15 avqust 2018, Çərşənbə axşamı
Ana Səhifə - GÜNDƏM - Dilim-dilim olan ana dilim
Dilim-dilim olan ana dilim
14.06.2018, 13:45

Mülatif Adurov
veteran telejurnalist

 

Təxminən iki ildən bir qədər çox müddət əvvəl mənim Modern.az saytında  “Dilim-dilim olan ana dilim” sərlövhəli məqaləm dərc olunmuşdu. O vaxt məqaləyə münasibət bildirən oxucuların əksəriyyəti dilimizin saflığını qorumaq üçün  irəli sürülən təklifləri birmənalı şəkildə dəstəkləmişdi. Bu gün də həmin yazı aktuallığını itirməyib. Əksinə, dilimizin saflığına biganə qalan adamlar öz danışıqlarında daha ciddi səhvlərə yol verirlər.

Bütün bunları nəzərə alaraq bəzi düzəlişlər və əlavələr etməklə həmin yazını eyni sərlövhə ilə oxucuların diqqətinə çatdırıram.
 

***

Azərbaycan dilinə xələl gətirən nöqsanların aradan qaldırılması barədə çox vədlər verilib. Mütəxəssislər – dilçi alimlər dönə-dönə təkliflər irəli sürüblər. Təəssüf, çox təəssüflər olsun ki, bu sahədə elə bir dönüş yaranmır.


Biz ədəbi dilimizi qəzetlərdən, televiziya və radiolardan öyrənirik. Acı həqiqətdir ki, nəinki öyrənirik, əksinə orta və ali məktəblərdə aldığımız biliyi də itiririk.


Dilimizin orfoqrafik və qrammatik qaydaları var. Buna ciddi riayət olunmasına hamı cavabdehdir. Danışıq dilində bəzilərinin yol verdiyi nöqsanlara bir o qədər də irad tutmaq ədalətsiz olardı. Lakin bunu ədəbi dilin keşiyində durmalı olan kütləvi informasiya vasitələrinə bağışlamaq olmaz.


Söhbət özəl televiziya kanallarından, saytlardan gedir. Onların hamısında mətnlərdə və titrlərdə mübtəda-xəbər uzlaşması qaydaları kobud şəkildə pozulur. Halbuki bu qaydalar orta məktəbin 5-ci -6-cı siniflərində öyrədilir. Məgər bunu ali təhsilli jurnalistlər, xüsusilə aparıcılar bilmirlər? Dilimizin saflığının qorunmasına xələl gətirən bu mövzunu çox xırdalamaq istəmirik. Mənim monitorinqimdə belə müşahidələr yüzlərlə, minlərlədir. Sadalamaq istəmirəm, ayıbdır. Titrlər savadsızlıq aynasına çevrilib. Əksəriyyət redaktorlar xüsusi və ümumi isimləri ayıra bilmədiklərinə görə böyük-kiçik hərflə yazılışlarda səhvə yol verirlər.


Bəzi ifadələri yersiz işlədən redaktorlardan birinə irad tutdum. Dedim ki, “nümayəndə heyəti” tək haldır. Ona görə də “nümayəndə heyəti məzarın üstünə gül qoydular” demək düzgün deyil. Məndən vəzifəcə üstün olan həmkarım :

- Axı, nümayəndə heyətində  bir şəxs olmur, çoxlu adam olur.

- Dəxli yoxdur, istəyirsən lap 35 min adam olsun, - deyə izaha keçdim. – Xalq, camaat, əhali, heyət ... bu qəbildəndir. Əgər mübtəda bu sözlərdən biridirsə xəbər tək halda səslənməlidir.


Daha sonra misal çəkdim ki, ulu öndər Heydər Əliyev nitqlərində “xalq” sözünü işlədirdisə, cümləsi nə qədər uzun, mürəkkəb olsa belə, cümlənin feilini tək halda deyərdi.


Hava haqqında məlumatı səsləndirən aparıcılar “hava şəraiti” ifadəsini hər cümləbaşı səsləndirirlər. “Şərait” sözünə ehtiyac varmı? Dədə-babadan eşitmişik: hava küləkli olar, isti olar, soyuq olar, yağmurlu-yağmursuz olar, deyiblər. “Şəraiti” sözü  haradan çıxıb?


Son zamanlar türkcədən götürülmə “qatılmaq” sözü çox işlədilir. “Akademiklər iclasa qatıldılar” kimi və s. Dilimizdə “qatılmaq” məsdəri var: məsələn, “dovğaya göyərti qatıldı”, “quma sement qatıldı” və s. deyimləri kimi. Akademiki, alimi iclasa qatmaq nə deməkdir?


Xəbərlər oxunan verilişlərdə heç yerinə düşməyən ifadələr işlədilir. Sammit, qurultay, iclas ... işinə başladı. “İşinə” nə deməkdir? “İclas başladı” deyəndə anlaşılmır bəyəm? Hətta bəzən ifadəni gücləndirmək məqsədi ilə “öz” sözünü də əlavə edirlər: “qurultay öz işinə başladı”. Sual olunur: qurultay öz işinə başlamayanda kimin işinə başlayır?


Və ya “yerdə qaldı” ifadəsi. Bunu “yıxılmaq” anlamında işlədirlər. Əgər “futbolçu yerdə qaldı” deyiriksə, onda gərək “göydə qaldı” da səsləndirək ...


Mübahisəli ifadələr var. “Milli” sözünü necə gəldi işlədirlər. Müstəqillik dövründə “Milli Elmlər Akademiyası” ifadəsinə çox adam etiraz etsə də, bu ifadə qəbul olundu. Elm elmdir, onun millisi, qeyri-millisi ola bilməz. “Milli onkologiya mərkəzi”. Onkologiya xəstəliyinin millisi də olur? “Onkologiya üzrə milli mərkəz” deyilsə daha anlaşıqlı olar.


Yeri gəlmişkən, deyək ki, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti bir vaxtlar ciddi monitorinq keçirməyə başladı: restoran və mağazaların, şadlıq saraylarının adlarının fransız, ingilis sözlərindən təmizlənməsi məqsədi ilə. Ortada heç bir nəticə yoxdur. Yabançı adlar baş alıb gedir... Bu yaxınlarda tanınmış şair və iti qələmli telejurnalist, müasir poeziyamızın məşhur simalarından biri Telli Pənahqızı dilimizin saflığını qorumaq məqsədi ilə çox dəyərli bir müsahibə vermişdi. O canı yananlıqla xarici dillərdə səslənən restoran, mağaza adlarına qarşı çıxmışdı.


Daha bir diqqəti çəkən qüsur. Hətta rəsmi məlumatlarda belə “telefonla zəng etdi” ifadəsi işlədilir. Bəyəm başqa cür də zəng olur? “Zəng etdi” deyəndə aydın olur ki, telefonla zəng olunub, qapı zəngi çalınmayıb.

Bir vaxtlar tanınmış televiziya aparıcılarından birinin dilindən “Belə deyək də... “ ifadəsi düşmürdü. Çoxları bunu yenilik kimi qəbul etsə də, bəzi iradlardan sonra bu ifadə tədricən efirdən yığışdırıldı.


Bu yaxınlarda efirə müsahibə verən elmlər namizədi hər sətirbaşı, hətta bir cümlədə bir neçə dəfə “belə deyək də ...” ifadəsini işlətməklə ikrah doğururdu.


Efirlərdə tez-tez “abidənin önünə əklil qoyuldu” əvəzinə “məzarı üstünə” ifadəsi işlədilir. Bu ifadə “abidənin önünə” kimi işlədilməlidir. Abidənin üstünə gül düzməzlər, önünə gül- əklil qoyarlar. Gülü məzarın üstünə düzərlər.


Dilimizin qanunlarına əsasən hər obyekti ədəd adı ilə fərqləndirməzlər.  Məsələn, “3 ədəd yaşıllıq köşkü salındı”. Burada ədəd sözü gülünc doğurur. Və ya “5 ədəd çoxmərtəbəli bina tikildi”. Əgər “beş” sözü  deyilirsə “ədədə” ehtiyac yoxdur. “Ədəd” sözü ədədi mallara aiddir:kibrit, yumurta, siqaret, papiros və s.


Televiziyaların “Xəbərlər” proqramlarında Ermənistanla bağlı xəbər oxunur. Bunun ardınca isə “İndi “Xarici xəbərlər” blokunu təqdim edirik “. Bəyəm Ermənistan xarici ölkə deyil? Və ya əksinə: Yevlaxdan bir süjet yayımlanır. Ardında “indi isə digər xarici ölkələrlə bağlı xəbərlərə baxın” Bəyəm Yevlax xarici ölkədir?!..


Nə isə ... belə faktlar çoxdur. Milli Televiziya və Radio Şurası müntəzəm monitorinqlər keçirir. Savadlı, peşəkar adamlar cəlb olunub bu işə. Bəs onlar belə qüsurlara necə dözürlər? 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Milli parka zibil atdı, 500 manat cərimələndi
15.08.2018, 11:08

Milli parka zibil atdı, 500 manat cərimələndi

Tanınmış jurnalist Səbuhi Məmmədli xəstəxanaya yerləşdirildi
15.08.2018, 10:50

Tanınmış jurnalist Səbuhi Məmmədli xəstəxanaya yerləşdirildi

Bu ərazilər susuz qalacaq - SİYAHI
15.08.2018, 10:44

Bu ərazilər susuz qalacaq - SİYAHI

 «Magistr» jurnalının 7-ci nömrəsi çapdan çıxıb
15.08.2018, 10:37

 «Magistr» jurnalının 7-ci nömrəsi çapdan çıxıb

Mehman Hüseynov şərti azadlıq üçün məhkəməyə müraciət etdi
15.08.2018, 10:20

Mehman Hüseynov şərti azadlıq üçün məhkəməyə müraciət etdi

Nazirlik: Verilən göstərişləri icra etməyən iaşə obyektlərinin fəaliyyəti dayandırılacaq
15.08.2018, 10:16

Nazirlik: Verilən göstərişləri icra etməyən iaşə obyektlərinin fəaliyyəti dayandırılacaq

Putin Şimali Koreya lideri ilə görüşə RAZILAŞDI
15.08.2018, 10:12

Putin Şimali Koreya lideri ilə görüşə RAZILAŞDI

Kapital Bank “Breyn Rinq”in qalib komandasını mükafatlandırdı
15.08.2018, 10:06

Kapital Bank “Breyn Rinq”in qalib komandasını mükafatlandırdı

Ermənistan atəşkəsi 91 dəfə pozdu
15.08.2018, 09:52

Ermənistan atəşkəsi 91 dəfə pozdu

Məktəbəhazırlıq qruplarına sənəd qəbulu başlayır
15.08.2018, 09:38

Məktəbəhazırlıq qruplarına sənəd qəbulu başlayır

ABŞ müdafiə naziri Rusiya və Çini HƏDƏLƏDİ
15.08.2018, 09:37

ABŞ müdafiə naziri Rusiya və Çini HƏDƏLƏDİ

İtaliyada körpü uçması nəticəsində ölənlərin sayı 31-ə çatdı
15.08.2018, 09:30

İtaliyada körpü uçması nəticəsində ölənlərin sayı 31-ə çatdı

Polis bir gündə 79 nəfəri saxladı
15.08.2018, 09:19

Polis bir gündə 79 nəfəri saxladı

Ərdoğan ABŞ məhsullarına idxal rüsumunu artırdı
15.08.2018, 09:06

Ərdoğan ABŞ məhsullarına idxal rüsumunu artırdı

Azərbaycan manatının 26 yaşı tamam oldu
15.08.2018, 09:00

Azərbaycan manatının 26 yaşı tamam oldu

Azərbaycanda bəzi qazilərin rütbəsi artırılıb
15.08.2018, 08:38

Azərbaycanda bəzi qazilərin rütbəsi artırılıb

Manat və dolların bugünkü MƏZƏNNƏSİ
15.08.2018, 08:27

Manat və dolların bugünkü MƏZƏNNƏSİ

Bakıda qəza böyük tıxac yaratdı
15.08.2018, 00:56

Bakıda qəza böyük tıxac yaratdı

Baş nazir faciə qurbanlarının sayını açıqladı: 22 nəfər
15.08.2018, 00:42

Baş nazir faciə qurbanlarının sayını açıqladı: 22 nəfər

Qarabağdakı abidələrimizin memarlıq quruluşu dəyişdirilir - FOTOLAR
15.08.2018, 00:29

Qarabağdakı abidələrimizin memarlıq quruluşu dəyişdirilir - FOTOLAR

Bitkoin ucuzlaşıb
15.08.2018, 00:13

Bitkoin ucuzlaşıb

Qurban Qurbanov komandadan razıdır
14.08.2018, 23:58

Qurban Qurbanov komandadan razıdır

Lənkəranda qohumu gənc qadını bıçaqladı
14.08.2018, 23:46

Lənkəranda qohumu gənc qadını bıçaqladı

Körpü uçan şəhərdə iki günlük matəm elan edildi
14.08.2018, 23:31

Körpü uçan şəhərdə iki günlük matəm elan edildi

Azərbaycan qızıl hasilatından 180 milyon gəlir əldə edib
14.08.2018, 23:17

Azərbaycan qızıl hasilatından 180 milyon gəlir əldə edib

Azərbaycan nefti ucuzlaşdı
14.08.2018, 23:01

Azərbaycan nefti ucuzlaşdı

“Qarabağ” mübarizəni Avropa Liqasında davam etdirəcək – YENİLƏNİB
14.08.2018, 22:49

“Qarabağ” mübarizəni Avropa Liqasında davam etdirəcək – YENİLƏNİB

Yaşamaq üçün ən yaxşı şəhər
14.08.2018, 22:24

Yaşamaq üçün ən yaxşı şəhər

Bakı küçələrini bu maşınlar süpürəcək - VİDEO
14.08.2018, 22:06

Bakı küçələrini bu maşınlar süpürəcək - VİDEO

İtaliyada körpünün uçma səbəbi bilindi
14.08.2018, 21:52

İtaliyada körpünün uçma səbəbi bilindi

Ömrün 55-də şəhidliyin mübarək... - VİDEO
14.08.2018, 21:37

Ömrün 55-də şəhidliyin mübarək... - VİDEO

“Bu Xəzərlə bağlı bütün danışıqlarda rekorddur” - Lavrov
14.08.2018, 21:16

“Bu Xəzərlə bağlı bütün danışıqlarda rekorddur” - Lavrov

Xətaidə mənzildə kişi meyiti tapıldı
14.08.2018, 20:54

Xətaidə mənzildə kişi meyiti tapıldı

Bakıda dolları belə yandırdılar - VİDEO   
14.08.2018, 20:42

Bakıda dolları belə yandırdılar - VİDEO  

Türkiyə ABŞ istehsalı olan tikinti materiallarından imtina edir
14.08.2018, 20:29

Türkiyə ABŞ istehsalı olan tikinti materiallarından imtina edir

ARXİV