18 oktyabr 2018, Cümə axşamı
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Turan sevdalı komandan
Turan sevdalı komandan
16.09.2018, 15:58

Prof. Ramazan SİRACOĞLU


Onun haqqında həm sağlığında, həm də şəhidlik zirvəsinə yüksələndən sonra da çox yazıldı, danışıldı, müzakirələr aparıldı. Kimisinə görə cəsur hərbçi, şanlı komandan, kimilərinə görə isə, xəyalpərəst, səbatsız, macəra ardından qaçan generaldır. Dünyaya gəlişi də, yaşamı da çox keşməkeşli dövrə təsadüf etdi. Bir zamanlar Avropanı titrədən qüdrətli Osmanlı imperatorluğunun çöküşü dönəmində, I Dünya müharibəsi zamanında 33 yaşınaykən Hərbiyyə nazirliyinə başçılıq etdi, 1839-1861-ci illərdə Osmanlı dövlətinin hökmdarı olmuş Sultan Əbdülməcidin nəvəsi ilə evləndiyi üçün xalq arasında “Damad-i Şəhriyar” kimi tanınan  bu fövqəladə şəxsiyyətdən ( 1881- 1922) ilahi qüdrət heç nə əsirgəməmişdi. 41 illik ömründə taleyinin ona nəsib etdiyi bütün şirin və acıları daddı: hürriyyət qəhrəmanı, Bab-i Ali basqınçısı, II Məşrutiyyət memarı,  Trakiya və  Edirnə fatehi; uğursuz Sarıqamış əməliyyatının baiskarı, avropalıların fikrinə görə, sözdə erməni təhcirinin ( deportasiyasının) suçlusu, I Dünya müharibəsinin məğlub sərləşkəri, rütbələri alınmış əsgər, hərbi tribunalın ölüm cəzası verdiyi məhkum, mühacir, bolşevizmə qarşı mücahid və şəhid.


Bütün bu titullar heç zaman unudulmayacaq, doğrusuyla yanlışıyla, günahıyla savabıyla  türk düşüncə tarixində əbədiyyən yaşayacaq İsmail Ənvər Paşaya aiddir. O Ənvər Paşaya ki, 1918-ci ilin yayında qardaış Nuri Paşanı V Qafqaz İslam Ordusuna başçı təyin edərək nəyin bahasına olursa-olsun  Azərbaycanı, onun paytaxtını düşmənlərdən azad etməyi əmr etmişdi. Qardaşı Nuri Paşa da qəhrəman bir əsgər bacarığı ilə  KOMANDAN Ənvər Paşanın döyüş əmrini uğurla yərinə yetirmişdi. 15 Sentyabr 1918-ci il sabahı Nuri Paşanın cəsur əsgərləri Bakıya daxil olanda KOMANDAN qardaşından təbrik teleqram almışdı: “Türk ve islam tarihi Sizin bu hizmetinizi unutmayacaktır. Gazilerimizin gözlerinden, öper, şehitlerimize fatihalar ithaf ederim! 15. 09. 1918 – ENVER PAŞA”.


4 avqust 1922-ci ildə Qurban bayramının ikinci günündə səhər vaxtı Tacikistanın Belcivan vilayətinin Çağan qışlağında bolşevik əsgərləri ilə girdiyi qeyri-bərabər döyüşdə şəhid olan Ənvər Paşanın qətlə yetirilməsi barədə  sonralar müxtəlif rəvayətlər uydurulmuşdur. Ən yayğın olan iki rəvayətin müəllifləri Hakop Melkumyan ( bolşeviklər onu Yakov Arkadiyeviç Məlkumov kimi tanıdıblar) və Qriqor Arutyunyandır ( o da NKVD- XDİK- sənədlərində Georgi Sergeyeviç Aqabekov kimi təsbit edilmişdir).


Q. Arutyunyan 1930-cu ildə Berlində rus dilində nəşr olunmuş “ГПУ. Записки чекиста- DSİ. Çekistin qeydlərikitabında, güya Ənvər Paşanı şəxsən özünün təqib edərək əlbəyaxa döyüşdə qılıncla qətlə yetirdiyini və bununla da  milli qisasını aldığını  iddia etmişdir. Yeri gəlmişkən, xatırladaq ki, Q. Arutyunyanı NKVD-nin xüsusi dəstəsi 1937-ci ilin avqust ayında Fransada türk əsilli bir nəfərin yardımı ilə elə zərərsizləşdirmişdi ki, tikəsi də ələ gəlməmişdir. Bu baraədə sovet  QRU-nun əfsanəvi əks-kəşfiyyat generalı P. Sudoplatov yazmışdır. (Bax:  Судоплатов П. А. Спецоперации. Лубянка и Кремль 1930—1950 годы Гл. 2. Ликвидация троцкистов за рубежом   )



Ənvər Paşa haqqında yayğın olan digər şayiənin müəllifi H. Melkumyan öləndən çox sonralar, 1985-ci ildə Kanadada nəşr olunan "L'Horizon" qəzetində bir məlum mənşəli  qəzetçi  həmin Hakopa istinadən bir rəvayət uydurub: güya Hakop təkbaşına Ənvər Paşanı xeyli təqib etdikdən sonra onun həyatına son verib. Qəribədir ki, o da bununla öz milli borcunu ödədiyini deyibmiş. Hakop lovğalıqla  bildiribmiş ki, “rəhbərlik mənə onu diri tutmağı əmr eləsə də mən  qəsdən bunu  yerinə yetirməkdən vaz keçdim; şəxsi əşyalarını da  sübut kimi özümlə götürdüm”. Guya belə edərkən Hakop Melkumyan o zamanlar Türküstan cəbhəsindəki qoşunun başçısı Q. Voskanyana güvənirmiş. Araşdırmalar isə göstərir ki, nəinki 1922-ci ildə, ümumiyyətlə, heç vaxt Türküstan cəbhəsində Voskanyan adlı qoşun başçısı olmayıb. Daha sonra, Ənvər Paşaya aid olan bəzi əşyalar, Hakopun iddia ettiyi kimi, onun tərəfindən 4 avqust 1922-ci ildə ələ keçirilməmişdir; həmin əşyalar 1922-ci ilin iyun ayında Ənvər paşa Kofrun qışlağını tərk edərkən orada unudulmuşdur.


Yeri gəlmişkən, şəhadətindən 96 il sonra Moskvada Rusiya Silahlı Qüvvələri Mərkəzi muzeyində Ənvər Paşaya aid olan çəkmələrin sərgiləndiyi vitrində də belə yazılıb.

 


Ənvər Paşanın 1920-1922-ci illərdə Orta Asiyada istifadə etdiyi möhür: Möhürdə “Damad-i xəlifət-ul- muslimin, Əmir-i ləşkər Səyyid Ənvər- 1340 ( 1921 )” yazılıb.

 

Bolşeviklər 4 avqust 1922-ci ildə həlak olanların hansının  Ənvər Paşa olduğunu bilməmişlər. 15 avqust 1922-ci ildə Çağan qışlağına gələn bolşeviklər yərli sakinlərdən olan və Ənvər Paşanı üzdən yaxşı tanıyan Feyzulla Xocayevdən  məzardan çıxarılmış bir  nəşin kim olduğunu söyləməsini tələb etmişlər. Bolşeviklərin iddiasına görə həlak olmuş şəxsin cibindən türk, fars, alman və özbək dillərində yazılmış kağızlar aşkar edilmişdir. Feyzulla Xocayəv nəşin Ənvər Paşa olmadığını söyləmişdir. ( Bax: РГВА, ф.110,оп.3, д.1104, л.61) Bolşeviklər getdikdən sonra gecə ikən Osman əfəndi, Buri Bataş adlı mücahid və Qarşı qışlaqdan  adını müəyyənləşdirə bilmədiyimiz bir qeyrətli kişi gizli şəkildə Ənvər Paşanın və ona silahdaşlıq etmiş Dövlətməndin   nəşlərini güvənilir bir yerdə dəfn etmişlər. ( Bax: Olaf Caroe. Soviet Empire, the Turks of Central Asia and Stalinism. London, 1953,125)

Qırmızı ordunun generalı V. İ. Uranovun iddiasına görə, Ənvər Paşanı Türküstan cəbhəsinə daxil olan 16-cı süvari alayının eskadron komandiri İvan Savkonun əsgərləri qətlə yetirmişlər ( Bax: “Ленинец” qəzeti, №152 (5821) 19.09.1967). Sovet rəsmi qaynaqlarında isə iddia olunur ki, Ənvər Paşanı  8-ci Başqırd süvari briqadasının 16-ci alayına mənsub M. Nikitinin komandir olduğu   3-cü eskadronun döyüşçüləri şəhid etmişlər ( Bax: Дело 123469. c.18 )

Ənvər Paşanı gizli yerdə dəfn etmiş Osman əfəndi və iki yoldaşı Qurani-Kərimə and içərək şərtlər nə olursa-olsun münasib vaxt yetişməyənədək onun məzarının yərini heç kimə söyləməyəcəklərinə and içmişlər. Göründüyü kimi, bədxahların iddia etdiklərinin əksinə, Ənvər Paşanın nəşinin təhqir olunması o üç qeyrətli kişinin sayəsində baş verməmişdir.

Türkiyə Cümhuriyyətinin Prezidenti Süleyman Dəmirəl 1995-ci ilin sentyabrında Tacikistanı ziyarət edəndə Türkiyə ilə Tacikistan arasında əldə edilmiş razılığa əsasən, səlahiyyətli mütəxəssislərdən ibarət mötəbər komissiya yaradılır və müəyyən axtarışlardan sonra Ənvər Paşanın məzarı aşkar edilir. Komissiya 30 iyul 1996-cı ildə Tacikistanın Xatlon vilayəti Xovalin rayonun Çağan kəndində yerləşən təpəlikdəki məzarı açır. 

 
Türkiyəli mötəbər axtarış qrupu tam hazırlıqlı idi. Onlar İstanbuldan və Berlindən Ənvər Paşanın tibbi kartotekasını da gətirmişdilər. Berlində stomatoloji poliklinikadan alınmış tibbi arayışa görə, Ənvər Paşanın alt çənəsinə platin dişlər qoyulmuşdu. Eksqumasiya nəticəsində platin dişlər aşkar edildiyində komissiya üzvləri rahat nəfəs aldılar: Nəşin Ənvər Paşaya aid olmasına şübhə yox idi. Türkiyəli mütəxəssisləri qəhər boğmuşdu…

3 avqust 1996-cı ildə Türkiyədən gəlmiş 8 səlahiyyətli mütəxəssis Ənvər Paşanın nəşi ilə bərabər İstanbula uçdu. Həhayət, Ənvər Paşa 78 illik ayrılıqdan sonra ( 1918-1996 ) ərsəyə yetdiyi doğma məmləkətinə  qayıtdı. Ertəsi gün, 4 avqust 1996-cı ildə Şişli camisində qılınan cənazə namazından  sonra böyük ehtiram və izdihamlı törənlə İstanbuldakı Abide-i Hürriyet məzarlığında dəfn olundu.

Bəzi qərəzli Avropa tarixçiləri, Ənvər Paşaya qara yaxsalar da, onlara yandaşlıq edən bəzi üzdəniraqlar Ənvər Paşanı gözdən salmağa çalışsalar da , muzdlu publisitlər onu saxta irqçilikdə ittiham etsələr də Ənvər Paşa türk dünyasının əbədiyyət kahkəşanında daim parlayacaqdır.

Yaxın, Uzaq Doğunu Turan elləri sandı

Turançılıq yolunda nə yoruldu, usandı.

Parlaq komandan idi. Turan uğruna yandı,

Qızıl alma yolunun yolçusu Ənvər Paşa.

Türkün Haq dərgahında elçisi Ənvər Paşa.

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Badamdarda sürüşmə zonasında yeni çatlar əmələ gəlib 
18.10.2018, 18:14

Badamdarda sürüşmə zonasında yeni çatlar əmələ gəlib 

Mehriban Əliyeva İtaliya Senatının sədri ilə görüşdü - FOTOLAR
18.10.2018, 18:04

Mehriban Əliyeva İtaliya Senatının sədri ilə görüşdü - FOTOLAR

Biz haqlı davamızdan geri çəkilməyəcəyik – İlhan Aşkın (Müsahibə)
18.10.2018, 18:02

Biz haqlı davamızdan geri çəkilməyəcəyik – İlhan Aşkın (Müsahibə)

MTN generallarının məhkəməsində şərti cəza alanlar azadlığa buraxıldı
18.10.2018, 17:53

MTN generallarının məhkəməsində şərti cəza alanlar azadlığa buraxıldı

“Azərsığorta” şəhid vərəsələrinin birdəfəlik ödənişlə bağlı narazılığına CAVAB VERDİ
18.10.2018, 17:27

“Azərsığorta” şəhid vərəsələrinin birdəfəlik ödənişlə bağlı narazılığına CAVAB VERDİ

Putin Trampla münasibətləri HAQDA
18.10.2018, 17:18

Putin Trampla münasibətləri HAQDA

Heydər Əliyev Mərkəzində V ümumrespublika bilik yarışı keçirilidi
18.10.2018, 17:15

Heydər Əliyev Mərkəzində V ümumrespublika bilik yarışı keçirilidi

Manat və dolların sabahkı məzənnəsi
18.10.2018, 17:12

Manat və dolların sabahkı məzənnəsi

Türkiyə polisi İstanbul meşəsində Camal Qaşqçının meyitini axtarıb
18.10.2018, 17:08

Türkiyə polisi İstanbul meşəsində Camal Qaşqçının meyitini axtarıb

“Televiziya və radio yayımı haqqında” Qanun dəyişir   
18.10.2018, 17:06

“Televiziya və radio yayımı haqqında” Qanun dəyişir  

Tərtər rayonu tam qazlaşdırıldı
18.10.2018, 16:56

Tərtər rayonu tam qazlaşdırıldı

Oqtay Əsədov İtaliya Senatının sədrini qəbul edib 
18.10.2018, 16:35

Oqtay Əsədov İtaliya Senatının sədrini qəbul edib 

Moskvada “Azərbaycanın payız sovqatları” adlı şəhərcik açılıb - FOTOLAR
18.10.2018, 16:28

Moskvada “Azərbaycanın payız sovqatları” adlı şəhərcik açılıb - FOTOLAR

Azərbaycan və Türkmənistan XİN-ləri arasında əməkdaşlıq proqramı imzalandı
18.10.2018, 16:15

Azərbaycan və Türkmənistan XİN-ləri arasında əməkdaşlıq proqramı imzalandı

Nemət Pənahlı həbsdə qaldı
18.10.2018, 16:08

Nemət Pənahlı həbsdə qaldı

UNEC-də Dövlət Müstəqilliyinə həsr olunmuş iclas
18.10.2018, 16:00

UNEC-də Dövlət Müstəqilliyinə həsr olunmuş iclas

Polis soyğunçuluq edəni yaxaladı
18.10.2018, 15:52

Polis soyğunçuluq edəni yaxaladı

Erməni deputat: “Azərbaycanlılardan çox razıyıq” - MÜSAHİBƏ
18.10.2018, 15:46

Erməni deputat: “Azərbaycanlılardan çox razıyıq” - MÜSAHİBƏ

15 sığortaçının lisenziyası ləğv edildi
18.10.2018, 15:40

15 sığortaçının lisenziyası ləğv edildi

Azərbaycanlı doktorant Rusiyada qalib oldu
18.10.2018, 15:32

Azərbaycanlı doktorant Rusiyada qalib oldu

Azərbaycandakı ömürlük məhkumların STATİSTİKASI
18.10.2018, 15:21

Azərbaycandakı ömürlük məhkumların STATİSTİKASI

Novruz Məmmədov iki şöbə müdirini işdən çıxardı
18.10.2018, 15:07

Novruz Məmmədov iki şöbə müdirini işdən çıxardı

Şahmatçılarımızdan Avropa çempionatında növbəti qələbə
18.10.2018, 15:00

Şahmatçılarımızdan Avropa çempionatında növbəti qələbə

Nazirliyin əməkdaşları çökən yoldakı ağaclara qulluq etdi
18.10.2018, 14:51

Nazirliyin əməkdaşları çökən yoldakı ağaclara qulluq etdi

“Lotu Quli” sərbəst buraxıldı
18.10.2018, 14:34

“Lotu Quli” sərbəst buraxıldı

Gədəbəydə at oğrusu tutuldu
18.10.2018, 14:27

Gədəbəydə at oğrusu tutuldu

Lənkəran Dövlət Aqrar İnkişaf Mərkəzi fəaliyyətə başladı - FOTO
18.10.2018, 14:20

Lənkəran Dövlət Aqrar İnkişaf Mərkəzi fəaliyyətə başladı - FOTO

Cəlilabadda “Niva” kanala aşdı, sürücü öldü
18.10.2018, 14:18

Cəlilabadda “Niva” kanala aşdı, sürücü öldü

Zakir Həsənov hərbi sərgidə - FOTO
18.10.2018, 13:50

Zakir Həsənov hərbi sərgidə - FOTO

Ordumuz “İQLA”dan döyüş atışları icra etdi - VİDEO
18.10.2018, 13:44

Ordumuz “İQLA”dan döyüş atışları icra etdi - VİDEO

Sabirabadda su kanalından meyit tapıldı
18.10.2018, 13:39

Sabirabadda su kanalından meyit tapıldı

“Niva” kanala düşdü - sürücü öldü
18.10.2018, 13:27

“Niva” kanala düşdü - sürücü öldü

Azərbaycan məhsulları Parisdə nümayiş olunacaq
18.10.2018, 13:20

Azərbaycan məhsulları Parisdə nümayiş olunacaq

Azərbaycanda 9 uşaq əcnəbilərə verilib   
18.10.2018, 13:13

Azərbaycanda 9 uşaq əcnəbilərə verilib  

İlham Əliyev:
18.10.2018, 13:12

İlham Əliyev: "İqtisadi sahədə İtaliya Azərbaycan üçün birinci ticarət tərəfdaşıdır" - YENİLƏNİB

Gəncə Səhiyyə İdarəsinin rəisi vəzifədən azad edildi - Yeni TƏYİNAT oldu
18.10.2018, 13:07

Gəncə Səhiyyə İdarəsinin rəisi vəzifədən azad edildi - Yeni TƏYİNAT oldu

Rusiya səfiri Azərbaycan Dillər Universitetində olub - FOTO
18.10.2018, 13:01

Rusiya səfiri Azərbaycan Dillər Universitetində olub - FOTO

Bakıda 12 qadının mobil telefonunu oğurlayan şəxs tutuldu
18.10.2018, 12:58

Bakıda 12 qadının mobil telefonunu oğurlayan şəxs tutuldu

Azərbaycanda turistlər üçün "Qaynar xətt" açılacaq
18.10.2018, 12:57

Azərbaycanda turistlər üçün "Qaynar xətt" açılacaq

Koçaryan siyasətə qayıtdı - Yeni partiya yaradır
18.10.2018, 12:53

Koçaryan siyasətə qayıtdı - Yeni partiya yaradır

“Turizm strategiyasının hazırlanmasında mənim 25 illik təcrübəmdən istifadə edilib”
18.10.2018, 12:48

“Turizm strategiyasının hazırlanmasında mənim 25 illik təcrübəmdən istifadə edilib”

Sabah Bakıda qısamüddətli yağış yağacaq - PROQNOZ
18.10.2018, 12:42

Sabah Bakıda qısamüddətli yağış yağacaq - PROQNOZ

2019-cu ilin büdcəsi Milli Məclisin 5 iclasında müzakirə olunacaq - İLK DƏFƏ    
18.10.2018, 12:39

2019-cu ilin büdcəsi Milli Məclisin 5 iclasında müzakirə olunacaq - İLK DƏFƏ  

Soydaşımız Ukrayna Mədəniyyət Nazirliyi yanında mərkəzin Elmi Şurasının üzvü seçilib
18.10.2018, 12:35

Soydaşımız Ukrayna Mədəniyyət Nazirliyi yanında mərkəzin Elmi Şurasının üzvü seçilib

Çoban öldürdüyü adamı kanala atdı, digərini isə ağır yaraladı
18.10.2018, 12:30

Çoban öldürdüyü adamı kanala atdı, digərini isə ağır yaraladı

DOST Agentliyinin mərkəzləri 5 kateqoriyada olacaq   
18.10.2018, 12:23

DOST Agentliyinin mərkəzləri 5 kateqoriyada olacaq  

İlin sonunadək 25 mindən çox müəllimin biliyi yoxlanılacaq - FOTO
18.10.2018, 12:22

İlin sonunadək 25 mindən çox müəllimin biliyi yoxlanılacaq - FOTO

“Siyahıya düşməyən könüllü şəhid döyüşçülər araşdırılmalı, onlara da birdəfəlik ödəniş verilməlidir!” - DEPUTAT   
18.10.2018, 12:15

“Siyahıya düşməyən könüllü şəhid döyüşçülər araşdırılmalı, onlara da birdəfəlik ödəniş verilməlidir!” - DEPUTAT  

Azərbaycanda turistlər üçün "Qaynar xətt" açılacaq
18.10.2018, 12:08

Azərbaycanda turistlər üçün "Qaynar xətt" açılacaq

Sürüşmə zonasında  gərginlik qalmaqdadır - NAZİRLİK
18.10.2018, 12:02

Sürüşmə zonasında  gərginlik qalmaqdadır - NAZİRLİK

ARXİV