19 yanvar 2019, Şənbə
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - XX əsrin ilk Azərbaycan dərsliyi – "Bəsirətül-ətfal”
XX əsrin ilk Azərbaycan dərsliyi – "Bəsirətül-ətfal”
17.12.2011, 13:21


Görkəmli  Azərbaycan pedaqoqu  Rəşid bəy Əfəndizadə bir neçə dərslik müəllifidir. Bu dərsliklərdən biri 1898-ci ildə İstanbulda Azərbaycan dilində  nəşr olunan “Uşaq bağçasi” haqqında ədəbi və elmi ictimaiyyətə məqalələrimizin birində ətraflı  məlumat vermişdik.  R.Əfəndizadənin  İstanbulda çap olunmuş daha bir dərsliyi də vardır. Bu dərsliyin adı "Bəsirətül-ətfal"dır. "Bəsirət" ərəb mənşəli sözdür, "gözüaçıqlılıq, dərrakəlilik" kimi tərcümə olunur. "Ətfal" da ərəb mənşəlidir, "tifil" (uşaq) sözünün cəmidir. Deməli, "Bəsirətül-ətfal"ı "Uşaqların gözüaçıqlığı, dərrakəliliyi " kimi tərcümə etmək lazımdır.

Bu yazımız R.Əfəndizadənin  İstanbulda çap olunmuş daha bir dərsliyi haqqındadır.

R.Əfəndizadənin bu adda  ilk dərsliyi 1901-ci ildə Bakıda çap olunub.
XX əsrin əvvəllərində  R.Əfəndizadə  xalqa və onun məktəbli övladlarına  öz  sözünü  yenə  də dərslik vasitəsilə söyləmək qərarına gəlib.  O, 1901-ci il sentyabrın 12-də Qafqaz Senzura  Komitəsindən Bakıda Azərbaycan dilində  “Bəsirətül-ətfal” adlı 226 səhifəlik yeni bir dərsliyin çap edilməsinə icazə alıb. Dərslik Bakı Quberniya İdarəsinin mətbəəsində çap olunub.

Rəşid bəy Əfəndizadənin bu dərsliyi də  onun 1898- ci ildə İstanbulda çap olunan “Uşaq bağçası” dərsliyi  kimi  türkdilli reqionlarda bəyənilib və təqdir edılib. Yeni dərslik – “Bəsirətül-ətfal” müəllifin “Uşaq bağçası” dərsliyi ilə yanaşı, mübtədi  (ibtidai)  məktəblərinin əsas oxu kitabı kimi şagirdlərin mütaliə mədəniyyətinin inkişafına  güclü təsir göstərib. Dərslikdəki bədii parçalar, öyüd  və nəsihət  xarakterli  yazılar   məktəb yaşlı uşaqların  elmi,  idraki, həyati  biliklərinin zənginləşməsinə  yönəldilib. İki babdan - hissədən ibarət olan  “Bəsirətül-ətfal”da Azərbaycan ədəbiyyatına,onun nəzəri məsələlərinə geniş yer verilməsi diqqəti cəlb edən məsələlərdəndir. Bu materialların hazırlanmasında Türkiyədə çap olunan dərslik və ensiklopediyalardan geniş istifadə olunması “Bəsirətül-ətfal”ın dəyərini artıran amillərdən biri kimi qiymətləndirilməlidir.
     
Rəşid bəy Əfəndizadə 1907-ci ildə “Bəsirətül-ətfal”ın yeni nəşrini hazırlayıb. Dərsliyin üz qabığında  o  dövrün  müasir dərs avadanlıqları ilə  təchiz   edilmiş  sinif otağının mənzərəsi  əks olunub. Nümunəvi məktəb mühitini canlandırmağa çalışan rəssamın soyadını çətinliklə də olsa Taburin kimi oxuduq. Müxtəlif elmi mənbələrdən onun kimliyi haqqında  xeyli material topladıq. Əsərini "Taburin" kimi imzalayan şəxs XX əsrin  ən böyük rəssamlarından biri Vladimir Amosoviç Taburindir.

V.A.Taburin dünya şöhrətli sənətkardır. O, görkəmli rəssam, yazıçı, jurnalist, fotoreportyor, pedaqoq, plakat ustası kimi tanınır. V.A.Taburin rəssamlığın kitab illüstrasiyası sahəsində bir sıra maraqlı əsərlərin mahir nümayəndələrindəndir. Çox təəssüf ki, Azərbaycanla bağlılığı olan bu sənətkarı Azərbaycanda tanıyanlar demək olar ki, yoxdur. Bu fikrə bir neçə ziyalı ilə söhbət edəndən sonra gəlmişəm. (Onların arasında tanınmış rəssamlar da var). 
V.A.Taburin  rus ədəbiyyatının A.S.Puşkin,  M.Y.Lermontov N.V.Qoqol,  İ.S.Turgenyev,  İ.A.Qonçarov, N.S.Leskov,  A.P.Çexov,   P.D.Boborıkin,  V.İ.Nemiroviç-Dançenko kimi yazıçılarının əsərlərinə çoxlu illüstrasiyalar çəkib.
Azərbaycan yazıçısı, pedaqoqu, şairi, tərcüməçisi və dərslik müəllifi Rəşid bəy Əfəndiyevin "Bəsirətül-ətfal"kitabının üz qabığındakı illüstrasiya bu böyük söz ustalarının cərgəsində çox təntənəli görünür. Mənbələrdə V.A.Taburinin 1907-ci ildə hərbi müxbir olduğu  göstərilir. Onun bu dövrdə İstanbulda olması da faktdır. "Bəsirətül-ətfal"ın üz   qabığına çəkilən şəklin çəkilmə sifarişçisinin kim  olduğu bilinmir.
Şəkildə canlı bir dərsin görüntüləri diqqəti cəlb edir. Bu  şəkil məncə, rus sənətkarlarına məlum deyil. Şəkildəki sinif otağını və müəllimi başqa bir illüstrasiyada da görürük.  (Bu şəkil bu yaxınlarda  rus sənətsevərlərinə  məşhur rəccamın yeni  tapılmış əsəri kimi təqdim olunub).
12-13 yaşlı tələbələ qızların  sinfə daxil olan müəllimə  yönələn  maraqlı baxışları burada  həmişə canlı dərslərin keçilməsindən xəbər verir. Bu müəllim  obrazına V.A.Taburinin XX əsrin əvvəllərində rus yazıçısı Lidiya Çarskayanın əsərlərinə çəkdiyi illlüstrasiyalarda da rast gəlinir.

"Bəsirətül-ətfal"əsərinin müəllifi  kitabın üz qabığında  belə  təqdim olunur: “Zaqafqas Darülmüəlliminin müsəlman şöbəsinin elmi-ilahi  və lisan müəllimi Rəşid bəy Əfəndizadə”.
       
“Bəsirətül-ətfal”ıın ikinci nəşri kimi təqdim edilən bu dərslik  islamiyyə tarixi ilə 1325-ci ildə (miladi tarixi ilə 1907-ci ildə) İstanbulda  Babəli  caddəsində 72 nömrəli binada yerləşən “Mahmud bəy” mətbəsində çap olunub. Dərsliyin sonundakı elanlarda  müəllifin  bədii bə elmi yaradıcılığna  işıq salan  məqamlar var. Belə ki ilk nəşri 1898-ci ilə aid olan “Uşaq bağçası” 1907-ci ilə qədər üç dəfə nəşr olunub. R.Əfəndizadənin beş məclisli “Qan ocağı” komediyası da bu ərəfədə  çap olunub.

İstanbulda çap olunan  “Bəsirətül-ətfal” həcmcə 128 cəhifədir.  Dərslik iki hissədən–babdan ibarətdir. Birinci bab daha əhatəldir. İkinci bab 90-cı səhifədən baslayır. Yeni nəşrdə mövzulara aid 30-a yaxın  şəkil var. Bu şəkillərin də V.A.Taburinə aid olması şübhəsizdir. Belə olduğu təqdirdə,  Rəşid bəy Əfəndizadə ilə V.A.Taburinin üzbəüz  söhbət etdiklərini düşünmək olar. Belə ki şəkillər mövzu ilə əlaqəlidir. Bunu da Azərbaycan dilini bilməyən dahi rəssama izahat verən şəxs rus dilini bəzi ruslardan yaxşı bilən R.Əfəndizadə özü ola bilərdi.

Dərslik “Yüz yaşlı qoca ” zərifəsi ilə başlayır. Bu zərifə əslində N.Gəncəvinin “Kərpickəsən qoca və cavan” hekayəsinin təsirilə yazılıb. Bir neçə cavan yüz yaşlı qocanın torpağa alma toxumu səpdiyini görüb onu  bu işdən çəkindirməyə cəhd edir: “Ey qoca baba, sənin yüz yaşın var, toxumdan çıxan cırı calayıb, əmələ gətirəndən sonra meyvəsini görmək çox ömür istər… Zəhmət çəkmə, bu,sənə çatmaz”.
Qocannın cavabı çox  sərrast olur: ”Əzizlərim! Əkiblər, yemişik, əkərik, yeyərlər”.
Birinci babın  “Fəqir Bülbül və qəni Qarışqa “, “Gün, Ay və Ulduz” “Uşaq və ayna”, ”Alma ağacının əhvalı”, “Seyid Əzimin oğluna yazdığı nəsihətlər” və s. maraqla oxunur.  Dərslikdəki  təbiət  hekayələri    R.Əfəndiyevin ətraf mühitə, coğrafi anlayışların izahına  bacarıqlı ögretmen  mövqeyindən yanaşdığı hiss olunur.
Dərsliyin ikinci babı ədəbiyyat  xüsusundadır. Burada M.Füzuli  və  şair  Nəbi haqqında  maraqlı məlumat verilir, oxucular divan ədəbiyyatının səciyyəvi   xüsusiyyətləri  ilə tanış  edilir. Bu hissənin  zərbi- məsəllərə, yazının üsuluna, imlasızlığa həsr olunmuş materialları da  diqqəti cəlb edir,məktəb yaşlı  uşaqları elmə, təhsilə həvəsləndirir.

Nazım Nəsrəddinov
türkoloq   


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
“Dinc əhaliyə divan tutuldu” – Rövşən Rzayev
19.01.2019, 17:30

“Dinc əhaliyə divan tutuldu” – Rövşən Rzayev

Milli Şuranın mitinqində 2800 nəfər iştirak edib – RƏSMİ
19.01.2019, 17:19

Milli Şuranın mitinqində 2800 nəfər iştirak edib – RƏSMİ

Məcburi köçkün uşaqları üçün seçimlər başa çatıb
19.01.2019, 17:16

Məcburi köçkün uşaqları üçün seçimlər başa çatıb

Kooperasiya Universitetində 20 Yanvar şəhidləri anıldı
19.01.2019, 17:14

Kooperasiya Universitetində 20 Yanvar şəhidləri anıldı

Zimbabve Prezidentinin Azərbaycan səfəri başa çatdı
19.01.2019, 16:47

Zimbabve Prezidentinin Azərbaycan səfəri başa çatdı

“Avropa Parlamentinin son qətnaməsi ikrah doğurur”
19.01.2019, 16:42

“Avropa Parlamentinin son qətnaməsi ikrah doğurur”

“20 Yanvar əsasında müstəqilliyimiz möhkəmləndi” - MirHəsən Seyidov
19.01.2019, 16:32

“20 Yanvar əsasında müstəqilliyimiz möhkəmləndi” - MirHəsən Seyidov

“Dövlətqaçqınkom”un 100-ə yaxın əməkdaşı qan verdi
19.01.2019, 16:27

“Dövlətqaçqınkom”un 100-ə yaxın əməkdaşı qan verdi

Deputat və professor Modern.az-ın Nəsimi ilə bağlı addımını yüksək QİYMƏTLƏNDİRDİ   
19.01.2019, 15:55

Deputat və professor Modern.az-ın Nəsimi ilə bağlı addımını yüksək QİYMƏTLƏNDİRDİ  

8 Olimpiya mükafatçısı Bakıda çıxış edəcək – İLK DƏFƏ
19.01.2019, 15:32

8 Olimpiya mükafatçısı Bakıda çıxış edəcək – İLK DƏFƏ

Biləcəri sakinləri “Güllə Yağışı”nın önünə toplandı
19.01.2019, 15:11

Biləcəri sakinləri “Güllə Yağışı”nın önünə toplandı

UNEC-də hər bir tələbə müraciəti araşdırılır
19.01.2019, 15:06

UNEC-də hər bir tələbə müraciəti araşdırılır

Bakıda narkotacirlərə qarşı ƏMƏLİYYAT - dəstə tutuldu      
19.01.2019, 15:03

Bakıda narkotacirlərə qarşı ƏMƏLİYYAT - dəstə tutuldu    

Azərbaycan və Zimbabve prezidentləri görüşdü - YENİLƏNİB
19.01.2019, 14:40

Azərbaycan və Zimbabve prezidentləri görüşdü - YENİLƏNİB

Sabah bəzi avtobusların hərəkət trayektoriyası dəyişdiriləcək
19.01.2019, 14:38

Sabah bəzi avtobusların hərəkət trayektoriyası dəyişdiriləcək

DTX rəhbərliyi Şəhidlər xiyabanını ziyarət etdi
19.01.2019, 14:02

DTX rəhbərliyi Şəhidlər xiyabanını ziyarət etdi

Gömrükdə Gürcüstan vətəndaşının avtomobilindən marixuana çıxdı 
19.01.2019, 13:55

Gömrükdə Gürcüstan vətəndaşının avtomobilindən marixuana çıxdı 

Sabahın havası - şaxta olacaq
19.01.2019, 13:32

Sabahın havası - şaxta olacaq

Ehsan Zahidov “DİN-in bu hüquqları əlindən alındı” iddiasını yalanladı  
19.01.2019, 13:19

Ehsan Zahidov “DİN-in bu hüquqları əlindən alındı” iddiasını yalanladı  

Cəlil Məmmədquluzadə həftəsi keçiriləcək: “Ona ateist deyirdilər”...
19.01.2019, 13:08

Cəlil Məmmədquluzadə həftəsi keçiriləcək: “Ona ateist deyirdilər”...

Lənkəranda  20 Yanvar şəhidləri anıldı - FOTO
19.01.2019, 13:01

Lənkəranda  20 Yanvar şəhidləri anıldı - FOTO

“Reseptlə” dilənənlər – XƏBƏRDARLIQ
19.01.2019, 12:44

“Reseptlə” dilənənlər – XƏBƏRDARLIQ

Bakıda piyada ÖLÜMÜ 
19.01.2019, 12:40

Bakıda piyada ÖLÜMÜ 

Yanacaqdoldurma məntəqəsinə maskalı basqın edənlər saxlanıldı
19.01.2019, 12:24

Yanacaqdoldurma məntəqəsinə maskalı basqın edənlər saxlanıldı

Borca görə 19 nəfər tutuldu
19.01.2019, 11:05

Borca görə 19 nəfər tutuldu

Balakən sakinlərindən qanunsuz silahlar götürüldü
19.01.2019, 10:58

Balakən sakinlərindən qanunsuz silahlar götürüldü

Polis axtarışda olan şəxsi saxladı
19.01.2019, 10:54

Polis axtarışda olan şəxsi saxladı

Kosmik peykləri məhv edəcək RAKET - 17 dəqiqəyə 3 min kilometr uçdu 
19.01.2019, 10:41

Kosmik peykləri məhv edəcək RAKET - 17 dəqiqəyə 3 min kilometr uçdu 

Nəsiminin Suriyadakı məzarından ÖZƏL FOTOLAR
19.01.2019, 10:11

Nəsiminin Suriyadakı məzarından ÖZƏL FOTOLAR

Ermənilər kəndlərimizi atəşə tutdu
19.01.2019, 09:51

Ermənilər kəndlərimizi atəşə tutdu

İspaniyanın ilk Oskar alan aktyoru - 50 yaşlı məşhur...
19.01.2019, 09:35

İspaniyanın ilk Oskar alan aktyoru - 50 yaşlı məşhur...

20 yanvardan bəhs edən filmin məsləhətçisi: “Telekanallar “Hüznlü ana”nı vermək istəmirlər” - MÜSAHİBƏ  
19.01.2019, 09:32

20 yanvardan bəhs edən filmin məsləhətçisi: “Telekanallar “Hüznlü ana”nı vermək istəmirlər” - MÜSAHİBƏ  

Şahmat üzrə Azərbaycan çempionatının III turu yekunlaşdı
19.01.2019, 01:01

Şahmat üzrə Azərbaycan çempionatının III turu yekunlaşdı

Ukrayna əhalisinin sayı  208,8 min nəfər azalıb
19.01.2019, 00:47

Ukrayna əhalisinin sayı  208,8 min nəfər azalıb

Avtoqəzada yaralanan sürücü xəstəxanada öldü
19.01.2019, 00:27

Avtoqəzada yaralanan sürücü xəstəxanada öldü

Meksikada 6 bal gücündə zəlzələ
19.01.2019, 00:16

Meksikada 6 bal gücündə zəlzələ

Trampla Kim Çen In fevralda yenidən görüşəcək
18.01.2019, 23:59

Trampla Kim Çen In fevralda yenidən görüşəcək

Əllə oynayan futbolçulara yeni cəza
18.01.2019, 23:42

Əllə oynayan futbolçulara yeni cəza

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı
18.01.2019, 23:31

Azərbaycan nefti bir qədər də ucuzlaşdı

Terrorçuluğa qarşı əməliyyatda 43 nəfər yaxalandı   
18.01.2019, 23:07

Terrorçuluğa qarşı əməliyyatda 43 nəfər yaxalandı  

Qəzzada qarşıdurma: 30 yaralı
18.01.2019, 22:47

Qəzzada qarşıdurma: 30 yaralı

Bakıda itkin düşən uşaq tapıldı
18.01.2019, 22:30

Bakıda itkin düşən uşaq tapıldı

“Qalatasaray” heyətinə yeni futbolçu qatdı
18.01.2019, 22:16

“Qalatasaray” heyətinə yeni futbolçu qatdı

Fransada aksiyaların yeni mərhələsi başlayır
18.01.2019, 21:59

Fransada aksiyaların yeni mərhələsi başlayır

Azərbaycanın axtarışa verdiyi şəxs Rusiyada tutuldu
18.01.2019, 21:44

Azərbaycanın axtarışa verdiyi şəxs Rusiyada tutuldu

Yaponiyada güclü zəlzələ
18.01.2019, 21:24

Yaponiyada güclü zəlzələ

“Oksigen” klinikasında yanğın
18.01.2019, 21:10

“Oksigen” klinikasında yanğın

Müdafiə nazirləri Brüsselə toplanır
18.01.2019, 20:56

Müdafiə nazirləri Brüsselə toplanır

Məhkumlardan 96 mobil telefon götürülüb
18.01.2019, 20:43

Məhkumlardan 96 mobil telefon götürülüb

“Gördün... Elmira Qafarova kişi qızıdır”
18.01.2019, 20:42

“Gördün... Elmira Qafarova kişi qızıdır”

ARXİV