15 dekabr 2018, Şənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - “Sakaryaya 22-ci gün” pyesində Atatürk obrazı  
“Sakaryaya 22-ci gün” pyesində Atatürk obrazı  
29.08.2018, 11:20

Abid Tahirli
[email protected]

 

(Mühacirət ədəbi irsindən)

       
Ən uzun meydan müharibəsi kimi dünya hərb tarixinə düşən və 21 gün- 1921-ci il 23 avqust – 12 sentyabr  tarixləri  arasında baş verən Sakarya döyüşü türk xalqının tarixində və taleyində, Qurtuluş savaşında həlledici rol  oynamışdır. Bu döyüşün nəticəsində  silah-sursat, canlı qüvvə baxımından qat-qat güclü  yunan ordusu üzərində parlaq qələbə qazanılmış, işğalçılar  Sakarya çayının qərb hissəsindən qovulmuş, düşmənin Qurtuluş savaşının simvolu və dirəniş mərkəzi hesab edilən Ankara arzusu birdəfəlik puç olmuşdur. Təsadüfi deyil ki, Sakarya dastanı uzun illər boyu türk ədəbiyyatının aparıcı mövzularından birinə çevrilmişdir.

        
Mühacirət ədəbiyyatımızda bu qəbildən olan nümunələr kifayət qədərdir.  Tanınmışmühacir  dramaturq Abay Dağlı da (Ağayev Cəmil İbrahim oğlu, 1906- Şuşa-1975-İstanbul)  dəfələrlə Sakarya zəfərini vəsf etmiş, bu mövzuda bir neçə dram əsəri qələmə almışdır. O, «Sakaryada 22-ci gün» pyesinədək  «Sakarya» (1965), «Sakarya çetəsi» (1969), «Malazgirtdən Sakaryaya» (1971) pyeslərini yazmışdır. Eyni ideyaya xidmət edən bu əsərlər məzmun, mövzu baxımından   bir-birinə bənzəsə də,  hətta bəzi obrazlar, ayrı-ayrı epizodlar, səhnələr bəzən  bir-birini təkrarlasa da, pyeslərini hər birinin ayrıca süjet xətti, özünəməxsus kompozisiyası, bədii quruluşu vardır. Əsərlərdə oxşar talelər, hadisələr olsa da, qəhrəmanların həyəcan və iztirabiarı, onların düşüncə və əməlləri, həyata, cəmiyyətə, cərəyan edən ictimai-siyasi, hərbi olaylara münasibətləri pyeslərin hər birinə ayrı-ayrılıqda marağı artırır və onların oxucu rəğbətini, məhəbbətini qazanmasını şərtləndirir. Bütün bu rəngarənglik,  mövzu və problemlərlə bağlı xarakterik səhnələr müəllif ideyasının daha qabarıq çatdırılmasına yardım edir. Adları çəkilən pyeslərdə, o cümlədən Abay Dağlının   “şanlı Sakarya savaşlarının 50 illiyində şəhidlərin əziz ruhlarına və ölməz qazilərə ithaf “ etdiyi «Sakaryada 22-ci gün» pyesində istiqlal  və vətən sevgisini,   xalqın azadlıq ruhunu, şanlı, zəngin tarixinə məhəbbəti, düşmənə, kölə həyatına, satqınlara və xəyanətə  nifrət hissini, qələbəyə inamını təsvir və tərənnüm edir.

    
 İki pərdədən, 7 şəkildən ibarət   «Sakaryada 22-ci gün» mənzum pyesinin adından yalnız bir gündə- sentyabrın 12-də baş verən hadisələrin əks olunacağı təəssüratı yaranır. Amma əslində belə deyil. Pyesdə cərəyan edən hadisələr həm tarix, həm də coğrafiya baxımından daha əhatəlidir. Dramaturq kitaba yazdığı “Ata pyesi konusunda təşəbbüslər” adlı ön sözündə də bu məsələyə toxunur: “Şanlı bir zəfər gününün olayları içində Atanın gəncliyini və Sakaryadakı Başkomutanlığını da bir neçə səhnədə canlandırmağa çalışdım. Yəni bu pyes tam bir Ata pyesi deyildir, böyük Atanın sadəcə bəzi həyat səhnələrini canlandırır... Anasının gənc Mustafa Kamal ilə evləndirmək istədiyi Əminə də pyesin qəhrəmanları arasındadır.

       
Pyesin mövzusu istiqlal mücadiləsinin, qurtuluş savaşının, Sakarya uğrunda döyüşün baş qəhrəmanı Atatürkün həyat və fəaliyyətinin müəyyən məqamlarından götürülsə də, bu obraz yalnız pyesin ortalarında Gənc hərbiyyəli kimi səhnədə görünür.  O, anasının Əminə ilə evlənmək təklifinə etiraz edir və

 Ruhumu sarmışdır yeni bir həvəs,

 İrəli- söylüyor içimdən bir səs

- deyir, idealsız, ülküsüz insanın nəsibi olmadığını, yeni həyat uğrunda mücadiləyə başladığını qətiyyətlə bildirir. İstər anası, istərsə də Yaşlı  Paşa ilə olan dialoqları Gənc hərbiyyəlinin-  gələcək Qazinin xarakterini, əqidəsini, həyata baxışını  sərrast ifadə edir, dəqiq səciyyələndirir. O, türk milliyətçiliyin ilham qaynağı,  türk ədəbiyyatına yurdsevərlik, hürriyyət, millət anlayışlarını gətirən Namıq Kamal, mübariz, azadlıq, humanizm ruhlu şeirləri, zülmü, fanatizmi, istibdadı qətiyyətlə qamçılayan əsərləri ilə tanınan Tofiq Fikrət poeziyasının aşiqidir, cəmiyyətin elmə, mədəniyyətə, təhsilə böyük ehtiyacı olduğunu dərindən anlayır, cəhalətə, cahilliyə nifrət edir.

     
Sakarya döyüşü ərəfəsində hərbi taktikanı və hərb elmini dərindən bilən istedadlı  sərkərdə kimi yetişən Qazi Paşa  “Xətti-müdafiə yoxdur,  vaz keçdim, Səthi-müdafiə yolunu seçdim, O alan bütün vətəndir” - deyir və bu ifadələrlə reallaşan taktiki gedişlə hərb tarixinə bir yenilik gətirir.

     
Qazi Paşanın Aşıqla, çetecilərlə, dilənçi cildinə girmiş xəfiyyə ilə  görüşləri də istiqlal qəhrəmanının böyük zəka sahibi, müdrik, humanist və uzaqgörən insan kimi xüsusiyyətlərini üzə çıxarır. Əsir düşən Dilənçi əfv  olunması üçün  Gazi Paşaya yalvarır:


Əvət, silah almış, para almışam.

Etitaf ediyorum, aldadılmışam.

Beni İstanbulda kiraladılar.

Paşa ölsün deyə qərar aldılar . 


Qazi Paşa “nə ip, nə edam”-deyərək Dilənçini azad edir, bununla da, həm humanizmini nümayiş etdirir, həm də digər xainlərə öz əməllərindən nəticə çıxarmaq, aqibətləri haqqında düşünməyə şans vermiş olur:


Xainlər bizlərə nifrət edərlər.

Böylə cahilləri alət edərlər.

Başqa mürşidləri məğlub edərək,

 Məsum müridləri əfv etmək gərək. 

     
Pyesdə Aşıq obrazı xalq sözünün, xalq hərəkatının, xalq iradəsinin ifadəçisi kimi verilir. İstiqlal arzulu  Aşıq-xalq Ərzurumdan  Sakaryaya Qazi Paşanı ziyarət etməyə, bu müqəddəs savaşa öz töhfəsini verməyə gəlmişdir. Pyesdə  qəzetçilər də diqqət çəkən obrazlardandır. Abay Dağlı qəzetçilərin inadkarlığını, ilkin, mötəbər mənbədən operativ və obyektiv informasiya toplamaq  cəhdini, onların təəssübkeşliyini, Atatürk  və vətən sevgisini  məhəbbətlə tərənnüm edir.  Çavuşun və minbaşının müqavimətinə, bütün cəhdlərinə rəğmən “millət onu duymaq, bilmək istəyir”- deyən qəzetçilər Qazi Paşanı görməkdə israrlıdır:


Qazi hüzurundan kim qovar bizi,

Sizdə silah vardır, bizdə qələm var .

       
Qəzetçilər qorxmaz və vətənpərvərdirlər. Onlar Sakarya  zəfəri xəbərini işğal altındakı İstanbulda duymuş, dərhal da hadisə yerinə, Qazi Paşanın qərargahına gəlmişlər. Qəzetçilər qələbə sevincini xalqla paylaşmağı  məslək və vətəndaşlıq borcu hesab edirlər:


Qələmlər hayqırır, gur səsimiz var,

Sakarya coşarkən biz susamazdıq.

İyirmi iki gündür, çıx xəbər yazdıq,

Şimdi də görüşüb Paşamızla biz,

Bir mülakat yapıb, yazmaq istəriz .

    
Əsərdə ziyalı obrazları da eyni sevgi və məhəbbətlə təsvir olunur. Onların  Qazi Paşanı ziyarəti  qəzetçilərin görüş səhnəsinə bənzəsə də, ziyalıların məramı başqadır. İxtiyar 1-ci Aydının “Yenə cəbhələrə, savaşa gəldik”, orta yaşlı xanım 2-ci Aydının “Həm yardım edərəm, həm savaşaram”, orta yaşlı 3-cü Aydının “Bir əsgərəm, Paşam, əmrinizdəyəm” - deyə Paşaya müraciətləri ziyalıların məqsədi, istəyi barədə tam təsəvvür yaradır. Vətənin işğaldan azad olunması üçün bütün xalq kimi ziyalılar da səfərbər olmuş, silaha sarılmışlar. Yadellilər tərəfindən ayaqlar altında inləyən İstanbuldan gələn aydınlar şəhərin intizarla Paşanı gözlədiyini, özlərinin də istiqlal savaşına hazır olduqlarını bildirirlər.

     
Qazi Paşanın qəzetçilərə, ziyalılara diqqəti və həssas münasibəti onun  aydınlarla görüşündə də qabarıq nəzərə çarpır. Paşanı ziyarətə gəlmək istəyən aydınlar haqqında  xoş sözlər deyir:


Mühərrirlər, mühərrirlər...

Aydınlıq yolunda hünərlidirlər.

Aydınlar millətin düşünən başı,

Aydınlada bilir hər vətəndaşı.

     
Abay Dağlı pyesin birinci səhnəsində maraqlı və uğurlu ədəbi priyomla- düşmənin öz dili ilə türk mücahidlərinin cəsurluğunu, işğalçı yunanların  isə əzazilliyini diqqətə çatdırır. Sakarya döyüşlərinin sonuncu-22-ci günüdür. Yunan zabitlər qorxu içində sağa-sola vurnuxur, çətəcilərin əsgərlərdən geri qalmadığını etiraf edir, onlar   tərəfindən əsir götürüləcəklərindən ehtiyatlanırlar:

 Bizi məğlub etdi o cəbhəçilər,

Onlardan yamandır bu çətəcilər.


Yunan  zabitlər eyni zamanda türklərə qarşı törətdikləri cinayətləri sadalamaqla özlərini ifşa edirlər. Onlar  yaxşı bilirlər ki, əsir düşdükləri zaman türklər onları sorğu-suala tutacaq, çirkin əməllərinə görə  haqq-hesab çəkəcəklər. Yunan zabitlərdən biri  digərinə deyir:


Niyə yaxdın, niyə yıxdın diyorlar,

Öldürdün diyorlar silahsızları.

Götürdün diyorlar qadın, qızları.

Yanan köylərini göstəriyorlar

Bizlərə hər yerdə suç arıyorlar.

 
Digər yunan zabiti yuxarının əmrini yetirdiyini deməklə, guya özünə, öz vəhşi əməllərinə  bəraət qazandırmış olur:

 
Vur, dedi, vurduq.

Yax, dedi, yaxdıq.

Yaxdıq, yıxdıq...

      
Pyesdə yunan əsgərlərinin  qəddarlığı, dinc əhaliyə qarşı amansız rəftarı və lovğalığı ilə yanaşı, onların  qorxaqlığı, xəyanəti də xarakterik cizgilərlə təqdim olunur.1-ci yunanlı  guya  əsir olmaqdansa, ölməyi, intihar etməyi, əsgərlik şərəfini  üstün tutduğunu hay-küylə dilə gətirir, elə ki, əsir götürülür, “öldürməyiniz, öldürməyiniz”- deyə yalvararaq çətəcilərin ayaqlarına sarılır.

       
Biz yazının əvvəlində Abay Dağlının Sakarya savaşı mövzusunda bir neçə pyes yazdığını qeyd etmişdik. Bu mövzu nə qədər zəngin, əhatəli olsa da, eyni müəllifin eyni janrda  müxtəlif süjetli əsərlər yazması yaradıcılıq prosesinə və onun nəticəsində ərsəyə gələn əsərə  təsirsiz ötüşmür. “Sakaryaya 22-ci gün” pyesi də bu baxımdan istisna deyil. Buradakı bəzi obrazlara, onların iştirakı ilə cərəyan edən olaylara dramaturqun əvvəlki pyeslərində də bu və ya digər dərəcədə rast gəlinir. Məsələn, çobanla həmşirənin “məhəbbət” macərası “Sakarya çətəsi” pyesinidə də təsvir olunur. Doğrudur, “Sakaryaya 22-ci gün” pyesində çoban-həmşirə münasibətləri daha geniş və bir qədər də fərqli verilir, amma hər halda mahiyyət qalır: həmşirə çobana cəbhəyə getməyi, ondan sonra sevgi haqqında düşünməyi tövsiyə edir.  Aşıq, Aydın obrazları, onların xarakterik cizgiləri əvvəlki pyeslərdəkinə çox bənzəyir, bəzi hallarda demək olar ki, eyni ilə təkrarlanır. “Sakarya çətəsi” pyesinidə 1-ci Aydının dediyi-


Mülki Osmaniyə pək xarab olub,

Müsəllah eşkiya hər yerə dolub.

Məsum münafıklar gəzir ortada,

Mümtaz münəvvərlər artıq Maltada.

Həyatda var olmaq, yaşamaq çətin,

Məlalı dərindir bütün millətin-

misraları “Sakarya çətəsi” pyesində  2-ci Aydının dili ilə olduğu kimi təkrarlanır. Bütün bunlar əsərin ədəbi- bədii dəyərinə, estetik siqlətinə, sənətkarlıq səviyyəsinə təsir edən amillərdir.  Bu  kimi kiçik  kəm-kəsirlərə baxmayaraq, pyes bir tərəfdən ideyasının aktuallığı ilə, digər tərəfdən mühacirət  ədəbi irsi problemlərinin, o cümlədən Abay Dağlı yaradıcılığının araşdırılması baxımından  mühüm əhəmiyyət kəsb edir. 

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Tanınmış meyxanaçı
15.12.2018, 00:53

Tanınmış meyxanaçı "Maşın"dan getdi

İlham Əliyev və Birinci xanım Tahir Salahovun 90 illik yubiley sərgisində - FOTOLAR
15.12.2018, 00:42

İlham Əliyev və Birinci xanım Tahir Salahovun 90 illik yubiley sərgisində - FOTOLAR

“Milan” klubu cəzalandırıldı
15.12.2018, 00:25

“Milan” klubu cəzalandırıldı

Leyla Əliyeva Emin Ağalarovun konsertində - FOTO
15.12.2018, 00:09

Leyla Əliyeva Emin Ağalarovun konsertində - FOTO

Azərbaycan nefti ucuzlaşdı
14.12.2018, 23:56

Azərbaycan nefti ucuzlaşdı

İsraildə də aksiyalar başladı
14.12.2018, 23:46

İsraildə də aksiyalar başladı

“Şimali Koreyanın böyük iqtisadi uğur üçün möhtəşəm potensialı var” - Tramp
14.12.2018, 23:29

“Şimali Koreyanın böyük iqtisadi uğur üçün möhtəşəm potensialı var” - Tramp

Ermənistanda sonuncu rusdilli televiziya proqramı da bağlandı
14.12.2018, 23:14

Ermənistanda sonuncu rusdilli televiziya proqramı da bağlandı

Təhlükəsizlik qüvvələrinə hücumda 6 nəfər öldü
14.12.2018, 23:00

Təhlükəsizlik qüvvələrinə hücumda 6 nəfər öldü

“Möhtəşəm planlarım var”- Emin Ağalarov
14.12.2018, 22:51

“Möhtəşəm planlarım var”- Emin Ağalarov

Çin Amerika avtomobillərindən vergi almayacaq
14.12.2018, 22:38

Çin Amerika avtomobillərindən vergi almayacaq

Bakı sakini özünü 16-cı mərtəbədən atmaq istədi
14.12.2018, 22:26

Bakı sakini özünü 16-cı mərtəbədən atmaq istədi

Kanadada qiymətli almaz tapıldı
14.12.2018, 22:10

Kanadada qiymətli almaz tapıldı

Türkiyənin antiterrror əməliyyatı qalmaqal yaratdı
14.12.2018, 21:56

Türkiyənin antiterrror əməliyyatı qalmaqal yaratdı

Alimdən XƏBƏRDARLIQ:
14.12.2018, 21:42

Alimdən XƏBƏRDARLIQ: "Vulkanların yaxınlığında evlərin olması təhlükəlidir"

Yerevanda Rusiya səfirliyinin qarşısında aksiya başlayıb
14.12.2018, 21:27

Yerevanda Rusiya səfirliyinin qarşısında aksiya başlayıb

UEFA Ermənistan Futbol Federasiyasını cərimələndi
14.12.2018, 21:15

UEFA Ermənistan Futbol Federasiyasını cərimələndi

Bərdə və Ağcabədidə DOST mərkəzləri yaradılır
14.12.2018, 21:02

Bərdə və Ağcabədidə DOST mərkəzləri yaradılır

Zəhərlənmədə 12 nəfər öldü
14.12.2018, 20:46

Zəhərlənmədə 12 nəfər öldü

Parisin müdafiəsinə 8 min polis cəlb edildi
14.12.2018, 20:33

Parisin müdafiəsinə 8 min polis cəlb edildi

Ankarada qatarın qəza anının VİDEOSU yayıldı
14.12.2018, 20:16

Ankarada qatarın qəza anının VİDEOSU yayıldı

Rusiya ilə gömrük sahəsindəki əməkdaşlıq müzakirə edildi
14.12.2018, 20:03

Rusiya ilə gömrük sahəsindəki əməkdaşlıq müzakirə edildi

Yevlaxda xəyanət üstündə qətl - Ər arvadını öldürdü
14.12.2018, 20:00

Yevlaxda xəyanət üstündə qətl - Ər arvadını öldürdü

Azərbaycanda məzhəblər arasında həmrəylik mövcuddur - Dövlət Komitəsi
14.12.2018, 19:46

Azərbaycanda məzhəblər arasında həmrəylik mövcuddur - Dövlət Komitəsi

Lavrov Tahir Salahovun sərgisində olub
14.12.2018, 19:29

Lavrov Tahir Salahovun sərgisində olub

İlham Əliyev FHN əməkdaşlarının təltif etdi - SİYAHI
14.12.2018, 19:20

İlham Əliyev FHN əməkdaşlarının təltif etdi - SİYAHI

AMEA-nın Rəyasət Heyəti toplandı - Yeni təyinatlar
14.12.2018, 19:09

AMEA-nın Rəyasət Heyəti toplandı - Yeni təyinatlar

Daha 3959 arıçıya subsidiya verilməsi barədə qərar qəbul edildi - SİYAHI
14.12.2018, 19:00

Daha 3959 arıçıya subsidiya verilməsi barədə qərar qəbul edildi - SİYAHI

Füzuli sakinlərindən Əbülfəz Qarayevə MÜRACİƏT
14.12.2018, 18:52

Füzuli sakinlərindən Əbülfəz Qarayevə MÜRACİƏT

Ombudsman əməkdaşları 16 saylı cəzaçəkmə müəssisəsinə baş çəkib
14.12.2018, 18:43

Ombudsman əməkdaşları 16 saylı cəzaçəkmə müəssisəsinə baş çəkib

İcra başçısı yanında Şuranın iclası keçirilib - FOTO
14.12.2018, 18:34

İcra başçısı yanında Şuranın iclası keçirilib - FOTO

Azərbaycan Fransadakı festivalda təmsil olunub - FOTO
14.12.2018, 18:25

Azərbaycan Fransadakı festivalda təmsil olunub - FOTO

Aqrar sahəyə aid yeni qurum yaradıldı - FƏRMAN
14.12.2018, 18:10

Aqrar sahəyə aid yeni qurum yaradıldı - FƏRMAN

Prezident yol tikintisinə 2.82 milyon manat ayırdı
14.12.2018, 17:57

Prezident yol tikintisinə 2.82 milyon manat ayırdı

Rusiya XİN Lavrovun Bakı səfəri ilə bağlı məlumat yaydı
14.12.2018, 17:44

Rusiya XİN Lavrovun Bakı səfəri ilə bağlı məlumat yaydı

Bakcell növbəti müsabiqə elan etdi
14.12.2018, 17:22

Bakcell növbəti müsabiqə elan etdi

Manat 3 gün bu məzənnədə olacaq
14.12.2018, 17:10

Manat 3 gün bu məzənnədə olacaq

Nazir struktur islahatı apardı - Bakıda TSEK-lərin sayı azaldıldı   
14.12.2018, 17:07

Nazir struktur islahatı apardı - Bakıda TSEK-lərin sayı azaldıldı  

FHN əməkdaşlarına ali hərbi rütbələr, fəxri adlar verildi - ADLAR
14.12.2018, 17:05

FHN əməkdaşlarına ali hərbi rütbələr, fəxri adlar verildi - ADLAR

Deputat qazidən yazdı: Vətən həm də sizlərin qeyrəti və əməlidir!
14.12.2018, 17:02

Deputat qazidən yazdı: Vətən həm də sizlərin qeyrəti və əməlidir!

Autizm sindromlu uşaqlar haqqında filmin təqdimatı keçirilib 
14.12.2018, 17:00

Autizm sindromlu uşaqlar haqqında filmin təqdimatı keçirilib 

UNEC yeni əməkdaşlığa başlayır
14.12.2018, 16:55

UNEC yeni əməkdaşlığa başlayır

Leyla Əliyeva Qarabağa gedən rusiyalı qadınlara cavab YAZDI
14.12.2018, 16:49

Leyla Əliyeva Qarabağa gedən rusiyalı qadınlara cavab YAZDI

Avtovağzal gücləndirilmiş rejimə keçir – 200-dən çox ehtiyat avtobus ayrıldı
14.12.2018, 16:37

Avtovağzal gücləndirilmiş rejimə keçir – 200-dən çox ehtiyat avtobus ayrıldı

Bu saytlardan Mətbuat Şurasına ŞİKAYƏT OLUNDU  
14.12.2018, 16:34

Bu saytlardan Mətbuat Şurasına ŞİKAYƏT OLUNDU  

Jurnalistlərin binası ətrafında ağaclar əkiləcək
14.12.2018, 16:30

Jurnalistlərin binası ətrafında ağaclar əkiləcək

“Dedim ki, Serj, 5 rayonu Azərbaycana qaytar...” - LUKAŞENKO
14.12.2018, 16:29

“Dedim ki, Serj, 5 rayonu Azərbaycana qaytar...” - LUKAŞENKO

Beynəlxalq simpozium iştirakçıları Şeyx Zahid Gilaninin məqbərəsini ziyarət edib - FOTO
14.12.2018, 16:24

Beynəlxalq simpozium iştirakçıları Şeyx Zahid Gilaninin məqbərəsini ziyarət edib - FOTO

İlham Əliyev iranlı naziri qəbul etdi   
14.12.2018, 16:19

İlham Əliyev iranlı naziri qəbul etdi  

“Özkardeşlər” və “Qızıl balıq” BAĞLANDI
14.12.2018, 16:15

“Özkardeşlər” və “Qızıl balıq” BAĞLANDI

ARXİV