23 mart 2019, Şənbə
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Qaynaqlarımızda türkün hikmət xəzinəsi: genetik yaddaşın dünənindən bu gününə - IV YAZI
Qaynaqlarımızda türkün hikmət xəzinəsi: genetik yaddaşın dünənindən bu gününə - IV YAZI
04.03.2019, 11:19


Buludxan Xəlilov,

filologiya üzrə elmlər doktoru, professor


Əhməd Yəsəvi hər bir insanın hal elmini bilməsini də vacib saymışdır. Ona görə, insanı haldan-hala salan hal elmi vasitəsilə Tanrını tanımaq, dərk etmək və duymaq mümkündür. Əhməd Yəsəvinin fikrincə, hal elmini yalnız haqqa çatanlar anlaya bilər, duya bilər. Eyni zamanda Əhməd Yəsəvi belə hesab edir ki, hal elminin gərəkli və dəyərli olduğunu irfan əhli daha yaxşı başa düşür. Əhli - irfan barəsində Xətai, Aşıq Ələsgər  yaradıcılığındakı  nümunələr  təsdiq  edir  ki,  Əhməd Yəsəvi  hikmətlərində  əhli  -  irfanla  bağlı  söyləmələr sonralar bir çoxları üçün dəyərli hesab olunmuşdur. (bax: Füzuli Bayat. Xoca Əhməd Yəsəvi və xalq sufizminin bəzi problemləri. Bakı, 1997, s. 28).


Xətai yaradıcılığında:

Xətai, can arxına,

Əhli-irfan arxına,

Mərifətdən su gəlib,

Tökülür can arxına.

 

Aşıq Ələsgər yaradıcılığında:

Anlamaz, nadan eşitsə deyər hədyandı bu söz,

Əhli -irfan məclisində ləli-mərcandı bu söz.

 

Türk öz hikmət xəzinəsində biliyin, idrakın, ağılın vəhdətində kamilliyi görür və bu kamillikdə isə əsl insanın kimliyini ortalığa qoyur. Əsl insanın - kamallı insanın bəzəyinin dil olması söylənilir. Yəni əsl insanın kimliyi yenə də onun dilindədir. Burada yenə də bir çox mətləblər dilin altında gizlənir. Bu barədə “Qutadqu bilik”də yazılır:


İn
sanın bəzəyi sözdür, söz müxtəlifdir,

Xoşsözlüinsanıöy, eydilim.

Türkcəbunabənzərbiratalarsözüvar,

Onu söyləyirəm, o belədir:

Kamalın bəzəyi dil, dilin bəzəyi sözdür,

İnsanın bəzəyi üz, üzün bəzəyi isə gözdür.

İnsan sözünü dili ilə söylər,

züyaxşıolsa,üzüparlar.


(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 35).

Biliyin sərhədi, ölçüsü və həcmi idrak sahibləri tərəfindən etiraf olunmuş, gizli saxlanılmışdır. Məsələn, Aşıq Ələsgər yazır:


Kişi
gərəkzəhmətçəksindərsalsın,

Süfrəaçsın, adqazansın, dərsalsın.

Dərsi azlar Ələsgərdən dərs alsın,

Altıminaltızayəməndi.

(bax: Azərbaycan aşıq şeirindən seçmələr. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005, s. 21).


Burada Aşıq Ələsgər altı min altı yüz ayəni bildiyini, mənimsədiyini və bunu bilməyənlərə dərs verməyə qadir olduğunu söyləmişdir. Onu da qeyd edək ki, “Qurani - Kərim” altı min altı yüz altmış altı ayədən ibarətdir ki, bunların hər biri bismillahla başlayır. “Bismillah” sözü ərəb sözüdür. Dindarlar bir işə girişərkən bu sözü söyləyirlər. Bismillah “Allahın adı ilə başlayıram” deməkdir. (bax: Ərəb və fars sözləri lüğəti. “Yazıçı”, Bakı, 1985, s. 73).


Türkün hikmət xəzinəsində özünəməxsusluğun biri də elat mədəniyyətini yaratması və yaşatması ilə bağlıdır. Elat mədəniyyətinin yaranması səbəbi onunla bağlı  olmuşdur ki, türk dünyaya gəlişindən sonra dünyanın təbii və zəngin olan ərazilərində məskunlaşmışdır. Bu ərazilər o qədər ucsuz-bucaqsız olmuşdur ki, onun bir tərəfindən o biri tərəfinə getmək uzun vaxt tələb etmişdir. İstər-istəməz ərazilər get-gedə türkün özü tərəfindən ayrılmağa, belə demək olarsa, sərhəd çərçivəsinə düşməyə başlamışdır. Nəticədə türkün məskunlaşdığı ərazilərin bir-birindən fərqləndirilməsi meydana çıxmışdır. El-oba camaatı, el-oba ifadəsi də buradan yaranmış və elat düşüncə tərzinin bir komponenti kimi türkü həmişə izləmişdir. “Adam adama qovuşar, dağ dağa qovuşmaz” atalar  sözü  və  onun  “Oğuznamə”də  olan  paralel  variantı “Qavışar adam adama, amma qavışmaz tağ tağa” elin bir ucu ilə o biri ucu arasında məsafənin böyüklüyünə işarədir. Yəni el-obanın adamları bu ucsuz-bucaqsız məsafəni gəzərkən bir-biri ilə rastlaşa bilər, görüşə bilərlər. Məncə, ellə bağlı atalar sözlərinin yaranması səbəbi də elat düşüncə tərzi ilə bağlı olan bir məsələ olmuşdur. Məsələn,  “Oğuznamə”də  qarşılaşdığımız  həmin  atalar sözləri də bunu təsdiq edir.

El ilə gələn qərə gün dügündür.

El ilə gələn bəla bayramdır.

El atdığı daş uzaq gedər.

El dəlüsin aldatmaz.

El içində qatı söyləmə, divar ardında qulaq olur.

Elün dilini kimsə tutmaz.

Elün ağzı yıprağ olur.

Elin ağzında mərcimək islanmaz.

(Oğuznamə. Bakı, Yazıçı, 1987, s. 25, 54, 58).

Ellə bağlı olan Azərbaycan atalar sözləri elat düşüncə tərzinin min illərin sınağından çıxaraq dövrümüzə gəlib çıxan nümunələri kimi müstəsna əhəmiyyət daşıyır. Məs.:

El ağzı - çuval ağzı.

El ağzı faldır.

El ağzı ilə quş tutulmaz.

El ağzında bir sözün yüz rəngi var.

Elatandaşuzağagedər.

Elatandaşagücdüşməz.

Elatandaşıqalxızmaqolmaz.

Elbirolsa, dağoynadaryerindən

Elçalanzurnanınsəsiuzaqdangələr.

Eldediyimübarəkolar.

Eldəlisinçöləatmaz.

Elelüstəsığışar, evevüstəsığışmaz.

Eleybinsənəsöyləyənsənineybinieləsöylər.

El gözü aydın görər.

El gözü tərəzidir.

Elgözündəndüşənboyatmaz.

El gücü - sel gücü.

El hümmətlə, quş qanadla.

El igidiylə tanınar.

El ilə gələn qara gün toy-bayramdır.

El keçdiyi körpüdən sən də keç.

El köçər, adət köçməz.

El qalxdı, sən də qalx.

Elqarğıyanağacbarverməz.

Elmanagözdikəngözdənolar.

Eloğluyumurtayaqulpqoyar.

Elözlisiniyaxşıtayar.

Elsevməyəninağacıquruyar.

Elsözünəuyanqarısınıtezboşar.

Eltikənialəmxabilməz.

Elüçünağlayanikigözündənolar.

El üfürdü, sel köpürdü.

El üzünə namaz qılanın arxası Allahadı.

El yandıran şamı söndürmək olmaz.

El yığılsa, zərbi kərən sındırar.

El yıxanı heç kəs tikə bilməz.

El yumruğun görməyən öz yumruğun batman sanar.

Elinağzınabaxanacqalar.

Elindilindənqurtarmaqolmaz.

Elinsəsi - haqqsəsidi.

Elinsözüəvvəl-axırdüzolur.

Elini hürküt, axsağınnan yapış.

Ellər köçər, dağlar qalar.

Ellərə gülən canım, indi olub el gülüncü.

Elə kor deyən özü badam gözlüdür?!

(Atalar sözü. Bakı, “Öndər  Nəşriyyat”, 2004, s. 98, 99, 100).


Yeri  gəlmişkən  Abbas  Tufarqanlı  elat  mədəniyyətindən, elat düşüncə tərzindən qaynaqlanaraq yazır:

 

Elbirolsa, dağoynadaryerindən,

Söz bir olsa, zərbi kərən sındırar.

 

Elat mədəniyyətinin tərkib hissəsində münasibətlər sistemi həmişə önəmli yerlərdən birini tutmuşdur. Münasibətlər sisteminin əsas komponentlərindən biri də qonşuluq münasibəti olmuşdur. Qonşuluq münasibəti olmadan türkün məişətini təsəvvür etmək mümkün deyildir. Türk qonşuluq münasibətini dar və geniş mənada başa düşmüşdür. Dar mənada qonşuluq münasibəti elat düşüncəsində qonşunun qonşuya olan münasibəti kimi (bir türkün qonşusunda olan başqa bir türkə münasibəti) başa düşülmüşdür. Və bu barədə Oğuz babalarımızın söylədiyi atalar sözləri elat düşüncəsindən qaynaqlanıb gələrək indi də öz təsir gücünü saxlamaqdadır. Məs.:

Qonşunun eşəgin iki istə, sənin üç olsun.

Qonşunun eşəgin toquz istə, sənin on olsun.

Qonşıyıqonşıdansorarlar.

Qonşu haqqı, tanrı haqqı.

Qonşunkimisə, qardaşınoldur.

Qurd qonşusun yeməz.

Qonşıqazan almaq çanaqdan su içmək kibidir.

(Oğuznamə. Bakı, Yazıçı, 1987, s. 141, 143, 144, 145, 146).

 

Azərbaycan atalar sözləri içərisində qonşu ilə bağlı olanları az deyildir. Məs.:

Qonşu aşı dadlı olar.

Qonşu çırağı qonşuya işıq salmaz.

Qonşu iti qonşuya hürməz.

Qonşu qonşudan tez durmaq öyrənər.

Qonşu qonşudan itiyini bayatı çağıra-çağıra tapar.

Qonşu qonşuya baxar, canını oda yaxar.

Qonşu qonşuynan boğuşdu, qaraçıya fürsət düşdü.

Qonşumuncuğunoğurlayangordataxar.

Qonşupaxılolmasa, bağçəpərineylər?!

Qonşu payı qarın doyurmaz.

Qonşuda bişər, bizə də düşər.

Qonşum qonşu olsa, kor qızım ərə gedər.

Qonşum şah - mən də şah.

Qonşuntox - səntox.

Qonşunagenəş, bildiyiniəldənvermə.

Qonşunuikiinəkliistəki, özünbirinəkliolasan.

Qonşunun şamından işıq düşməz.

Qonşuya umud olan şamsız qalar.

(Atalar  sözü.  Bakı,  “Öndər  Nəşriyyat”,  2004,  s. 169-170).
 


Türk geniş mənada qonşuluq münasibətini millətlər, xalqlar, dövlətlər arasında olan münasibət kimi anlamış və bu zaman məsələyə elat düşüncə tərzi ilə deyil, milli-siyasi və dövlətçilik düşüncə tərzi ilə yanaşmışdır. Hələ ən qədim, qədim və orta əsrlər mərhələsində türk başqa xalqlarla milli-siyasi, dövlətçilik düşüncə tərzi ilə qonşuluq münasibətində olmuşdur.


İdrak sahibləri dövlətçilik düşüncəsinə sadiq qalmaqla dövləti idarə edən hər bir kəsin faydalanacağı öyüd və nəsihətlərlə türkün dövlətçilik tarixinin qədimliyini təsdiq etmişlər. Hələ orta əsrlərdə dövlətin (məhz türk dövlətinin) müasir anlamda desək, konstitusiyasını yazmaq, hökmdarın, vəzirin, bəyin, sərkərdənin, katibin, xəzinədarın, aşpazın, xidmətçinin necə olmasını ölçüyə, meyara çevirmək, eyni zamanda alimlərə, təbiblərə, əfsunçulara, yuxu yozanlara, münəccimlərə, şairlərə, əkinçilərə, satıcılara, heyvandarlara, sənətkarlara, yoxsullara münasibəti ədalətli, cəmiyyətin hər bir təbəqəsinin marağı təmin olunmuş şəkildə bəyan etmək dövlətçilik təcrübəsinin məhsulu kimi başa düşülməlidir. Həm də türklərin qurduqları yüzlərlə, minlərlə dövlətlərin 2idarə olunması zamanı idarəçilik təcrübəsinin diktə etdiyi öyüdnəsihətlər kimi qəbul olunmalıdır.


Dünyada çoxlu dövlətlər qurulub, yaşayıb və dağılıbdır. Türklərin yaratdıqları saysız-hesabsız dövlətlər yaşayıb, dağılıb və yeniləri ilə əvəz olunubdur. İmperiyalar da belə olubdur. Ancaq dövlətin əbədi olması üçün gərəkli olanlar vardır. Məs.:

Dünya tutmaq üçün idrak gərəkdir,

Xalqa hakim olmaq üçün həm ağıl,

həm də ürək lazımdır.

 

Dünyanı tutan idrak ilə tutdu,

Xalqa hökm edən buna ağılla nail oldu.

 

Hər yerdə insana belə tədbir lazımdır,

Bəylik işində xüsusilə diqqət lazımdır.

Dövlət işində bu ehtiyat və sayıqlıq

Dövlətin ömrünü uzadar.

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 31, 46, 47).


Dövlətin öz xoşbəxtliyinə qovuşması üçün onun bilikli, fəzilətli, adil bir hökmdarı olması ilə yanaşı, səadət və xoşbəxtlik gətirən vəziri, aqilləri, müdrikləri və qənaətcilliyin, gözütoxluluğun nədən ibarət olduğunu anlaya bilən cəmiyyəti mütləqdir. Türkün dövlətçilik düşüncəsində qeyd olunan bu cəhətlər dövləti və cəmiyyəti xoşbəxtliyə apara bilər.

 

davamı var… 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Sabahın havası - külək, yağış, qar
23.03.2019, 14:00

Sabahın havası - külək, yağış, qar

Ağcabədidə narkotik satan mütəşəkkil dəstə tutuldu
23.03.2019, 13:48

Ağcabədidə narkotik satan mütəşəkkil dəstə tutuldu

Rusiya Ukraynadakı prezident seçkilərinə HAZIRLAŞIR
23.03.2019, 13:41

Rusiya Ukraynadakı prezident seçkilərinə HAZIRLAŞIR

Bakıda vətəndaşa qarşı 1800 manatlıq dələduzluq edilib
23.03.2019, 13:30

Bakıda vətəndaşa qarşı 1800 manatlıq dələduzluq edilib

Binəqədidə yol bağlandı
23.03.2019, 13:25

Binəqədidə yol bağlandı

Evlərə qənim kəsilən 4 oğru tutuldu
23.03.2019, 12:36

Evlərə qənim kəsilən 4 oğru tutuldu

Moskva xatirələri - III HİSSƏ  
23.03.2019, 12:33

Moskva xatirələri - III HİSSƏ  

Səfir: “Pakistandan Azərbaycana gələn turistlərin sayı artıb”
23.03.2019, 12:24

Səfir: “Pakistandan Azərbaycana gələn turistlərin sayı artıb”

Əfqanıstanda terror - 7 nəfər öldü
23.03.2019, 12:06

Əfqanıstanda terror - 7 nəfər öldü

Astananın adı dəyişdi - Nur-Sultan oldu
23.03.2019, 11:40

Astananın adı dəyişdi - Nur-Sultan oldu

Dünyanı qorxudan raketlər poliqonlara yeridildi - Amerika bu silahlardan qoruna bilməyəcək 
23.03.2019, 11:28

Dünyanı qorxudan raketlər poliqonlara yeridildi - Amerika bu silahlardan qoruna bilməyəcək 

Araq, serroz və son rol - Səməndər Rzayevin ÖMÜR YOLU
23.03.2019, 11:18

Araq, serroz və son rol - Səməndər Rzayevin ÖMÜR YOLU

Gəncə-Bakı reysinə dəyişiklik
23.03.2019, 11:04

Gəncə-Bakı reysinə dəyişiklik

Amerikanın azərbaycanlı müəllimi
23.03.2019, 10:54

Amerikanın azərbaycanlı müəllimi

Azərbaycanlı əsir, girov və itkinlər... - Mart ayının rəsmi STATİSTİKASI   
23.03.2019, 10:40

Azərbaycanlı əsir, girov və itkinlər... - Mart ayının rəsmi STATİSTİKASI  

Azərbaycan deputatları ABŞ-a getdilər
23.03.2019, 10:22

Azərbaycan deputatları ABŞ-a getdilər

Merkellə Tramp telefonda müzakirə apardı
23.03.2019, 09:56

Merkellə Tramp telefonda müzakirə apardı

Bu gün Avro-2020-nin seçmə mərhələsində I tur yekunlaşacaq - TƏQVİM   
23.03.2019, 09:52

Bu gün Avro-2020-nin seçmə mərhələsində I tur yekunlaşacaq - TƏQVİM  

Məktəblilər “Ölkəmizi tanıyaq” tur-aksiyasında qərb bölgəsinə getdilər
23.03.2019, 09:51

Məktəblilər “Ölkəmizi tanıyaq” tur-aksiyasında qərb bölgəsinə getdilər

Cəbhədə erməni təxribatı...
23.03.2019, 09:49

Cəbhədə erməni təxribatı...

Quran niyə hər yerdə ərəbcə oxunur...   
23.03.2019, 09:44

Quran niyə hər yerdə ərəbcə oxunur...  

Avropa Çempionatının seçmə mərhələsində daha 7 oyun - NƏTİCƏLƏR   
23.03.2019, 09:38

Avropa Çempionatının seçmə mərhələsində daha 7 oyun - NƏTİCƏLƏR  

İsrail hərbçiləri ilə fələstinlilər arasında qarşıdurma: 2 nəfər öldü
23.03.2019, 00:12

İsrail hərbçiləri ilə fələstinlilər arasında qarşıdurma: 2 nəfər öldü

Zaqatalada canavarlar 40-dan çox  heyvanı parçaladı
22.03.2019, 23:57

Zaqatalada canavarlar 40-dan çox  heyvanı parçaladı

Avropadakı aksiyada Quranı yandırdılar - VİDEO
22.03.2019, 23:41

Avropadakı aksiyada Quranı yandırdılar - VİDEO

Türkiyədə ABŞ dolları kəskin bahalaşdı
22.03.2019, 23:23

Türkiyədə ABŞ dolları kəskin bahalaşdı

Şəkidə tütün əkini sahələri 153 hektar artırılacaq
22.03.2019, 23:11

Şəkidə tütün əkini sahələri 153 hektar artırılacaq

Xınalıq yolunda hərəkət bərpa olundu
22.03.2019, 22:54

Xınalıq yolunda hərəkət bərpa olundu

ABŞ Suriyanın terrorçulardan təmizləndiyini açıqladı
22.03.2019, 22:35

ABŞ Suriyanın terrorçulardan təmizləndiyini açıqladı

Kasprşik Paşinyanla Qarabağ münaqişəsini müzakirə etdi
22.03.2019, 22:19

Kasprşik Paşinyanla Qarabağ münaqişəsini müzakirə etdi

Fransada etirazçılar güllələnə bilər
22.03.2019, 22:01

Fransada etirazçılar güllələnə bilər

Mülki vertolyotun qəzaya uğraması nəticəsində iki nəfər öldü
22.03.2019, 21:44

Mülki vertolyotun qəzaya uğraması nəticəsində iki nəfər öldü

Ayfon istifadəçiləri üçün yenilik
22.03.2019, 21:26

Ayfon istifadəçiləri üçün yenilik

Turistləri daşıyan avtobus yandı
22.03.2019, 21:11

Turistləri daşıyan avtobus yandı

ABŞ-dan İrana qarşı yeni sanksiyalar
22.03.2019, 20:53

ABŞ-dan İrana qarşı yeni sanksiyalar

Adil Əliyev Bakı məktəbi ilə “qardaşlaşan” Ankara məktəbinə getdi - FOTOLAR
22.03.2019, 20:46

Adil Əliyev Bakı məktəbi ilə “qardaşlaşan” Ankara məktəbinə getdi - FOTOLAR

Ağakərimin müalicədən sonra yeni görüntüsü yayıldı - FOTO
22.03.2019, 20:38

Ağakərimin müalicədən sonra yeni görüntüsü yayıldı - FOTO

Azərbaycan qazının Avropaya nəqlində növbəti mərhələ
22.03.2019, 20:28

Azərbaycan qazının Avropaya nəqlində növbəti mərhələ

Suriyada onlarla insanı qətlə yetirən şəxs tutuldu
22.03.2019, 20:16

Suriyada onlarla insanı qətlə yetirən şəxs tutuldu

“Türk Dünyasına xidmətlərinə görə” mükafatlandırılanlar məlum oldu    
22.03.2019, 20:15

“Türk Dünyasına xidmətlərinə görə” mükafatlandırılanlar məlum oldu  

Azərbaycanda böyrək köçürülənlərin sayı AÇIQLANDI
22.03.2019, 20:00

Azərbaycanda böyrək köçürülənlərin sayı AÇIQLANDI

İran XİN başçısı Türkiyəyə getdi
22.03.2019, 17:29

İran XİN başçısı Türkiyəyə getdi

Nazirlik sudan istifadə ilə bağlı əhaliyə xəbərdarlıq etdi
22.03.2019, 16:59

Nazirlik sudan istifadə ilə bağlı əhaliyə xəbərdarlıq etdi

Axtarışda olan şəxs saxlanıldı
22.03.2019, 16:01

Axtarışda olan şəxs saxlanıldı

Balakən sakininin evindən silah və narkotik tapıldı
22.03.2019, 15:26

Balakən sakininin evindən silah və narkotik tapıldı

Niderlandda nanotexnologiya şirkət yaradan azərbaycanlı
22.03.2019, 15:00

Niderlandda nanotexnologiya şirkət yaradan azərbaycanlı

Azercell əmək sərgisində
22.03.2019, 14:48

Azercell əmək sərgisində

Ərdoğan Trampın Colan təpələrinə dair bəyanatını sərt tənqid etdi
22.03.2019, 14:12

Ərdoğan Trampın Colan təpələrinə dair bəyanatını sərt tənqid etdi

Sabahın hava PROQNOZU
22.03.2019, 13:23

Sabahın hava PROQNOZU

I qrup əlillərə Prezident təqaüdü veriləcək
22.03.2019, 13:19

I qrup əlillərə Prezident təqaüdü veriləcək

ARXİV