ə “Ən yaxşı təqdimat” sertifikatı verildi

Azercell könüllü gənclərlə həmrəy oldu
10.12.2018, 16:15

Azercell könüllü gənclərlə həmrəy oldu

Bu ölkənin prezidentini 5-ci dəfə vəzifəsindən kənarlaşdırdılar
10.12.2018, 16:07

Bu ölkənin prezidentini 5-ci dəfə vəzifəsindən kənarlaşdırdılar

Rufiz Qonaqovun kitabının təqdimatı oldu
10.12.2018, 16:07

Rufiz Qonaqovun kitabının təqdimatı oldu

Koçaryanın vəkili jurnalistə Azərbaycan dilində CAVAB VERDİ - VİDEO  
10.12.2018, 15:55

Koçaryanın vəkili jurnalistə Azərbaycan dilində CAVAB VERDİ - VİDEO  

Qubada yanğın törədən şəxs saxlanıldı
10.12.2018, 15:47

Qubada yanğın törədən şəxs saxlanıldı

Öz həyatlarını “süpürməyə” çıxan süpürgəçilər...
10.12.2018, 15:40

Öz həyatlarını “süpürməyə” çıxan süpürgəçilər...

Gəncədə qızla oğlan dəm qazından zəhərləndi - Biri öldü   
10.12.2018, 15:30

Gəncədə qızla oğlan dəm qazından zəhərləndi - Biri öldü  

Bakıda piyadanı vurub öldürən sərxoş sürücü tutuldu
10.12.2018, 15:15

Bakıda piyadanı vurub öldürən sərxoş sürücü tutuldu

Saakaşviliyə qarşı daha bir ittiham irəli sürüldü
10.12.2018, 14:46

Saakaşviliyə qarşı daha bir ittiham irəli sürüldü

Ağcabədidə 5 kiloqramdan artıq marixuana aşkarlandı
10.12.2018, 14:31

Ağcabədidə 5 kiloqramdan artıq marixuana aşkarlandı

ARXİV