18 dekabr 2018, Çərşənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Humanist tərbiyə mədəniyyəti - II MƏQALƏ  
Humanist tərbiyə mədəniyyəti - II MƏQALƏ  
20.06.2018, 16:20

Buludxan Xəlilov,
Dövlət Dil Komissiyasının üzvü,
filologiya üzrə elmlər doktoru, professor


Bədii ədəbiyyatda “mərhəmət fəlsəfəsi”


Bədii ədəbiyyat humanist tərbiyə mədəniyyətini formalaşdıran ən dəyərli mənbələrdən biri olmaqla “məhəmət fəlsəfəsi”ni bütün dövrlərin nümunəsinə çevirir. Bu mənada Viktor Hüqonun “Səfillər” romanından bir məqamı xatırlamaq yerinə düşər. Din şəhərinin yepiskopu cənab Mirielin şəhərdə hamıdan yüksək maaş alsa da, hamıdan kasıb yaşayır. O öz maddi qazancını özününkü hesab etmir. Katorqadın qayıtmış Jan Valjan onun evində sığınacaq tapır. Jan Valjan bu evdəki yeganə qiymətli əşya olan gümüş çəngəl-bıçağı oğurlayır. Ancaq qaşıqlar qalır. Polis tərəfindən yaxalanan Jan Valjan Mirielin yanına gətirilir. Keşiş isə ona deyir: “Bunlar hamısı sənindir, bəs qaşıqları niyə aparmamısan?” Bununla da o, Jan Valjanı xilas edir. Onun bu mövqeyi təkcə Jan Valjanı xilas etmək üçün deyildi. Həm də Mirielin əqidəsinə görə, zinət sayıla biləcək hər şey başqalarınındır. Belə bir həyat tərzi ifrata varmaqdır. Bəli, sufilik və dərvişlik üçün səciyyəvi olan belə bir həyat tərzi Viktor Hüqo tərəfindən Fransaya transformasiya olunur. Məqsəd oxucunu maddiyyatın aludəsi olmamağa çağırmaqdır. Bütün keşməkeşlərdən, həyatın dibindən gələn Jan Valjanın çoxdan dəmirləşmiş qəlbində nəcib duyğuların yaşadığını görürük. Deməli, qayğı, sevgi, mərhəmət insan qəlbində hələ ölməmiş duyğuları oyada bilir. Məhz bu, bədii ədəbiyyat vasitəsilə daha təsirli olur.


Ədəbiyyat humanist tərbiyə mədəniyyətini formalaşdırmaqla insanları birləşdirir


Ədəbiyyat humanist tərbiyə mədəniyyətini formalaşdırmaqla insanları birləşdirir. Din, dil birliyinin məhdud bir birlik olduğunu sübut edir. Dünyanı və insanları daha müqəddəs amallar uğrunda birləşdirir. Deyilənləri Cəlaləddin Ruminin dedikləri aşağıdakı bədii parçalar təsdiq edir.

Şəfqət və mərhəmətdə günəş kimi ol,

Qüsurları örtməkdə gecə kimi ol,

Dostluq və qardaşlıqda axar su kimi ol,

Təvazödə torpaq kimi ol,

Hiddət və qəzəbdə ölü kimi ol,

Hər nə olursan-ol, ya olduğun kimi

görün, ya göründüyün kimi ol!

 

* * *

Gəl-gəl, yenə gəl! Kim olursan-ol, yenə də gəl,

istər xristian, istər məcusi, istər bütpərəst ol,

Bizim dərgahımız ümidsizlik dərgahı deyil,

Tövbəni yüz dəfə pozmuş olsan belə, yenə gəl!

 

* * *

Əgər bəqa istəyirsən, dünyanı,

Liqa istəyirsən, uqbanı tərk et.

Əgər Allahı istəyirsən, dünyanı da, uqbanı da,

Bütün kövnü-məkanı da tərk et.

Və elə gəl bizə.


Müstəqillik dövründən sonra ədəbiyyat: problemlər, hədəflər


Müstəqilliyi əldə etdikdən sonra ədəbiyyatın qarşısında duran vəzifələr, heç şübhəsiz, öz harmoniyasını pozdu. Belə ki, yeni dövrün tələblərinə uyğun yeni münasibətlərin formalaşması, xüsusilə, keçid dövrünün gərginliklərini əks etdirən yeni ədəbiyyat və onun qarşısında duran vəzifələr öz aktuallığı ilə diqqəti özünə çəkdi. Eyni zamanda böyük ədəbiyyatın qarşısında duran böyük vəzifələr, əzəli-əbədi problemlər diqqətdən yayındı, bu istiqamətdə ədəbiyyat yorğunlunu göstərdi. Belə olduqda diqqətimizi keçən əsrin əvvəllərində böyük ədəbiyyatın inşa etdiyi məsələlər özünə çəkdi. Yenə də maraqlı tərəfi o oldu ki, gördük ki, ötən əsrin əvvəllərində ədəbiyyatda olan problemlər təkrarlanır, digər tərəfdən, zamanın özü təkrar olunur. Eyni zamanda yeni texnologiyaların gəlişi ilə yanaşı, kapitalist dünyasının açdığı yeni imkanlar yeni əxlaq, davranış, münasibətlər formasını həyatımıza gətirdi. Pulla mənəviyyat arasındakı ziddiyyət ədəbiyyat qarşısında duran vəzifələri daha da aktuallaşdırdı. Milli dərk, milli dirçəliş prosesinin başlanması tərbiyə məsələsinin özünə diqqətlə yanaşmağı tələb etdi. Eyni zamanda madiyyətlə mənəviyyat arasında ciddi mübarizə getdi. Hansını hansına qurban verməyə, yaxud da ki, hansının üstünlüyünə dəstək olmağa hazır olmaq üçün yenə də ədəbiyyatın roluna önəm vermək lazım gəldi. Yenə də humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında bizim klassik ədəbiyyatımızla yanaşı, Viktor Hüqonun, Balzakın, Drayzerin, Cek Londonun əsərlərinin rolu öz əhəmiyyətini itirmədi.

Azad iqtisadiyyatın, bazar iqtisadiyyatının yaranması milli ruhun, milli koloritin, humanist tərbiyənin qarşısında bir sipər kimi görünsə də, bu sipəri aşmaq məcburiyyəti ədəbiyyat qarşısında vəzifələr qoydu. Deməli, mahiyyət həmişə mahiyyətdir. O yazıçılar həmişə yaşayır ki, onlar mahiyyəti əks etdirə bilirlər. Cəlil Məmmədquluzadə, M.Ə.Sabir, H.Cavid, C.Cabbarlı və digər sənətkarlar ona görə həmişə aktualdır ki, onların hər biri mahiyyəti qələmə almışlar. Həmin mahiyyətlər isə zaman keçdikcə təkrar olunmuş, bu isə nəticədə mahiyyəti yaşatmışdır.

Humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında ədəbiyyatla üz-üzə dayanan seriallar, detektivlər, qorxunc filmlər axın-axın streslər gətirir. Burada yenə də çıxış yolu dünya ədəbiyyatının, milli ədəbiyyatın klassik nümunələrini öyrənməkdir. Axı seriallar, detektivlər, qorxunc filmlər vəhşiliyi abidələşdirir. Qəddarlığı, fiziki təcavüzü, zülmkarlığı təbliğ edir.

Biz bilirik ki, cəmiyyət insanı düzgün tərbiyə etməlidir. Ancaq bununla belə, insan naqis mühitin fövqündə durmalıdır, naqis mühitə qarşı mübarizə aparmalıdır. Ona görə də insan daha zəngin olmalıdır. O, zəngin olmasa, naqis mühitə qarşı mübarizə apara bilməz. Yenə də hər şeyin mərkəzində humanist tərbiyə mədəniyyəti dayanır. Humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında yenə də ədəbiyyatın rolu gündəmə gəlir. Burada onu da nəzərə almaq lazımdır ki, insanların düzgün ədəbiyyat nümunələrini  seçməsini ictimai rəydə formalaşdırmaq lazımdır. Burada peşəkarların, ədəbiyyatşünasların, tənqidçilərin oynacağı rolu da diqqətdən qaçırmaq olmaz. Hər şeydən əvvəl, humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında ziyalının rolunu da unutmaq olmaz. Ziyalı xalqın maariflənməsinə xidmət edən insandır. Maarifləndirmək yolu ilə ziyalı bütün istəklərinə nail ola bilər. Bu yol məktəbdən keçir. Məktəbin, təhsilin həmişə diqqətə, qayğıya ehtiyacı var. Məktəbə, təhsilə diqqət, qayğı uşaqlara olan diqqət və qayğıdır. Fyodor Dostoyevskinin sözləri ilə desək “Uşaqları xüsusilə sevin, çünki onlar da məsumdur, sanki mələkdirlər, bizi fərəhləndirmək, bizim qəlblərimizi təmizləmək, bizə yol göstərmək üçün yaşayırlar”. Bizcə, Hələbdə olan bir divar üzərindəki yazı bütün dünyanı düşündürməlidir: “Ölən uşaqlardan qan yerinə neft axsaydı, bütün dünya həmin an müdaxilə edərdi”.

 

son...


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
İsrail parlamentində ermənilərin saxta diplomları ilə bağlı həyəcan
18.12.2018, 20:44

İsrail parlamentində ermənilərin saxta diplomları ilə bağlı həyəcan

“Mercedes” yük maşınına çırpıldı
18.12.2018, 20:28

“Mercedes” yük maşınına çırpıldı

ABŞ yeni hərbi qurum yaradır
18.12.2018, 20:17

ABŞ yeni hərbi qurum yaradır

Azərbaycanın mobil operatoru öz smartfonunu buraxır
18.12.2018, 20:04

Azərbaycanın mobil operatoru öz smartfonunu buraxır

Sumqayıtda əmək yarmarkası keçirilib - FOTO
18.12.2018, 19:59

Sumqayıtda əmək yarmarkası keçirilib - FOTO

Köməksiz qalan azyaşlı xilas edildi
18.12.2018, 19:57

Köməksiz qalan azyaşlı xilas edildi

Əhalinin banklarda 8 milyarddan çox əmanəti var
18.12.2018, 19:46

Əhalinin banklarda 8 milyarddan çox əmanəti var

Polad Bülbüloğlu yenidən sədr seçildi
18.12.2018, 19:41

Polad Bülbüloğlu yenidən sədr seçildi

“Azerspace-2” telekommunikasiya peyki sınaq orbitinə çatıb
18.12.2018, 19:32

“Azerspace-2” telekommunikasiya peyki sınaq orbitinə çatıb

Bakıda masaj salonu fahişəxana çıxdı - Sahibi həbs olundu
18.12.2018, 19:24

Bakıda masaj salonu fahişəxana çıxdı - Sahibi həbs olundu

Azərbaycanla Gürcüstan arasında enerji sahəsində memorandum imzalandı
18.12.2018, 19:19

Azərbaycanla Gürcüstan arasında enerji sahəsində memorandum imzalandı

Tanınmış klarnet ifaçısı vəfat etdi - FOTO
18.12.2018, 19:12

Tanınmış klarnet ifaçısı vəfat etdi - FOTO

Müdafiə Nazirliyinin rəhbər heyətinin toplanışı keçirilib - FOTO
18.12.2018, 19:01

Müdafiə Nazirliyinin rəhbər heyətinin toplanışı keçirilib - FOTO

Azərbaycan xarici ölkələrlə yorulmadan işləyəcək - Hikmət Hacıyev
18.12.2018, 18:53

Azərbaycan xarici ölkələrlə yorulmadan işləyəcək - Hikmət Hacıyev

Elmar Məmmədyarov səfirləri bir araya topladı - FOTOLAR
18.12.2018, 18:40

Elmar Məmmədyarov səfirləri bir araya topladı - FOTOLAR

Yüksək Səviyyəli Hərbi Dialoq İclası keçirilir - FOTOLAR
18.12.2018, 18:30

Yüksək Səviyyəli Hərbi Dialoq İclası keçirilir - FOTOLAR

Konstitusiya Məhkəməsi Ali Məhkəmənin daha bir qərarını ləğv ETDİ
18.12.2018, 18:26

Konstitusiya Məhkəməsi Ali Məhkəmənin daha bir qərarını ləğv ETDİ

Azərbaycandan Türkiyə universitetlərinə attestatla qəbul dayandırılır - RƏSMİ SƏNƏD
18.12.2018, 18:20

Azərbaycandan Türkiyə universitetlərinə attestatla qəbul dayandırılır - RƏSMİ SƏNƏD

Abel Məhərrəmovun səfir oğlu mükafatlandırıldı - FOTOLAR
18.12.2018, 18:08

Abel Məhərrəmovun səfir oğlu mükafatlandırıldı - FOTOLAR

Qənirə Paşayeva Türkiyədə özəl ödülə layiq görülüb
18.12.2018, 18:04

Qənirə Paşayeva Türkiyədə özəl ödülə layiq görülüb

Rövşən Rzayev köçkünləri qəbul etdi
18.12.2018, 17:53

Rövşən Rzayev köçkünləri qəbul etdi

Deputatdan sosial şəbəkələrlə bağlı ÇAĞIRIŞ: “…dərhal ölçü götürülməlidir!”   
18.12.2018, 17:45

Deputatdan sosial şəbəkələrlə bağlı ÇAĞIRIŞ: “…dərhal ölçü götürülməlidir!”  

Manatın sabahkı MƏZƏNNƏSİ
18.12.2018, 17:16

Manatın sabahkı MƏZƏNNƏSİ

Prezident icra başçısı ilə bağlı sərəncam imzaladı   
18.12.2018, 17:05

Prezident icra başçısı ilə bağlı sərəncam imzaladı  

2018-ci ilin ən yadda qalan HADİSƏLƏRİ
18.12.2018, 16:53

2018-ci ilin ən yadda qalan HADİSƏLƏRİ

Gənclər Evində Avropa Həmrəylik Korpusunun açılış tədbiri oldu
18.12.2018, 16:39

Gənclər Evində Avropa Həmrəylik Korpusunun açılış tədbiri oldu

Azərbaycanın qətnaməsi BMT-də qəbul edildi 
18.12.2018, 16:38

Azərbaycanın qətnaməsi BMT-də qəbul edildi 

Masallıda “Mercedes” yandı
18.12.2018, 16:36

Masallıda “Mercedes” yandı

ABŞ diplomatı ADU-nun “Səfir saatı”nda tələbələrlə görüşdü
18.12.2018, 16:21

ABŞ diplomatı ADU-nun “Səfir saatı”nda tələbələrlə görüşdü

Tahir Salahovun əsərləri dünya inciləri sırasında yer alır
18.12.2018, 16:08

Tahir Salahovun əsərləri dünya inciləri sırasında yer alır

Bu il sahibkarlara 145 milyon manat güzəştli kredit verilib 
18.12.2018, 16:06

Bu il sahibkarlara 145 milyon manat güzəştli kredit verilib 

XXI əsrin qadını ilk kitabını Azərbaycana həsr edib   
18.12.2018, 16:04

XXI əsrin qadını ilk kitabını Azərbaycana həsr edib  

Prezident: “5 milyondan çox vətəndaş hər il pulsuz tibbi müayinədən keçir”
18.12.2018, 15:55

Prezident:5 milyondan çox vətəndaş hər il pulsuz tibbi müayinədən keçir

Daha 263 şəhidin vərəsəsinə birdəfəlik ödəniş verildi
18.12.2018, 15:43

Daha 263 şəhidin vərəsəsinə birdəfəlik ödəniş verildi

Bakıda avtomobillə vurulan piyada digər avtomobilin altında qaldı
18.12.2018, 15:37

Bakıda avtomobillə vurulan piyada digər avtomobilin altında qaldı

Rusiya-Azərbaycan gənclər forumu öz işinə başlayıb 
18.12.2018, 15:21

Rusiya-Azərbaycan gənclər forumu öz işinə başlayıb 

AQTA media nümayəndələri üçün təlimə start verib
18.12.2018, 15:20

AQTA media nümayəndələri üçün təlimə start verib

Ermənistan ordusunun zabiti əsgəri güllələdi
18.12.2018, 15:16

Ermənistan ordusunun zabiti əsgəri güllələdi

Bu il 151 fermerə 10 milyon manat aqrar kredit verilib
18.12.2018, 15:15

Bu il 151 fermerə 10 milyon manat aqrar kredit verilib

Prezident və birinci xanım Milli İncəsənət Muzeyindəki açılışda - YENİLƏNİB  
18.12.2018, 15:14

Prezident və birinci xanım Milli İncəsənət Muzeyindəki açılışda - YENİLƏNİB  

Deputat və tarixçidən Araz Əlizadəyə CAVAB: “Əhməd Cavadla bağlı bu müzakirə yersizdir!”   
18.12.2018, 15:08

Deputat və tarixçidən Araz Əlizadəyə CAVAB: “Əhməd Cavadla bağlı bu müzakirə yersizdir!”  

Çöl quşlarını kənd toyuğu kimi satmaq istəyən saxlanıldı
18.12.2018, 15:05

Çöl quşlarını kənd toyuğu kimi satmaq istəyən saxlanıldı

Bu il dünyada 80 jurnalist öldürülüb - HESABAT   
18.12.2018, 14:56

Bu il dünyada 80 jurnalist öldürülüb - HESABAT  

Orta məktəbdən yeniyetmələr arasındakı bıçaqlanma ilə bağlı AÇIQLAMA
18.12.2018, 14:53

Orta məktəbdən yeniyetmələr arasındakı bıçaqlanma ilə bağlı AÇIQLAMA

Şaxta baba uşaq bağçasında öldü   
18.12.2018, 14:49

Şaxta baba uşaq bağçasında öldü  

“BP-Azerbaijan” Energetika Nazirliyi ilə Memorandum imzaladı
18.12.2018, 14:44

“BP-Azerbaijan” Energetika Nazirliyi iMemorandum imzala

“…müəllimlərin maaşı artırılmalıdır!” - TƏKLİF
18.12.2018, 14:38

“…müəllimlərin maaşı artırılmalıdır!” - TƏKLİF

“Şagirdləri bu qədər yükləmək olmaz!” - Milli Məclisdə təhsil PROBLEMLƏRİ qaldırıldı   
18.12.2018, 14:28

“Şagirdləri bu qədər yükləmək olmaz!” - Milli Məclisdə təhsil PROBLEMLƏRİ qaldırıldı  

İki nəfəri xəncərlə hədələyib pullarını aldılar - BAKIDA
18.12.2018, 14:27

İki nəfəri xəncərlə hədələyib pullarını aldılar - BAKIDA

“Ümumi təhsil haqqında” qanun layihəsi birinci oxunuşdan keçdi
18.12.2018, 14:25

“Ümumi təhsil haqqında” qanun layihəsi birinci oxunuşdan keçdi

ARXİV