25 sentyabr 2018, Çərşənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Humanist tərbiyə mədəniyyəti - II MƏQALƏ  
Humanist tərbiyə mədəniyyəti - II MƏQALƏ  
20.06.2018, 16:20

Buludxan Xəlilov,
Dövlət Dil Komissiyasının üzvü,
filologiya üzrə elmlər doktoru, professor


Bədii ədəbiyyatda “mərhəmət fəlsəfəsi”


Bədii ədəbiyyat humanist tərbiyə mədəniyyətini formalaşdıran ən dəyərli mənbələrdən biri olmaqla “məhəmət fəlsəfəsi”ni bütün dövrlərin nümunəsinə çevirir. Bu mənada Viktor Hüqonun “Səfillər” romanından bir məqamı xatırlamaq yerinə düşər. Din şəhərinin yepiskopu cənab Mirielin şəhərdə hamıdan yüksək maaş alsa da, hamıdan kasıb yaşayır. O öz maddi qazancını özününkü hesab etmir. Katorqadın qayıtmış Jan Valjan onun evində sığınacaq tapır. Jan Valjan bu evdəki yeganə qiymətli əşya olan gümüş çəngəl-bıçağı oğurlayır. Ancaq qaşıqlar qalır. Polis tərəfindən yaxalanan Jan Valjan Mirielin yanına gətirilir. Keşiş isə ona deyir: “Bunlar hamısı sənindir, bəs qaşıqları niyə aparmamısan?” Bununla da o, Jan Valjanı xilas edir. Onun bu mövqeyi təkcə Jan Valjanı xilas etmək üçün deyildi. Həm də Mirielin əqidəsinə görə, zinət sayıla biləcək hər şey başqalarınındır. Belə bir həyat tərzi ifrata varmaqdır. Bəli, sufilik və dərvişlik üçün səciyyəvi olan belə bir həyat tərzi Viktor Hüqo tərəfindən Fransaya transformasiya olunur. Məqsəd oxucunu maddiyyatın aludəsi olmamağa çağırmaqdır. Bütün keşməkeşlərdən, həyatın dibindən gələn Jan Valjanın çoxdan dəmirləşmiş qəlbində nəcib duyğuların yaşadığını görürük. Deməli, qayğı, sevgi, mərhəmət insan qəlbində hələ ölməmiş duyğuları oyada bilir. Məhz bu, bədii ədəbiyyat vasitəsilə daha təsirli olur.


Ədəbiyyat humanist tərbiyə mədəniyyətini formalaşdırmaqla insanları birləşdirir


Ədəbiyyat humanist tərbiyə mədəniyyətini formalaşdırmaqla insanları birləşdirir. Din, dil birliyinin məhdud bir birlik olduğunu sübut edir. Dünyanı və insanları daha müqəddəs amallar uğrunda birləşdirir. Deyilənləri Cəlaləddin Ruminin dedikləri aşağıdakı bədii parçalar təsdiq edir.

Şəfqət və mərhəmətdə günəş kimi ol,

Qüsurları örtməkdə gecə kimi ol,

Dostluq və qardaşlıqda axar su kimi ol,

Təvazödə torpaq kimi ol,

Hiddət və qəzəbdə ölü kimi ol,

Hər nə olursan-ol, ya olduğun kimi

görün, ya göründüyün kimi ol!

 

* * *

Gəl-gəl, yenə gəl! Kim olursan-ol, yenə də gəl,

istər xristian, istər məcusi, istər bütpərəst ol,

Bizim dərgahımız ümidsizlik dərgahı deyil,

Tövbəni yüz dəfə pozmuş olsan belə, yenə gəl!

 

* * *

Əgər bəqa istəyirsən, dünyanı,

Liqa istəyirsən, uqbanı tərk et.

Əgər Allahı istəyirsən, dünyanı da, uqbanı da,

Bütün kövnü-məkanı da tərk et.

Və elə gəl bizə.


Müstəqillik dövründən sonra ədəbiyyat: problemlər, hədəflər


Müstəqilliyi əldə etdikdən sonra ədəbiyyatın qarşısında duran vəzifələr, heç şübhəsiz, öz harmoniyasını pozdu. Belə ki, yeni dövrün tələblərinə uyğun yeni münasibətlərin formalaşması, xüsusilə, keçid dövrünün gərginliklərini əks etdirən yeni ədəbiyyat və onun qarşısında duran vəzifələr öz aktuallığı ilə diqqəti özünə çəkdi. Eyni zamanda böyük ədəbiyyatın qarşısında duran böyük vəzifələr, əzəli-əbədi problemlər diqqətdən yayındı, bu istiqamətdə ədəbiyyat yorğunlunu göstərdi. Belə olduqda diqqətimizi keçən əsrin əvvəllərində böyük ədəbiyyatın inşa etdiyi məsələlər özünə çəkdi. Yenə də maraqlı tərəfi o oldu ki, gördük ki, ötən əsrin əvvəllərində ədəbiyyatda olan problemlər təkrarlanır, digər tərəfdən, zamanın özü təkrar olunur. Eyni zamanda yeni texnologiyaların gəlişi ilə yanaşı, kapitalist dünyasının açdığı yeni imkanlar yeni əxlaq, davranış, münasibətlər formasını həyatımıza gətirdi. Pulla mənəviyyat arasındakı ziddiyyət ədəbiyyat qarşısında duran vəzifələri daha da aktuallaşdırdı. Milli dərk, milli dirçəliş prosesinin başlanması tərbiyə məsələsinin özünə diqqətlə yanaşmağı tələb etdi. Eyni zamanda madiyyətlə mənəviyyat arasında ciddi mübarizə getdi. Hansını hansına qurban verməyə, yaxud da ki, hansının üstünlüyünə dəstək olmağa hazır olmaq üçün yenə də ədəbiyyatın roluna önəm vermək lazım gəldi. Yenə də humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında bizim klassik ədəbiyyatımızla yanaşı, Viktor Hüqonun, Balzakın, Drayzerin, Cek Londonun əsərlərinin rolu öz əhəmiyyətini itirmədi.

Azad iqtisadiyyatın, bazar iqtisadiyyatının yaranması milli ruhun, milli koloritin, humanist tərbiyənin qarşısında bir sipər kimi görünsə də, bu sipəri aşmaq məcburiyyəti ədəbiyyat qarşısında vəzifələr qoydu. Deməli, mahiyyət həmişə mahiyyətdir. O yazıçılar həmişə yaşayır ki, onlar mahiyyəti əks etdirə bilirlər. Cəlil Məmmədquluzadə, M.Ə.Sabir, H.Cavid, C.Cabbarlı və digər sənətkarlar ona görə həmişə aktualdır ki, onların hər biri mahiyyəti qələmə almışlar. Həmin mahiyyətlər isə zaman keçdikcə təkrar olunmuş, bu isə nəticədə mahiyyəti yaşatmışdır.

Humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında ədəbiyyatla üz-üzə dayanan seriallar, detektivlər, qorxunc filmlər axın-axın streslər gətirir. Burada yenə də çıxış yolu dünya ədəbiyyatının, milli ədəbiyyatın klassik nümunələrini öyrənməkdir. Axı seriallar, detektivlər, qorxunc filmlər vəhşiliyi abidələşdirir. Qəddarlığı, fiziki təcavüzü, zülmkarlığı təbliğ edir.

Biz bilirik ki, cəmiyyət insanı düzgün tərbiyə etməlidir. Ancaq bununla belə, insan naqis mühitin fövqündə durmalıdır, naqis mühitə qarşı mübarizə aparmalıdır. Ona görə də insan daha zəngin olmalıdır. O, zəngin olmasa, naqis mühitə qarşı mübarizə apara bilməz. Yenə də hər şeyin mərkəzində humanist tərbiyə mədəniyyəti dayanır. Humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında yenə də ədəbiyyatın rolu gündəmə gəlir. Burada onu da nəzərə almaq lazımdır ki, insanların düzgün ədəbiyyat nümunələrini  seçməsini ictimai rəydə formalaşdırmaq lazımdır. Burada peşəkarların, ədəbiyyatşünasların, tənqidçilərin oynacağı rolu da diqqətdən qaçırmaq olmaz. Hər şeydən əvvəl, humanist tərbiyə mədəniyyətinin formalaşmasında ziyalının rolunu da unutmaq olmaz. Ziyalı xalqın maariflənməsinə xidmət edən insandır. Maarifləndirmək yolu ilə ziyalı bütün istəklərinə nail ola bilər. Bu yol məktəbdən keçir. Məktəbin, təhsilin həmişə diqqətə, qayğıya ehtiyacı var. Məktəbə, təhsilə diqqət, qayğı uşaqlara olan diqqət və qayğıdır. Fyodor Dostoyevskinin sözləri ilə desək “Uşaqları xüsusilə sevin, çünki onlar da məsumdur, sanki mələkdirlər, bizi fərəhləndirmək, bizim qəlblərimizi təmizləmək, bizə yol göstərmək üçün yaşayırlar”. Bizcə, Hələbdə olan bir divar üzərindəki yazı bütün dünyanı düşündürməlidir: “Ölən uşaqlardan qan yerinə neft axsaydı, bütün dünya həmin an müdaxilə edərdi”.

 

son...


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Gələn ildən müəllimlərin sertifikatlaşdırılmasına başlanacaq - NAZİR
25.09.2018, 08:22

Gələn ildən müəllimlərin sertifikatlaşdırılmasına başlanacaq - NAZİR

Manat və dolların bugünkü MƏZƏNNƏSİ
25.09.2018, 07:58

Manat və dolların bugünkü MƏZƏNNƏSİ

Məhkəmə prezidenti vəzifəsindən uzaqlaşdırdı
25.09.2018, 00:47

Məhkəmə prezidenti vəzifəsindən uzaqlaşdırdı

Saatlıda azyaşlı bədbəxt hadisə nəticəsində xəsarət aldı
25.09.2018, 00:30

Saatlıda azyaşlı bədbəxt hadisə nəticəsində xəsarət aldı

Azərbaycandakı oxşarlar... - Onlar sizi də çaşdıra bilərlər? - FOTO     
25.09.2018, 00:20

Azərbaycandakı oxşarlar... - Onlar sizi də çaşdıra bilərlər? - FOTO    

GUAM məkanındakı münaqişələrin həlli müzakirə edildi
25.09.2018, 00:16

GUAM məkanındakı münaqişələrin həlli müzakirə edildi

Azərbaycanlı pəhləvanlar Rusiyanı heyran qoydular - VİDEO
24.09.2018, 23:57

Azərbaycanlı pəhləvanlar Rusiyanı heyran qoydular - VİDEO

FIFA 2018-ci ilin ən yaxşılarını müəyyənləşdirdi - VİDEO
24.09.2018, 23:42

FIFA 2018-ci ilin ən yaxşılarını müəyyənləşdirdi - VİDEO

“Paşinyanın bəyanatları vəziyyəti gərginləşdirmək niyyəti daşıyır” - Nazir
24.09.2018, 23:24

“Paşinyanın bəyanatları vəziyyəti gərginləşdirmək niyyəti daşıyır” - Nazir

Hoteldə sevgilisini qətlə yetirən kişi danışdı - VİDEO
24.09.2018, 23:08

Hoteldə sevgilisini qətlə yetirən kişi danışdı - VİDEO

Neftçalada ana və azyaşlı oğlu qidadan zəhərləndi
24.09.2018, 22:51

Neftçalada ana və azyaşlı oğlu qidadan zəhərləndi

İran prezidenti ABŞ-la bağlı şərtləri açıqladı
24.09.2018, 22:30

İran prezidenti ABŞ-la bağlı şərtləri açıqladı

Elmar Məmmədyarov narkotik vasitələrə qarşı mübarizəyə çağırdı
24.09.2018, 22:08

Elmar Məmmədyarov narkotik vasitələrə qarşı mübarizəyə çağırdı

Daşqınlar 5 can aldı
24.09.2018, 21:54

Daşqınlar 5 can aldı

PKK başçısının yaxın silahdaşı həbs olunub
24.09.2018, 21:41

PKK başçısının yaxın silahdaşı həbs olunub

Azərbaycan, İran və Gürcüstanın enerji sistemləri birləşdirilir
24.09.2018, 21:29

Azərbaycan, İran və Gürcüstanın enerji sistemləri birləşdirilir

Abdulla Şaiqin nadir səs yazısı – VİDEO
24.09.2018, 21:14

Abdulla Şaiqin nadir səs yazısı – VİDEO

Neftin qiyməti 81 dolları ötdü
24.09.2018, 21:00

Neftin qiyməti 81 dolları ötdü

Səudiyyə Ərəbistanı Azərbaycana 368 milyon dollar investisiya yatırıb
24.09.2018, 20:46

Səudiyyə Ərəbistanı Azərbaycana 368 milyon dollar investisiya yatırıb

BMT İranda azərbaycanlılara qarşı təzyiqlərlə bağlı hesabat yaydı
24.09.2018, 20:32

BMT İranda azərbaycanlılara qarşı təzyiqlərlə bağlı hesabat yaydı

İspaniyalı gəncdən maraqlı yenilik
24.09.2018, 20:16

İspaniyalı gəncdən maraqlı yenilik

Nöqsanlara yol verən 100-dən çox hakim sistemdən kənarlaşdırılıb
24.09.2018, 20:02

Nöqsanlara yol verən 100-dən çox hakim sistemdən kənarlaşdırılıb

Ovçuluq təsərrüfatında 1000-ə yaxın partlamamış hərbi sursat tapıldı
24.09.2018, 19:42

Ovçuluq təsərrüfatında 1000-ə yaxın partlamamış hərbi sursat tapıldı

İlham Əliyev monqolustanlı həmkarı ilə görüşdü - YENİLƏNİB
24.09.2018, 19:27

İlham Əliyev monqolustanlı həmkarı ilə görüşdü - YENİLƏNİB

Saray-Xırdalan avtobusunun təkəri partladı, dəmirə çırpıldı
24.09.2018, 19:11

Saray-Xırdalan avtobusunun təkəri partladı, dəmirə çırpıldı

Azərbaycanda yeni nazir müavini təyin olundu
24.09.2018, 19:06

Azərbaycanda yeni nazir müavini təyin olundu

Milli Məclis Ermənistan parlamenti ilə əməkdaşlığı nəzərdə tutan memorandumu imzalamaqdan imtina etdi
24.09.2018, 18:50

Milli Məclis Ermənistan parlamenti ilə əməkdaşlığı nəzərdə tutan memorandumu imzalamaqdan imtina etdi

XİN həkimlərin Qarabağa səfərini araşdırmağa başladı
24.09.2018, 18:47

XİN həkimlərin Qarabağa səfərini araşdırmağa başladı

ADU-da Aleksandr Soljenitsına həsr olunan dəyirmi masa...
24.09.2018, 18:15

ADU-da Aleksandr Soljenitsına həsr olunan dəyirmi masa...

Bakıda daha bir piyada ÖLÜMÜ
24.09.2018, 18:07

Bakıda daha bir piyada ÖLÜMÜ

AzerTelecom “Türkmentel 2018” sərgisində iştirak edəcək
24.09.2018, 18:00

AzerTelecom “Türkmentel 2018” sərgisində iştirak edəcək

Marşrutda itən uşaq valideynlərini tapdı - VİDEO
24.09.2018, 17:57

Marşrutda itən uşaq valideynlərini tapdı - VİDEO

Gəncədə həyətyanı sahədə 135 partlamamış sursat tapıldı 
24.09.2018, 17:54

Gəncədə həyətyanı sahədə 135 partlamamış sursat tapıldı 

“Ginnesin Rekordlar Kitabı”na namizəd olan azərbaycanlılar Rusiya televiziyasında
24.09.2018, 17:48

“Ginnesin Rekordlar Kitabı”na namizəd olan azərbaycanlılar Rusiya televiziyasında

Tramp Şimali Koreya lideri ilə yenidən görüşəcək
24.09.2018, 17:42

Tramp Şimali Koreya lideri ilə yenidən görüşəcək

Sərhəddə 18 milyon dollarlıq kokain AŞKARLANDI
24.09.2018, 17:36

Sərhəddə 18 milyon dollarlıq kokain AŞKARLANDI

Bağlanan universitetin tələbələri bu ali məktəbə köçürüldü - RƏSMİ AÇIQLAMA
24.09.2018, 17:27

Bağlanan universitetin tələbələri bu ali məktəbə köçürüldü - RƏSMİ AÇIQLAMA

Bakı-Yessentuki-Kislovodsk reysinin QİYMƏTİ
24.09.2018, 17:23

Bakı-Yessentuki-Kislovodsk reysinin QİYMƏTİ

Məşhur yazıçı-dramaturq Yuri Polyakov ADU-da
24.09.2018, 17:17

Məşhur yazıçı-dramaturq Yuri Polyakov ADU-da

Zakir Həsənov bu ölkə ilə hərbi əməkdaşlıq məsələlərini müzakirə etdi
24.09.2018, 17:15

Zakir Həsənov bu ölkə ilə hərbi əməkdaşlıq məsələlərini müzakirə etdi

Azercell  jurnalistlər üçün seminar təşkil etdi
24.09.2018, 17:13

Azercell  jurnalistlər üçün seminar təşkil etdi

Novruz Məmmədov gələn ilin büdcə layihəsini nazirlərin müzakirəsinə çıxardı - FOTOLAR
24.09.2018, 17:11

Novruz Məmmədov gələn ilin büdcə layihəsini nazirlərin müzakirəsinə çıxardı - FOTOLAR

İran paradda törədilən terror aktının baiskarlarını tapdı
24.09.2018, 17:10

İran paradda törədilən terror aktının baiskarlarını tapdı

“Nar” korporativ müştərilərlə növbəti görüş keçirib - FOTO
24.09.2018, 17:09

“Nar” korporativ müştərilərlə növbəti görüş keçirib - FOTO

Ərdoğan sabah dünyaya hansı mesajlar verəcək? – Baş katibdən Modern.az-a AÇIQLAMA
24.09.2018, 17:08

Ərdoğan sabah dünyaya hansı mesajlar verəcək? – Baş katibdən Modern.az-a AÇIQLAMA

“Bakcell”in baş icraçı direktoru rəqəmsallaşmadan danışdı
24.09.2018, 17:08

“Bakcell”in baş icraçı direktoru rəqəmsallaşmadan danışdı

Piratlar 12 dənizçini girov götürdü
24.09.2018, 17:01

Piratlar 12 dənizçini girov götürdü

İcra başçısı 300-ə yaxın it saxlayan vətəndaşı məhkəməyə verdi
24.09.2018, 16:43

İcra başçısı 300-ə yaxın it saxlayan vətəndaşı məhkəməyə verdi

UNEC-in dəyərləri 
24.09.2018, 16:39

UNEC-in dəyərləri 

İtaliya miqrasiya qanunlarını sərtləşdirdi
24.09.2018, 16:37

İtaliya miqrasiya qanunlarını sərtləşdirdi

ARXİV