20 mart 2019, Çərşənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Zahid Xəlil: “Nizaminin bu qədər böyük olduğunu bilmirdim” - MÜSAHİBƏ
Zahid Xəlil: “Nizaminin bu qədər böyük olduğunu bilmirdim” - MÜSAHİBƏ
15.12.2018, 12:56

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Ədəbiyyat və onun tədrisi metodikası kafedrasının müdiri, şair, pedaqoq, filologiya elmləri doktoru, professor, Əməkdar müəllim, Beynəlxalq mükafatlar laureatı Zahid Xəlillə müsahibəni təqdim edirik.           


- Siz Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında tanınan bir imzasınız və yaradıcılığınız ictimaiyyət tərəfindən də maraqla qarşılanır. Bu gün uşaq ədəbiyyatının durumundan söhbət açmaq istəyirik.


- Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişaf yolu həmişə enişli-yoxuşlu olub. Əvvəlcə folklorun, sonra isə qədim və orta əsrlər ədəbiyyatının bətnində formalaşıb, nəhayət, XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində o, bitkin bir şəklə düşüb. II Dünya müharibəsi illərində bir qədər zəifləyib. Hətta müharibə illərində uşaq ədəbiyyatına böyük ehtiyac duyulduğuna görə Xalq şairi Səməd Vurğun 1944-cü ildə “Balalarımız üçün gözəl əsərlər yaradaq” adlı bir məqalə yazdı. Bu məqalə proqram xarakteri daşıyırdı. Səməd Vurğun uşaq ədəbiyyatının qarşısında duran həm pedaqoji, həm də filoloji cəhətləri bütün aydınlığı ilə əks etdirdi. Uşaq ədəbiyyatı ilə məşğul olanlar bu işin nə qədər məsuliyyətli olduğunu bir daha dərk etdilər. Müharibədən sonra, 60-cı illərə qədər xeyli əsər yarandı. Bu əsərlərdə Sovet cəmiyyətinin fikir və duyğuları əks olunurdu. Əlbəttə, bunlar həqiqi ədəbiyyat üçün kifayət deyildi. 60-cı illərdən başlayaraq uşaq ədəbiyyatında yeni imzalar meydana çıxdı. Əli Kərimin, Fikrət Sadığın, Məstan Əliyevin, İlyas Tapdığın bu ədəbiyyata gəlməsi ilə söz sənətində yeni bir əhvali-ruhiyyə yarandı. Əli Kərim orijinal əsərlər yaratmaqla bərabər, dünya ədəbiyyatından Cannı Rodarinin “Telefonla danışılan nağıllar” əsərini dilimizə tərcümə etdi. “Uşaqların loğmanı” adlı gözəl bir poema yaratdı. Bu, böyük polyak yazıçısı Korçak haqqında idi. Göründüyü kimi, ədəbiyyatımız dünya xalqlarının söz sənətinə müraciət etməyə başladı. Bu da onun yeni bir istiqamətdə inkişaf etməsinə səbəb oldu.


Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı 80-ci illərin sonunda özünün ən yüksək inkişaf zirvəsinə çatdı. Onun yaratdığı əsərlər Sovet İttifaqı səviyyəsində çap olunmaqla yanaşı, haqqında tənqidi məqalələr yazıldı, tədqiqatlar aparıldı.


1990-cı illərin məlum hadisələrindən sonra onun inkişafı xeyli zəiflədi. Müstəqillik dövrünün əsas xüsusiyyətləri, çap işləri, nəşriyyat problemləri, kitab ticarəti sahəsində yaranan yeni durum onun inkişafına xeyli təsir etdi.


Əgər bu ədəbiyyatın müasir yaradıcılarından söhbət açsaq, R.Yusifoğlunun, Q.İsabəylinin, Ə.Quluzadənin, Ə. Əlioğlunun, M.Namazın adını çəkmək olar.


Elə mənim özümü də bu qocaman nəslin nümayəndələrindən biri hesab edə bilərsiniz. 1958-ci ildə “Vətənim” adlı ilk şeirim çap olunub. Bu günə qədər həm Azərbaycanda, həm də xarici ölkələrdə 40-dan çox kitabım nəşr edilib. Bu il, hələlik iki kitabım – “Kralın kreslosu”, “Göyqurşağı” nəşr olunub. İki kitabım isə çapdadır. 

            
- Regionlarda el şairləri yaşayırlar. Onların yaradıcılığına diqqət yetirsək, görərik ki, heç də digər şairlərin yaradıcılığından fərqlənmirlər. El şairlərinin poeziya nümunələrinə nəzər yetirəndə görürük ki, çox orijinaldır, müfəssəldir və bədii zövqü oxşayandır. Təəssüf ki, ədəbiyyat sahəsi ilə məşğul olan elm mərkəzlərində el şairlərinin yaradıcılığına az fikir verilir. Halbuki, xalq onların yaradıcılığına daha çox müraciət edir. Biz masabəyilərin, aşıqların və sıravi insanların çıxışlarına baxanda görürük ki, nəinki klassik şairlərdən, əsasən, el şairlərindən misal gətirirlər. Yəni bu şairlərin yaradıcılığının nəşri, təbliği, qiymətləndirilməsi zəruridir.

            -
 “Xalqın sevgisi” ifadəsi bir qədər mücərrəd anlayışdır. Çünki xalq, əslində, kütlədir, çoxluqdur. Bunun içərisində həqiqi ədəbiyyatı seçənlər də var, seçə bilməyənlər də. Tutaq ki, Füzulini xalqın 5-6 faizi tanıyır, öyrənir və qalanının ondan, demək olar ki, xəbəri yoxdur. Biz bununla deyə bilərikmi, Füzuli böyük sənətkar deyil? Buna görə də el şairlərinə bu cür baxmaq düzgün deyil. Amma qeyd etməliyik ki, el şairləri xalq ədəbiyyatının bir hissəsidir. Buna görə də onların yaradıcılığına laqeyd baxmaq olmaz. Əlbəttə, el şairlərinin sənəti diqqətlə tədqiq edilməli, onların mütərəqqi cəhətləri aydınlaşdırılmalıdır.

            
El şairlərinin əsərlərini böyük ədəbiyyatımıza qarşı qoya bilmərik. Böyük ədəbiyyatımız öz yolu ilə gedir. Yeni yazıçıların, şairlərin əsərlərində çox maraqlı keyfiyyətlər müşahidə olunur. Bir sıra cavan yazıçılarımız dünya ədəbiyyatını mütaliə edirlər. Onlardan yeni yaradıcılıq üslubları mənimsəyirlər. Yaşlı yazıçılar gənclərin bu xüsusiyyətlərini yüksək dəyərləndirməlidirlər. Məsələn, mən vaxtilə Səhərin “Gözlərimin içinə bax” adlı kitabını nəşr etdirdim. Bu kitabı ona görə nəşr etdirdim ki, orada hələ həyata təzəcə göz açan bir şairin gözəl duyğuları var idi.  Səhərin həmin kitabında el şairlərinin ruhunu hiss etdim. Məsələn, orda belə misralar var idi:

Ay ana, ayrılıb gedirəm səndən,

Geri qayıtmağa hayımı saxla.

O mənsiz açdığın süfrələrində,

Soyuya-soyuya çayımı saxla.

            
Burada böyük bir fikir yoxdur, amma ayrılığın, həsrətin bir nisgili var. Həmin şeiri poeziyaya çevirən də bu nisgildir. Doğrudur, şair sonralar yazılı ədəbiyyatın tələblərinə uyğun olaraq şeirlərini xeyli təkmilləşdirdi. Fikirlərini misraların dərin qatlarında gizlətməyə çalışdı. Amma mənim üçün o ilk kitabın təəssüratı çox qiymətlidir.                       

            
- El şairlərinin yaradıcılığını nəzəri cəhətdən təhlil etdikdə bir çox fərq yaranır. El arasında xalq bu şairləri “savadlı və savadsız şairlər” kimi qruplaşdırır. Yazı-pozu bacarığı olanlar savadlı, olmayan isə savadsız şairlər kimi yaddaşımıza köçüb. Onların irsinin öyrənilməsində bir elm ocağı kimi ADPU-nun professor-müəllim heyətinin hansı addımları var?

            
- Öncə deyim ki, bu iş hər kəsin öz istəyi ilə bağlıdır. Bu materialları toplayıb öyrənmə sahəsində daha çox folklorçu alimlərimiz fərqlənə bilər. Yəni bu cür şairlərin elmi irsini öyrənib, bir-birləri ilə müqayisəsini aparmaq asan iş deyil. Ciddi savad və vaxt tələb edən işdir. Xüsusilə də qeyd edim ki, bu fəaliyyətin həyata keçməsi üçün alimin iqtisadi maraqları təmin edilməlidir. Bu, artıq görürsünüz ki, bir alimin və ya kafedranın işi deyildir. 

            
- Xüsusilə qeyd edim ki, ötən əsrin 20-ci illərində Sovetlər dövründə xalq yaradıcılığına xüsusi maraq vardı. V.Xuluflu, S.Mümtaz, H.Zeynallı, H.Əlizadə, Y.V.Çəmənzəminli və digərləri folklor ilə məşğul oldular. Bu baxımdan, el şairlərinin irsinin toplanması, öyrənilməsi və dövlət proqramında əks olunması üçün alimlərimiz geniş məqalə, müsahibə və  yazıları ilə mətbuatda, sosial mediada çıxış etməlidirlər…

            
- Vaxtilə ADPU-da tələbələr folkloru toplamaq üçün praktikaya gedərdilər. Kəndlərdə yaşayan el şair və yazıçıları ilə görüşüb onların irsini toplayırdılar. Təəssüf ki, bu gün həmin ənənə yoxdur. Təhsilimizin qarşısında dayanan tələb Avropa standartlarına uyğunlaşıb. Müasir tələb dünya ölkələrinin təhsil sistemlərini öyrənmək və tətbiq etməkdir. Bunlar təhsilimiz üçün lazımdır. Biz həmin yolla getməliyik. Çünki belə olduqda təhsil də yenilənir. Amma folklor praktikası unudulub, bu işi də görmək, əlbəttə, lazımdır. 

            


- Zahid müəllim, bu gün bir yazıçı və elm xadimi kimi Azərbaycan oxucusundan razısınızmı?

            
- Mənim “Orxan və dostları” adlı bir romanım var. Orxanın anası hər gün işdən qayıdanda nənədən soruşur: “Orxan səni incitməyib ki?” Orxan isə düşünür: “Bircə dəfə məndən soruşmayıblar ki, “Nənən səni incitməyib ki”. Məncə sizin sualınızı belə qoymaq olardı: “Oxucular Zahid Xəlildən razıdırmı?”

            
Bugünkü oxuculara gəlincə isə deməliyəm ki, onların sayı ötən əsrə nisbətən  təxminən 40 dəfə azalıb. Vaxtilə bizim kitablarımız çox böyük tirajlarla çap olunurdu və dərhal satılırdı. İndi isə  kitabların da sayı azalıb, oxucuların da.

            
Müasir oxucular kağızdan yox, elektrondan oxuyaraq mütaliənin ən ucuz yolunu axtarıb tapdılar. Qeyd edim ki, 5-6 il bundan əvvəl ümumiyyətlə, kitab oxuyan yox idisə, artıq indi oxucuların sayı yavaş-yavaş artır.

            
Yazarlar da müasir oxucunun tələblərinə uyğun əsərlər yazmalıdır. Oxucunun psixologiyasını tutmaq lazımdır. 

            
- Müasir dövrdə modern və postmodern ədəbiyyatın təbliği gedir. Xalq arasında bu ədəbiyyata marağın olmadığını görürük. Ümumiyyətlə, modern və postmodern ədəbiyyatı haqqında düşüncələriniz bizim üçün maraqlıdır.


- Gəlin əvvəlcə modern sözünü səciyyələndirək. İncəsənətin bütün növləri daim yeniləşməyə can atır. Məsələn, Füzuli, Nizami kimi yazmır, Nəsimi daha orijinal yol tutur, Xətai həç kəsi təkrar etmək istəmir. Bu yeniləşmə prosesinin özü modernləşməkdir. Müasir dövrdə yaranan bir sıra əsərlərimiz məhz həmin yolu tutur.Postmoderizmə gəlincə isə deməliyəm ki, o, XX yüzilliyin ikinci yarısında fəlsəfədə, incəsənətdə, ədəbiyyatda bütün formaları, qaydaları, ehkamları inkar edən, onları sintetik və qarışıq şəkildə təqdim edən cərəyandır. Müasir dünyada informasiya texnologiyalarının inkişafı nəticəsində daha da inkişaf etmişdir və dünyanın aparıcı cərəyanına çevrilib. Onun gələcək taleyi necə olacaq? Bunu yalnız həyat göstərəcək.

            
Şərq ədəbiyyat ölkəsidir və daha çox söz sənəti ilə tanınır. Dünya səviyyəsində ən böyük yazarlardan biri də Nizami Gəncəvidir. Mən Nizaminin böyük olduğunu bilirdim, lakin bu qədər böyük olduğunu bilmirdim. Özüm bir il ərzində “İsgəndərnamə” əsərini nəsrə çevirdim və hazırda da arxivimdə durur. Şairin hər misrasında bir obrazın olduğunu gördüm. N.Gəncəvi, Hafiz, Firdovsi, S.Şirazi, Nəsimi kimi böyük şairlər var və bunların ənənələri qorunmalıdır.

            
Belə şairləri olan Şərq moderzimə və postmoderizmə bir qədər ehtiyyatla yanaşmalıdır.

 

- Bəzi əsərləri oxuyarkən orada bədii təsvir və ifadə vasitələrinə rast gəlmirik. Oxucu belə əsərlərdən zövq ala bilmir. Bir ədəbiyyatşünas kimi bu problemə münasibətinizi bilmək istərdik. 


- Bədi təsvir və ifadə vasitələri əsərin canıdır. Ümumiyyətlə, ədəbiyyat obrazlı düşüncələrdən ibarətdir. Nə qədər parlaq və qeydi-adi söz işlədərsənsə əsərin də gözəl olar. Əgər orada obrazlılıq yoxdursa ona bədii əsər demək mümkün deyil. Obrazlılıq mətnin içərisində elə gizlədilməlidir ki, onu asanlıqla tapmaq mümkün olmasın.

            
Sonda məzmunlu müsahibənizə görə sizə təşəkkür edirəm.

 

 

Söhbəti qələmə aldı:

Mahmud Əyyublu

AAB-nin üzvü


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
“Qlobal çağırışlar: ekstremizmə qarşı diasporun rolu” mövzusunda müzakirələr aparılıb
20.03.2019, 18:22

Qlobal çağırışlar: ekstremizmə qarşı diasporun rolu mövzusunda müzakirələr aparılıb

ABŞ Azərbaycanda məhkum olunmuş şəxslərin əfv olunmasını alqışlayıb
20.03.2019, 18:18

ABŞ Azərbaycanda məhkum olunmuş şəxslərin əfv olunmasını alqışlayıb

Türkiyədə zəlzələ oldu, məktəblər bağlandı
20.03.2019, 17:11

Türkiyədə zəlzələ oldu, məktəblər bağlandı

İlham Əliyev Qazaxıstanın yeni prezidentini təbrik etdi
20.03.2019, 16:19

İlham Əliyev Qazaxıstanın yeni prezidentini təbrik etdi

Müdafiə Nazirliyinin rəhbərliyi hərbi hospitalda əsgərlərə baş çəkdi
20.03.2019, 16:12

Müdafiə Nazirliyinin rəhbərliyi hərbi hospitalda əsgərlərə baş çəkdi

İlham Əliyev Nursultan Nazarbayevə zəng etdi
20.03.2019, 15:36

İlham Əliyev Nursultan Nazarbayevə zəng etdi

Azərbaycan Avropa ölkələrinə tekstil malları ixrac edəcək
20.03.2019, 15:10

Azərbaycan Avropa ölkələrinə tekstil malları ixrac edəcək

Astananın adının dəyişdirilməsi haqqında qanun layihəsini qəbul edildi
20.03.2019, 14:43

Astananın adının dəyişdirilməsi haqqında qanun layihəsini qəbul edildi

Fəhləlikdən prezidentliyə yüksələn Nursultan Nazarbayev FOTOLARDA
20.03.2019, 14:24

Fəhləlikdən prezidentliyə yüksələn Nursultan Nazarbayev FOTOLARDA

Tbilisidə taksi sürücüləri etiraz aksiyası keçiriblər
20.03.2019, 14:08

Tbilisidə taksi sürücüləri etiraz aksiyası keçiriblər

Xızıda qida üçün yararlığı şübhə doğuran çoxlu sayda toyuq aşkar edilib
20.03.2019, 14:04

Xızıda qida üçün yararlığı şübhə doğuran çoxlu sayda toyuq aşkar edilib

Dünyanın ən bahalı şəhərləri - SİYAHI   
20.03.2019, 13:28

Dünyanın ən bahalı şəhərləri - SİYAHI  

Nazarbayevin qızı ölkəsində yüksək vəzifəyə seçildi  
20.03.2019, 13:14

Nazarbayevin qızı ölkəsində yüksək vəzifəyə seçildi  

Bakıda ana və qızını maşın vurdu - sürücü saxlanıldı   
20.03.2019, 12:25

Bakıda ana və qızını maşın vurdu - sürücü saxlanıldı  

Sabah hava yağışlı, küləkli olacaq - PROQNOZ   
20.03.2019, 12:22

Sabah hava yağışlı, küləkli olacaq - PROQNOZ  

Türkiyənin “Sultan Novruzu”
20.03.2019, 12:17

Türkiyənin Sultan Novruzu

Yerevan universitetlərində tələbələr Azərbaycan dilini öyrənir, Bakıda isə...
20.03.2019, 12:10

Yerevan universitetlərində tələbələr Azərbaycan dilini öyrənir, Bakıda isə...

Zakir Həsənov Pakistana rəsmi səfərə gedəcək
20.03.2019, 12:03

Zakir Həsənov Pakistana rəsmi səfərə gedəcək

Qazaxıstanın yeni prezidenti paytaxtın adını dərhal dəyişdirməyi təklif etdi
20.03.2019, 11:59

Qazaxıstanın yeni prezidenti paytaxtın adını dərhal dəyişdirməyi təklif etdi

ADU-da “Multikultural Novruz bayramı” 
20.03.2019, 11:57

ADU-da “Multikultural Novruz bayramı” 

Balıq, göl qurbağası və zəli ovu üçün kvotalar müəyyənləşib - SİYAHI
20.03.2019, 11:51

Balıq, göl qurbağası və zəli ovu üçün kvotalar müəyyənləşib - SİYAHI

Elmar Məmmədyarov Çilidə Dağlıq Qarabağ münaqişəsindən danışdı
20.03.2019, 11:47

Elmar Məmmədyarov Çilidə Dağlıq Qarabağ münaqişəsindən danışdı

Prezident göstəriş verdi - təhsil, səhiyyə, məhkəmə-hüquq sistemi üçün yeni islahatlar paketi hazırlanır
20.03.2019, 11:32

Prezident göstəriş verdi - təhsil, səhiyyə, məhkəmə-hüquq sistemi üçün yeni islahatlar paketi hazırlanır

İlham Əliyev: Azərbaycan infrastruktur baxımından çox sürətlə inkişaf edir
20.03.2019, 11:24

İlham Əliyev: Azərbaycan infrastruktur baxımından çox sürətlə inkişaf edir

Prezidentin oğlu dünyanın 17 şəhərinin merini Düşənbəyə çağırdı   
20.03.2019, 11:20

Prezidentin oğlu dünyanın 17 şəhərinin merini Düşənbəyə çağırdı  

Türkiyədə terrora hazırlaşan PKK üzvləri tutuldu
20.03.2019, 11:07

Türkiyədə terrora hazırlaşan PKK üzvləri tutuldu

Rusiyanın azərbaycanlı çempionu - FOTOLAR
20.03.2019, 10:56

Rusiyanın azərbaycanlı çempionu - FOTOLAR

“Azərbaycan xalqı islahatların nəticələrini görür və bundan sonra da görəcək”
20.03.2019, 10:53

“Azərbaycan xalqı islahatların nəticələrini görür və bundan sonra da görəcək”

Ötən il Azərbaycanda 1286 minik avtomobili istehsal edilib
20.03.2019, 10:51

Ötən il Azərbaycanda 1286 minik avtomobili istehsal edilib

Evində narkotik bitki yetişdirən şəxs saxlandı
20.03.2019, 10:47

Evində narkotik bitki yetişdirən şəxs saxlandı

Polis olmaq istəyənlərin NƏZƏRİNƏ
20.03.2019, 10:43

Polis olmaq istəyənlərin NƏZƏRİNƏ

Prezident: “Bu fərmanın dünyada bənzəri yoxdur”
20.03.2019, 10:18

Prezident: “Bu fərmanın dünyada bənzəri yoxdur”

Bu gün Azərbaycan millisi Avropa çempionatının elit-raundunda ilk oyununu keçirəcək
20.03.2019, 10:16

Bu gün Azərbaycan millisi Avropa çempionatının elit-raundunda ilk oyununu keçirəcək

Prezident Azərbaycan xalqını təbrik etdi - VİDEO
20.03.2019, 10:08

Prezident Azərbaycan xalqını təbrik etdi - VİDEO

Ermənilər cəbhədə təxribatlara davam edir
20.03.2019, 09:49

Ermənilər cəbhədə təxribatlara davam edir

Nəsimidə kafe yandı, 12 nəfər təxliyə olundu
20.03.2019, 09:20

Nəsimidə kafe yandı, 12 nəfər təxliyə olundu

Rezidentura təhsilində ixtisasların sayı artırılıb, bəzilərinin adı dəyişdirilib
20.03.2019, 09:09

Rezidentura təhsilində ixtisasların sayı artırılıb, bəzilərinin adı dəyişdirilib

Ölkəyə daxili orqanında narkotik keçirən Lənkəran sakini öldü
20.03.2019, 00:46

Ölkəyə daxili orqanında narkotik keçirən Lənkəran sakini öldü

20.03.2019, 00:25

"Azərpoçt" bayram günlərində də işləyəcək

Bu gün Azərbaycanda Novruz bayramı qeyd olunur
20.03.2019, 00:07

Bu gün Azərbaycanda Novruz bayramı qeyd olunur

Mehriban Əliyeva Azərbaycan xalqını təbrik  etdi: Sizin sevginiz ən böyük güc və ilham mənbəyimizdir
19.03.2019, 23:57

Mehriban Əliyeva Azərbaycan xalqını təbrik  etdi: Sizin sevginiz ən böyük güc və ilham mənbəyimizdir

Azərbaycan nefti bahalaşıb
19.03.2019, 23:42

Azərbaycan nefti bahalaşıb

Bakı sakini özünü 8-ci mərtəbədən atdı
19.03.2019, 23:29

Bakı sakini özünü 8-ci mərtəbədən atdı

Sərnişin təyyarəsində yanğın
19.03.2019, 23:12

Sərnişin təyyarəsində yanğın

Türkiyədə Koroğluya abidə ucaldıldı
19.03.2019, 22:55

Türkiyədə Koroğluya abidə ucaldıldı

Nursultan Nazarbayev istefasını Putinlə müzakirə etdi
19.03.2019, 22:36

Nursultan Nazarbayev istefasını Putinlə müzakirə etdi

Bayramlaşma...
19.03.2019, 22:35

Bayramlaşma...

Bərdədə idarəetmədən çıxan avtomobil su kanalına düşüb
19.03.2019, 22:24

Bərdədə idarəetmədən çıxan avtomobil su kanalına düşüb

Zurabişvili azərbaycanlıların kəndinə gəldi
19.03.2019, 22:07

Zurabişvili azərbaycanlıların kəndinə gəldi

Səfir Azərbaycan xalqını belə təbrik etdi - VİDEO
19.03.2019, 21:51

Səfir Azərbaycan xalqını belə təbrik etdi - VİDEO

ARXİV