25 mart 2019, Bazar ertəsi
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Qaynaqlarımızda türkün hikmət xəzinəsi: genetik yaddaşın dünənindən bu gününə - V YAZI
Qaynaqlarımızda türkün hikmət xəzinəsi: genetik yaddaşın dünənindən bu gününə - V YAZI
11.03.2019, 10:13

Buludxan Xəlilov,

filologiya üzrə elmlər doktoru, professor 


Elat  mədəniyyətində  türk  mərdliyi, yaxın  münasibəti, dostluğu, comərdliyi  və  sadəliyi ən dəyərli keyfiyyətlər olmaqla təbiətinə və əməlinə yaraşan iş kimi qiymətləndirmişdir. Bu keyfiyyətlər həm də türkün genetik kodunu başqalarından fərqləndirir. Belə keyfiyyətlər heç zaman ölmür, itmir, genetik  kod  onun  ölümünə, itiminə imkan vermir. Əksinə, izləyir, müşahidə edir, stimullaşdırır. Necə ki, “Keçmə namərd körpüsündən qoy aparsın sel səni, Yatma tülkü kölgəsində qoy yesin aslan səni” misralarına stimul verən genetik kod Oğuz babalarımızın söylədiyi “Müxənnət körpüsündən keçməkdən suya boğulmaq yegdir” (Oğuznamə. Bakı, Yazıçı, 1987, s. 176) atalar sözü ilə bağlıdır. Türkün comərdliyinin, sadiqliyinin genetik kodu Oğuz babalarımızın aşağıdakı atalar sözündədir:

Dəvə  gördünmi  desələr, köşəgin də  görmədim  di.

Dost  gəlyincəyaramaza  satılma.

Havada  quşı  satma. Dənizdəki  balığı  satma.

(Oğuznamə. Bakı, Yazıçı, 1987, s. 98, 100, 101, 187).

 

Azərbaycan atalar sözü: Birdaşaltda, birdaşüstdə”.

(Atalar  sözü. Bakı, “Öndər Nəşriyyat”, 2004, s. 57).

Yaxud, “Qutadqu bilik”də  comərdliyin, sadəliyin genetik kodu türk mənəviyyatının  bir  daha  zənginliyindən  xəbər  verir:

Bəyə  comərdlik  və  sadəlik  lazımdır,

Salik bərabər  xoşxasiyyət  olmalıdır.

 

Comərd ol, bağışla, yedirt  və  içirt,

Malınazalsa, vur-al, yenəvarlan.

 

Cəsur   ürəkli  insan  üçün  mal,

Ağ  şahin  üçün  yem  əskik  olmaz.

(Yusif  Balasaqunlu. Qutadqu  bilik - xoşbəxtliyə  aparan  elm. Bakı,  Azərbaycan Dövlət  Nəşriyyatı, 1994,  s.164).

Mərd - namərd qarşılığı Azərbaycan atalar sözündə təsirli və kəsərli şəkildə özünü qoruyub saxlayır. Məs.:

Mərd  ələ  yapışar,  namərd  ayağa,  haray!

Mərd  əli  kasad  olmaz.

Mərd  igidlər  süfrə  açar,  ad  alar.

Mərd  kişi  çörəyini  daşdan  çıxardar.

Mərd  qədrini  mərd  bilər.

Mərd  mərdə  qənim  olar,

Mürtəza  Əli  hər  ikisinə.

Mərd  özündən  bilər,  namərd  özgədən.

Mərdə  arxa  çevir, namərdə  vermə  yaxa.

Mərdə  güllə  dəyməz  heç  kürəyindən.

Mərdi  qova-qova  namərd  eləmə.

Mərdin  gözü  tox  olar,  namərdin  gözü  ac.

Mərdin  qapısı  açıq  olar!

Mərdin  paxılı  deyilsən  ki?

Namərd  yoldaşından  görər,  mərd  Allahdan.

Namərdə  tuş  olanın  ciyəri  qana  dönər.

Namərdi  bir  gördün,  bir    görsən,  namərdsən.

Namərdin  çörəyi  dizinin  üstə  olar.

Namərdin  gözü  dar  olar.

Namərdin  sözünü  söz  eləmək  olmaz.

(Atalar sözü. Bakı, “Öndər Nəşriyyat”, 2004, s. 181, 182, 185).

Aşıq yaradıcılığında mərd-müxənnət, mərd-namərd oppozisiyasının poetik modeli çox geniş şəkildə verilmişdir. Onlardan bəzilərinə diqqət yetirək. Məsələn, Aşıq Ələsgərin yaradıcılığında:

Ahən  gəzər, səngə  verər  mər  dana,

Mərd  oğulun  qəhrin  çəkər  mərd  ana.

Mərd  iyid  meydanda  durar   mərdana,

Müxənnət  yapışar,  ayağa,  qarqar.

(Azərbaycan aşıq şeirindən seçmələr. Bakı, "Şərq-Qərb", 2005, s. 26).

 

Zodlu Usta Abdullanın yaradıcılığında:

Mərd  iyidlər  el  içində  qaladı,

Eşq  atəşi  səngimişdi,  qaladı.

İyid  ölsə  bu  dünyada  qaladı.

Müxənnətlər  gözləyəcək  hasini.

(Azərbaycan aşıq şeirindən seçmələr. Bakı, "Şərq-Qərb", 2005, s. 106).

Aşıq Ələsgərdən başqa bir misal:

Haqqnəzərin  Ələsgərdən  kəsmədi,

Yarqəddinə  yaraşanlar  kəsmədi.

Mərdin  qaydasıdı,  basdı,  kəsmədi,

Namərd  təpə-dırnaq  yara  yetirər.

(Azərbaycan aşıq şeirindən seçmələr. Bakı, "Şərq-Qərb", 2005, s. 28).

Türkün genetik kodunda yalançılığa, qorxaqlığa, vəfasızlığa, haqsızlığa qarşı ikrah, cəsurluğa, igidliyə, halallığa  hörmət  hissi  vardır.  Bir-biri  ilə  ziddiyyət  təşkil  edən bu keyfiyyətlər barəsində türkün idrak sahibləri poetik bəyanat verməyi də bacarmışlar:

Eşitgörfalı  insandeyir,

İnsanüçüninsanğın  başı  fadır:

 

Yalançının  əməli,kəti  fadır,

Kimcəfaverirsə, oheyvandır.

 

Yalançı  adamdan  vəfa  gözləmə,

Bu, uzun  zamandan  bəri  sınanmış  sözdür.

 

ysur,igid  vərətli  olmadır,

ysati  ilədüşqarşı  çıxmadır.

 

suradamqorxaqlarınbaşınakeç

Hamı  ondan  cəsarət  alar.

Buzə  şahidkimibu  beyti  oxu,

Buzükönnəvəna  yaz:

Əgəraslan  itrə  başçı  olsa,

Hər  it  qarşısındanaaslan  kəsilər.

Əgər  it  aslanlara  başçılıq  etsə,

O  zaman  aslanların  hamısı  it  kimi  olar.

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 164).

Comərdliklə bağlı Əhməd Yügnəki yazır:

Kamuğ  til  akı  er  senasınayur

Akılık  kamuğayb  kirini  yuyur

Akı  bol  sana  söz  söküne  kelmasün

künçkelgüyolnı  akık  yur.

 

Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi:

Bütün  diller  cömert  kişinin  medhini  söyler

Cömertlikbütün  ayıpların  kirini  yıkar

Cömertol, sana  söz, sövgü  gelmesin

Söv  gelecek  yolu  mertlik  kar.

 

Bu  budun  talusı  akı  er  turur

Akılık  şeref  cah  cemal  artu

Sevilmek  tilesen  kişiler  ara

Akı  bol  akılık  sini  sevdürür.

 

Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi:

Buhalkın  seçkini  cömert  insandır

Cömertlik  şeref  ve  güzellik  arttırır

Sevilmek  diliyorsan  kişiler  arasında

Cömert  ol,  cömertlik  seni  sevdirir.

Türk həyatın, məişətin halallıq və haramlıq ziddiyyəti fonunda qurularaq min illər boyu belə də davam etdiyinə dərindən bələd olmuş və prosesin iştirakçısı kimi həmişə  birinciyə  -  halallığa  üstünlük  vermişdir.  Türkün genetik yaddaşında kim olursan ol, ancaq halal ol prinsipi aparıcı olmuşdur. O, halallıq və haramlıq, haqlılıq və haqsızlıq mübarizəsini gördüyü, bu işin iştirakçısı olduğu üçün belə söyləmişdir:

Haqlu  var,  haqsız  çıqar;  haqsız  var,  haqlu  çıxar,

Halalzadə  bazar  edər,  haramzadə  bozar.

Haramzadə  oğuldan  halalzadə  qul  yegdir.

Haq  sözü  acı  gəlür, Haram  yeyici  önməz.

Haq  batiln  qalmaz. Haq  batil  olmaz.

(Oğuznamə. Bakı, Yazıçı, 1987, s. 82, 93, 94).


Haqq,  halal,  haram  barəsində  Azərbaycan  atalar  sözü  geniş  təsəvvür  yaradır. Məs.:

Haqdan  keçmək  olmaz. Haqq  batil  olmaz.

Haqq  daşı  ağır  olar.  Haqq  doğrunun  yarıdır.

Haqq  əli  bekar  qalmaz;  gec  kəsər,  karlı  kəsər.

Haqq  gəlsin,  nahaqq  gəlməsin.

Haqq  haqqı  kəssə,  Allah  hər  ikisini  kəsər.

Haqq    gündən  aydın  olar.

Haqq  işin  nahaqqından  qorxuram.

Haqq  nazilər,  üzülməz.

Haqq  söz  acı  olar.

Haqq  sözaxar  suları  saxlar.

Haqq  söz  danışanın  papağı  yırtıq  olar.

Haqq  sözdən  gül  iyi  gələr.

Haqq  sözlə  axan  sular  durular.

Haqqyandırançırağısöndürməkolmaz.

Haqq  yeyənin  adın  qoyarlar  Haqverdi.

Haqq  yıxılan  mərd  ölər.

Haqq  yiyəsinə  yad  olmaz.

Haqqı  tanıyan  xana  baş  əyməz.

Haqqın  əli  olsun,  batilin  yaxası.

Haqn  verdiyinə  şür  elək  net  arrır.

Haqlı  var  haqsız  çıxar,  haqsız  var  haqlı  çıxar.

Halal  incələr,  ancaq  üzülməz.

Halal  mal  heç  yerə  getməz.

Halalzada  barışdır,  haramzada  qarışdır.

Haram  gəldi  halalı  da  apardı.

Haram  gələn  harama  gedər.

Haram  mal  bərəkət  tutmaz.

Haram  şirin  (dadlı)  olur.

Haramın  binası  olmaz.

(Atalar  sözü.   Bakı, “Öndər  Nəşriyyat”,  2004,  s. 121, 122, 123).

Türkün idrak sahibləri dünya malının üç vəsfi  olduğunu  söyləmişdir:  halal  mal, şübhəli  mal, haram  mal.

Bu  dünya  man  üç  vəsfi  vardır:

O  halal, şübhəli,  ya  da  haramdır.

Halala  hesab  var,  harama  cəza,

Əgər  şübhəlisə,  ondan  uzaq  gəz.

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu  bilik - xoşbəxtliyə  aparan  elm.  Bakı,  Azərbaycan Dövlət  Nəşriyyatı, 1994,  s. 267).

 

davamı var…


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Bağdadi ilə bağlı yeni iddia
25.03.2019, 00:37

Bağdadi ilə bağlı yeni iddia

“Bizim ayıblarımızı diktatura rejimi örtürmüş” - Brilliant Dadaşova, VİDEO
25.03.2019, 00:28

“Bizim ayıblarımızı diktatura rejimi örtürmüş” - Brilliant Dadaşova, VİDEO

Azərbaycanın rəqibləri xal qazandı
25.03.2019, 00:01

Azərbaycanın rəqibləri xal qazandı

“Qırmızı Körpü”də külli miqdarda siqaret və kürü tutuldu
24.03.2019, 23:40

“Qırmızı Körpü”də külli miqdarda siqaret və kürü tutuldu

Fəhlə Oğuzda işlədiyi tikintidə öldü
24.03.2019, 23:23

Fəhlə Oğuzda işlədiyi tikintidə öldü

Rusiya Qazaxıstana şans vermədi
24.03.2019, 23:01

Rusiya Qazaxıstana şans vermədi

NATO baş katibi  Gürcüstanda
24.03.2019, 22:44

NATO baş katibi  Gürcüstanda

Goranboyda azyaşlının üstünə qaynar su töküldü
24.03.2019, 22:20

Goranboyda azyaşlının üstünə qaynar su töküldü

“Taliban”ın hücumu nəticəsində 10 hərbçi öldü
24.03.2019, 22:03

“Taliban”ın hücumu nəticəsində 10 hərbçi öldü

“Azərbaycan köçkünlərin Qarabağa qayıdışına dair sülhün imzalanacağına ümid edir” – İcma sədri
24.03.2019, 21:37

“Azərbaycan köçkünlərin Qarabağa qayıdışına dair sülhün imzalanacağına ümid edir” – İcma sədri

Rumıniya İsraildəki səfirliyini Qüdsə köçürür
24.03.2019, 21:15

Rumıniya İsraildəki səfirliyini Qüdsə köçürür

“Neftçi”nin çempion olacağı barədə mənə heç nə deyilməyib” – Qurban Qurbanov
24.03.2019, 21:01

“Neftçi”nin çempion olacağı barədə mənə heç nə deyilməyib” – Qurban Qurbanov

Hakim partiya İstanbulda izdihamlı mitinq keçirdi
24.03.2019, 20:46

Hakim partiya İstanbulda izdihamlı mitinq keçirdi

Finlandiyada Novruz bayramı qeyd edildi - FOTO
24.03.2019, 20:34

Finlandiyada Novruz bayramı qeyd edildi - FOTO

Bakıda dənizdə batan şəxs xilas edildi
24.03.2019, 20:19

Bakıda dənizdə batan şəxs xilas edildi

Eldar Sabiroğlu təcili Türkiyəyə aparıldı
24.03.2019, 20:02

Eldar Sabiroğlu təcili Türkiyəyə aparıldı

Gözlər yoldan yığılarmı... - XII YAZI   
24.03.2019, 19:47

Gözlər yoldan yığılarmı... - XII YAZI  

Millimizin baş məşqçisi: “Bizi bu sensasiyadan cəmi 10 dəqiqə ayırdı”   
24.03.2019, 19:31

Millimizin baş məşqçisi:Bizi bu sensasiyadan cəmi 10 dəqiqə ayırdı”  

Keçmiş məhkumlar Əli İnsanovun başına toplaşdılar - FOTO  
24.03.2019, 19:19

Keçmiş məhkumlar Əli İnsanovun başına toplaşdılar - FOTO  

Deputatlar QHT sədri ola, qrant ala bilməz? - Hüquqşünas AYDINLIQ GƏTİRDİ   
24.03.2019, 19:03

Deputatlar QHT sədri ola, qrant ala bilməz? - Hüquqşünas AYDINLIQ GƏTİRDİ  

Mixail Saakaşvilinin partiyasına yeni sədr seçildi   
24.03.2019, 18:54

Mixail Saakaşvilinin partiyasına yeni sədr seçildi  

Mir Şahinin 1 yaşlı “Real”ı
24.03.2019, 17:27

Mir Şahinin 1 yaşlı “Real”ı

Finlandiya XİN rəhbərinə hücum etmək istəyiblər
24.03.2019, 17:25

Finlandiya XİN rəhbərinə hücum etmək istəyiblər

Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlı icra başçısı vəzifəsinə namizəddir
24.03.2019, 17:09

Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlı icra başçısı vəzifəsinə namizəddir

Azərbaycan və BP Aral dənizində geoloji kəşfiyyat işlərinə başlaya bilərlər
24.03.2019, 17:02

Azərbaycan və BP Aral dənizində geoloji kəşfiyyat işlərinə başlaya bilərlər

Bakıdan gedən qatarı bəy-gəlin qarşıladı - Fotolar
24.03.2019, 16:06

Bakıdan gedən qatarı bəy-gəlin qarşıladı - Fotolar

Əli İnsanov: “Cənab prezident! Qarşınızda xəcalət çəkirəm” - MÜRACİƏT
24.03.2019, 15:44

Əli İnsanov: “Cənab prezident! Qarşınızda xəcalət çəkirəm” - MÜRACİƏT

Ermənistanda analar oğullarını Qarabağa göndərmək istəmirlər - ETİRAZ
24.03.2019, 15:38

Ermənistanda analar oğullarını Qarabağa göndərmək istəmirlər - ETİRAZ

Postsovet məkanından olan 3 veteran terrorçunu ölüm haqladı
24.03.2019, 15:35

Postsovet məkanından olan 3 veteran terrorçunu ölüm haqladı

Məşhur meyxanaçı Aydın Xırdalanlı dəfn edildi
24.03.2019, 15:22

Məşhur meyxanaçı Aydın Xırdalanlı dəfn edildi

Almaniyalı alim: “Erməni konyakını əslində Tovuzda yaşayan almanlar yaradıb”
24.03.2019, 14:47

Almaniyalı alim: Erməni konyakını əslində Tovuzda yaşayan almanlar yaradıb

Nazarbayev yenidən prezident ola bilər
24.03.2019, 14:36

Nazarbayev yenidən prezident ola bilər

Qəzaya uğrayan gəmidən 338 nəfər təxliyə edilib
24.03.2019, 14:30

Qəzaya uğrayan gəmidən 338 nəfər təxliyə edilib

"Ola bilsin, Allah Trampı İsraili xilas etmək üçün göndərib..."
24.03.2019, 14:19

"Ola bilsin, Allah Trampı İsraili xilas etmək üçün göndərib..."

Türkiyədə hərbçilər qəzaya uğrayıb, ölən və yaralananlar var
24.03.2019, 13:47

Türkiyədə hərbçilər qəzaya uğrayıb, ölən və yaralananlar var

Hava yenə PİSLƏŞƏCƏK – Bakıda yağış, bölgələrə qar yağacaq
24.03.2019, 13:20

Hava yenə PİSLƏŞƏCƏK – Bakıda yağış, bölgələrə qar yağacaq

Çin Pakistana 2,1 milyard dollar kredit verir
24.03.2019, 13:12

Çin Pakistana 2,1 milyard dollar kredit verir

Zakir Həsənov ABŞ-a gedir
24.03.2019, 13:03

Zakir Həsənov ABŞ-a gedir

Füzulidə qatarla minik avtomobili toqquşub, ölən var 
24.03.2019, 12:10

Füzulidə qatarla minik avtomobili toqquşub, ölən var 

Təbii fəlakətdə ölənlərin sayı 732-yə çatdı
24.03.2019, 11:43

Təbii fəlakətdə ölənlərin sayı 732-yə çatdı

Prezident İlham Əliyev yunanıstanlı həmkarını təbrik edib
24.03.2019, 11:29

Prezident İlham Əliyev yunanıstanlı həmkarını təbrik edib

Azərbaycan bu ölkə ilə viza müqaviləsi imzaladı
24.03.2019, 11:04

Azərbaycan bu ölkə ilə viza müqaviləsi imzaladı

ABŞ-da atışma: 1 ölü, 3 yaralı
24.03.2019, 10:49

ABŞ-da atışma: 1 ölü, 3 yaralı

Qəbələdə yaşayış evində partlayış: 4 nəfər xəsarət alıb
24.03.2019, 10:35

Qəbələdə yaşayış evində partlayış: 4 nəfər xəsarət alıb

Atəşkəs 23 dəfə pozulub
24.03.2019, 10:14

Atəşkəs 23 dəfə pozulub

Bu gün Avro-2020-nin 10 oyunu keçiriləcək - TƏQVİM   
24.03.2019, 10:05

Bu gün Avro-2020-nin 10 oyunu keçiriləcək - TƏQVİM  

İndoneziyada 6 bal gücündə zəlzələ
24.03.2019, 09:55

İndoneziyada 6 bal gücündə zəlzələ

Bəndin dağılması zamanı ölənlərin sayı 212-yə çatıb
24.03.2019, 09:50

Bəndin dağılması zamanı ölənlərin sayı 212-yə çatıb

Bu yol Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsinə aparır
24.03.2019, 09:42

Bu yol Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsinə aparır

Avro 2020 yolunda növbəti matçlar - NƏTİCƏLƏR
24.03.2019, 09:29

Avro 2020 yolunda növbəti matçlar - NƏTİCƏLƏR

ARXİV