18 iyun 2018, Bazar ertəsi
Ana Səhifə - GÜNDƏM - Dilim-dilim olan ana dilim
Dilim-dilim olan ana dilim
14.06.2018, 13:45

Mülatif Adurov
veteran telejurnalist

 

Təxminən iki ildən bir qədər çox müddət əvvəl mənim Modern.az saytında  “Dilim-dilim olan ana dilim” sərlövhəli məqaləm dərc olunmuşdu. O vaxt məqaləyə münasibət bildirən oxucuların əksəriyyəti dilimizin saflığını qorumaq üçün  irəli sürülən təklifləri birmənalı şəkildə dəstəkləmişdi. Bu gün də həmin yazı aktuallığını itirməyib. Əksinə, dilimizin saflığına biganə qalan adamlar öz danışıqlarında daha ciddi səhvlərə yol verirlər.

Bütün bunları nəzərə alaraq bəzi düzəlişlər və əlavələr etməklə həmin yazını eyni sərlövhə ilə oxucuların diqqətinə çatdırıram.
 

***

Azərbaycan dilinə xələl gətirən nöqsanların aradan qaldırılması barədə çox vədlər verilib. Mütəxəssislər – dilçi alimlər dönə-dönə təkliflər irəli sürüblər. Təəssüf, çox təəssüflər olsun ki, bu sahədə elə bir dönüş yaranmır.


Biz ədəbi dilimizi qəzetlərdən, televiziya və radiolardan öyrənirik. Acı həqiqətdir ki, nəinki öyrənirik, əksinə orta və ali məktəblərdə aldığımız biliyi də itiririk.


Dilimizin orfoqrafik və qrammatik qaydaları var. Buna ciddi riayət olunmasına hamı cavabdehdir. Danışıq dilində bəzilərinin yol verdiyi nöqsanlara bir o qədər də irad tutmaq ədalətsiz olardı. Lakin bunu ədəbi dilin keşiyində durmalı olan kütləvi informasiya vasitələrinə bağışlamaq olmaz.


Söhbət özəl televiziya kanallarından, saytlardan gedir. Onların hamısında mətnlərdə və titrlərdə mübtəda-xəbər uzlaşması qaydaları kobud şəkildə pozulur. Halbuki bu qaydalar orta məktəbin 5-ci -6-cı siniflərində öyrədilir. Məgər bunu ali təhsilli jurnalistlər, xüsusilə aparıcılar bilmirlər? Dilimizin saflığının qorunmasına xələl gətirən bu mövzunu çox xırdalamaq istəmirik. Mənim monitorinqimdə belə müşahidələr yüzlərlə, minlərlədir. Sadalamaq istəmirəm, ayıbdır. Titrlər savadsızlıq aynasına çevrilib. Əksəriyyət redaktorlar xüsusi və ümumi isimləri ayıra bilmədiklərinə görə böyük-kiçik hərflə yazılışlarda səhvə yol verirlər.


Bəzi ifadələri yersiz işlədən redaktorlardan birinə irad tutdum. Dedim ki, “nümayəndə heyəti” tək haldır. Ona görə də “nümayəndə heyəti məzarın üstünə gül qoydular” demək düzgün deyil. Məndən vəzifəcə üstün olan həmkarım :

- Axı, nümayəndə heyətində  bir şəxs olmur, çoxlu adam olur.

- Dəxli yoxdur, istəyirsən lap 35 min adam olsun, - deyə izaha keçdim. – Xalq, camaat, əhali, heyət ... bu qəbildəndir. Əgər mübtəda bu sözlərdən biridirsə xəbər tək halda səslənməlidir.


Daha sonra misal çəkdim ki, ulu öndər Heydər Əliyev nitqlərində “xalq” sözünü işlədirdisə, cümləsi nə qədər uzun, mürəkkəb olsa belə, cümlənin feilini tək halda deyərdi.


Hava haqqında məlumatı səsləndirən aparıcılar “hava şəraiti” ifadəsini hər cümləbaşı səsləndirirlər. “Şərait” sözünə ehtiyac varmı? Dədə-babadan eşitmişik: hava küləkli olar, isti olar, soyuq olar, yağmurlu-yağmursuz olar, deyiblər. “Şəraiti” sözü  haradan çıxıb?


Son zamanlar türkcədən götürülmə “qatılmaq” sözü çox işlədilir. “Akademiklər iclasa qatıldılar” kimi və s. Dilimizdə “qatılmaq” məsdəri var: məsələn, “dovğaya göyərti qatıldı”, “quma sement qatıldı” və s. deyimləri kimi. Akademiki, alimi iclasa qatmaq nə deməkdir?


Xəbərlər oxunan verilişlərdə heç yerinə düşməyən ifadələr işlədilir. Sammit, qurultay, iclas ... işinə başladı. “İşinə” nə deməkdir? “İclas başladı” deyəndə anlaşılmır bəyəm? Hətta bəzən ifadəni gücləndirmək məqsədi ilə “öz” sözünü də əlavə edirlər: “qurultay öz işinə başladı”. Sual olunur: qurultay öz işinə başlamayanda kimin işinə başlayır?


Və ya “yerdə qaldı” ifadəsi. Bunu “yıxılmaq” anlamında işlədirlər. Əgər “futbolçu yerdə qaldı” deyiriksə, onda gərək “göydə qaldı” da səsləndirək ...


Mübahisəli ifadələr var. “Milli” sözünü necə gəldi işlədirlər. Müstəqillik dövründə “Milli Elmlər Akademiyası” ifadəsinə çox adam etiraz etsə də, bu ifadə qəbul olundu. Elm elmdir, onun millisi, qeyri-millisi ola bilməz. “Milli onkologiya mərkəzi”. Onkologiya xəstəliyinin millisi də olur? “Onkologiya üzrə milli mərkəz” deyilsə daha anlaşıqlı olar.


Yeri gəlmişkən, deyək ki, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti bir vaxtlar ciddi monitorinq keçirməyə başladı: restoran və mağazaların, şadlıq saraylarının adlarının fransız, ingilis sözlərindən təmizlənməsi məqsədi ilə. Ortada heç bir nəticə yoxdur. Yabançı adlar baş alıb gedir... Bu yaxınlarda tanınmış şair və iti qələmli telejurnalist, müasir poeziyamızın məşhur simalarından biri Telli Pənahqızı dilimizin saflığını qorumaq məqsədi ilə çox dəyərli bir müsahibə vermişdi. O canı yananlıqla xarici dillərdə səslənən restoran, mağaza adlarına qarşı çıxmışdı.


Daha bir diqqəti çəkən qüsur. Hətta rəsmi məlumatlarda belə “telefonla zəng etdi” ifadəsi işlədilir. Bəyəm başqa cür də zəng olur? “Zəng etdi” deyəndə aydın olur ki, telefonla zəng olunub, qapı zəngi çalınmayıb.

Bir vaxtlar tanınmış televiziya aparıcılarından birinin dilindən “Belə deyək də... “ ifadəsi düşmürdü. Çoxları bunu yenilik kimi qəbul etsə də, bəzi iradlardan sonra bu ifadə tədricən efirdən yığışdırıldı.


Bu yaxınlarda efirə müsahibə verən elmlər namizədi hər sətirbaşı, hətta bir cümlədə bir neçə dəfə “belə deyək də ...” ifadəsini işlətməklə ikrah doğururdu.


Efirlərdə tez-tez “abidənin önünə əklil qoyuldu” əvəzinə “məzarı üstünə” ifadəsi işlədilir. Bu ifadə “abidənin önünə” kimi işlədilməlidir. Abidənin üstünə gül düzməzlər, önünə gül- əklil qoyarlar. Gülü məzarın üstünə düzərlər.


Dilimizin qanunlarına əsasən hər obyekti ədəd adı ilə fərqləndirməzlər.  Məsələn, “3 ədəd yaşıllıq köşkü salındı”. Burada ədəd sözü gülünc doğurur. Və ya “5 ədəd çoxmərtəbəli bina tikildi”. Əgər “beş” sözü  deyilirsə “ədədə” ehtiyac yoxdur. “Ədəd” sözü ədədi mallara aiddir:kibrit, yumurta, siqaret, papiros və s.


Televiziyaların “Xəbərlər” proqramlarında Ermənistanla bağlı xəbər oxunur. Bunun ardınca isə “İndi “Xarici xəbərlər” blokunu təqdim edirik “. Bəyəm Ermənistan xarici ölkə deyil? Və ya əksinə: Yevlaxdan bir süjet yayımlanır. Ardında “indi isə digər xarici ölkələrlə bağlı xəbərlərə baxın” Bəyəm Yevlax xarici ölkədir?!..


Nə isə ... belə faktlar çoxdur. Milli Televiziya və Radio Şurası müntəzəm monitorinqlər keçirir. Savadlı, peşəkar adamlar cəlb olunub bu işə. Bəs onlar belə qüsurlara necə dözürlər? 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
DÇ-2018: Bu gün İngiltərə, Belçika və İsveç yığmaları mübarizəyə qoşulacaq
18.06.2018, 09:25

DÇ-2018: Bu gün İngiltərə, Belçika və İsveç yığmaları mübarizəyə qoşulacaq

Əhalinin banklarda 7.8 milyard manatdan artıq pulu var
18.06.2018, 09:16

Əhalinin banklarda 7.8 milyard manatdan artıq pulu var

Türkiyədə ağır yol qəzası: 3 ölü, 39 yaralı
18.06.2018, 09:05

Türkiyədə ağır yol qəzası: 3 ölü, 39 yaralı

“GünayBank”ın sədr müavini 100 milyonu götürüb ölkədən qaçdı
18.06.2018, 00:24

“GünayBank”ın sədr müavini 100 milyonu götürüb ölkədən qaçdı

Dünya Çempionatı-2018-də daha bir şok: Brazilya da xal itirdi
17.06.2018, 23:57

Dünya Çempionatı-2018-də daha bir şok: Brazilya da xal itirdi

Məscidlərə kitab paylanıldı
17.06.2018, 23:43

Məscidlərə kitab paylanıldı

Çobanı ildırım vurdu
17.06.2018, 23:23

Çobanı ildırım vurdu

Sürücü sərnişinlərin həyatını təhlükəyə atdı - Video
17.06.2018, 22:56

Sürücü sərnişinlərin həyatını təhlükəyə atdı - Video

Qan rəngində Arpaçay
17.06.2018, 22:27

Qan rəngində Arpaçay

Qurbanov Dünya məşqçilərinin reytinq siyahısında...
17.06.2018, 22:14

Qurbanov Dünya məşqçilərinin reytinq siyahısında...

ATƏT nümayəndələri Azərbaycana gəlir
17.06.2018, 22:01

ATƏT nümayəndələri Azərbaycana gəlir

Nazirlikdən xəbərdarlıq: “Ziyanvericilərlə mübarizədə xüsusi geyimdən istifadə edin!”
17.06.2018, 21:40

Nazirlikdən xəbərdarlıq: “Ziyanvericilərlə mübarizədə xüsusi geyimdən istifadə edin!”

“Bu açıqlamada Lavrovun ermənipərəst mövqeyinin böyük təsiri var” - Əflatun Amaşov
17.06.2018, 21:14

“Bu açıqlamada Lavrovun ermənipərəst mövqeyinin böyük təsiri var” - Əflatun Amaşov

Dünya Çempionatı-2018: Almaniya Meksikaya uduzdu - VİDEO
17.06.2018, 20:54

Dünya Çempionatı-2018: Almaniya Meksikaya uduzdu - VİDEO

Göygölə dolu düşüb
17.06.2018, 20:37

Göygölə dolu düşüb

Azərbaycanda yeni ödəniş sistemi işə salınır
17.06.2018, 20:19

Azərbaycanda yeni ödəniş sistemi işə salınır

Ucar sakini bıçaqlanaraq öldürülüb
17.06.2018, 20:03

Ucar sakini bıçaqlanaraq öldürülüb

“Qarabağ” İtaliyadan futbolçu almaq istəyir
17.06.2018, 18:01

“Qarabağ” İtaliyadan futbolçu almaq istəyir

Makedoniyanın adı rəsmən dəyişdi - FOTO
17.06.2018, 17:57

Makedoniyanın adı rəsmən dəyişdi - FOTO

Qaçqın problemi Merkelin “başını yedi
17.06.2018, 17:47

Qaçqın problemi Merkelin “başını yedi

UNEC test üsuluyla vidalaşır? - “Sessiya  imtahanlarını  yazılı formada keçirməyi düşünürük”  
17.06.2018, 17:32

UNEC test üsuluyla vidalaşır? “Sessiya  imtahanlarını  yazılı formada keçirməyi düşünürük”  

Şabran Rayon Mərkəzi Xəstəxanası YANDI 
17.06.2018, 17:16

Şabran Rayon Mərkəzi Xəstəxanası YANDI 

Nazirin telefonunu oğurladılar - FOTO
17.06.2018, 16:52

Nazirin telefonunu oğurladılar - FOTO

Prorektorlar gələcək tələbələrə düzgün ixtisas seçiminin sirlərini açdılar - FOTOLAR
17.06.2018, 16:43

Prorektorlar gələcək tələbələrə düzgün ixtisas seçiminin sirlərini açdılar - FOTOLAR

Bələdiyyə torpaqlarının alqı-satqısına dair tələblər müəyyənləşib
17.06.2018, 16:25

Bələdiyyə torpaqlarının alqı-satqısına dair tələblər müəyyənləşib

Bakıda iki uşaq anasını maşın vurdu - Sürücü sərbəst buraxıldı
17.06.2018, 15:53

Bakıda iki uşaq anasını maşın vurdu - Sürücü sərbəst buraxıldı

Nadir Qafarzadə nikahdankənar oğlundan danışdı
17.06.2018, 15:28

Nadir Qafarzadə nikahdankənar oğlundan danışdı

Ərdoğanın təbliğatında azərbaycanlı bəstəkarın musiqisindən istifadə olundu - VİDEO
17.06.2018, 15:20

Ərdoğanın təbliğatında azərbaycanlı bəstəkarın musiqisindən istifadə olundu - VİDEO

Binəli Yıldırım “Eurovision”u tənqid etdi   
17.06.2018, 15:05

Binəli Yıldırım “Eurovision”u tənqid etdi  

Sərnişin qatarının vaqonları relsdən çıxdı - 1 ÖLÜ, 3 YARALI
17.06.2018, 14:47

Sərnişin qatarının vaqonları relsdən çıxdı - 1 ÖLÜ, 3 YARALI

Deputat milli komandanın üzvləri ilə görüşüb - FOTOLAR
17.06.2018, 14:26

Deputat milli komandanın üzvləri ilə görüşüb - FOTOLAR

Sabah rayonlara leysan yağacaq, dolu düşəcək - Hava PROQNOZU
17.06.2018, 14:00

Sabah rayonlara leysan yağacaq, dolu düşəcək - Hava PROQNOZU

Göyçayda avtomobil motosikletçini vurdu
17.06.2018, 13:31

Göyçayda avtomobil motosikletçini vurdu

“Xankəndi üzərində Ermənistan “qırıcıları”nın uçması xəbəri avantüradır” - Müdafiə Nazirliyi
17.06.2018, 13:19

“Xankəndi üzərində Ermənistan “qırıcıları”nın uçması xəbəri avantüradır” - Müdafiə Nazirliyi

Tərtərdə pambıq sahəsində 14 nəfər zəhərləndi
17.06.2018, 13:06

Tərtərdə pambıq sahəsində 14 nəfər zəhərləndi

ARXİV
SORĞU
Hansı ölkə dünya çempionu olacaq?
Argentina(16.6%)
Braziliya(17.9%)
Almaniya(15.3%)
İngiltərə(6.41%)
Portuqaliya(12.8%)
İspaniya(5.12%)
Fransa(5.12%)
Belçika(1.28%)
Seneqal(2.56%)
Rusiya(16.6%)