14 noyabr 2018, Çərşənbə axşamı
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - XX əsrin ilk Azərbaycan dərsliyi – "Bəsirətül-ətfal”
XX əsrin ilk Azərbaycan dərsliyi – "Bəsirətül-ətfal”
17.12.2011, 13:21


Görkəmli  Azərbaycan pedaqoqu  Rəşid bəy Əfəndizadə bir neçə dərslik müəllifidir. Bu dərsliklərdən biri 1898-ci ildə İstanbulda Azərbaycan dilində  nəşr olunan “Uşaq bağçasi” haqqında ədəbi və elmi ictimaiyyətə məqalələrimizin birində ətraflı  məlumat vermişdik.  R.Əfəndizadənin  İstanbulda çap olunmuş daha bir dərsliyi də vardır. Bu dərsliyin adı "Bəsirətül-ətfal"dır. "Bəsirət" ərəb mənşəli sözdür, "gözüaçıqlılıq, dərrakəlilik" kimi tərcümə olunur. "Ətfal" da ərəb mənşəlidir, "tifil" (uşaq) sözünün cəmidir. Deməli, "Bəsirətül-ətfal"ı "Uşaqların gözüaçıqlığı, dərrakəliliyi " kimi tərcümə etmək lazımdır.

Bu yazımız R.Əfəndizadənin  İstanbulda çap olunmuş daha bir dərsliyi haqqındadır.

R.Əfəndizadənin bu adda  ilk dərsliyi 1901-ci ildə Bakıda çap olunub.
XX əsrin əvvəllərində  R.Əfəndizadə  xalqa və onun məktəbli övladlarına  öz  sözünü  yenə  də dərslik vasitəsilə söyləmək qərarına gəlib.  O, 1901-ci il sentyabrın 12-də Qafqaz Senzura  Komitəsindən Bakıda Azərbaycan dilində  “Bəsirətül-ətfal” adlı 226 səhifəlik yeni bir dərsliyin çap edilməsinə icazə alıb. Dərslik Bakı Quberniya İdarəsinin mətbəəsində çap olunub.

Rəşid bəy Əfəndizadənin bu dərsliyi də  onun 1898- ci ildə İstanbulda çap olunan “Uşaq bağçası” dərsliyi  kimi  türkdilli reqionlarda bəyənilib və təqdir edılib. Yeni dərslik – “Bəsirətül-ətfal” müəllifin “Uşaq bağçası” dərsliyi ilə yanaşı, mübtədi  (ibtidai)  məktəblərinin əsas oxu kitabı kimi şagirdlərin mütaliə mədəniyyətinin inkişafına  güclü təsir göstərib. Dərslikdəki bədii parçalar, öyüd  və nəsihət  xarakterli  yazılar   məktəb yaşlı uşaqların  elmi,  idraki, həyati  biliklərinin zənginləşməsinə  yönəldilib. İki babdan - hissədən ibarət olan  “Bəsirətül-ətfal”da Azərbaycan ədəbiyyatına,onun nəzəri məsələlərinə geniş yer verilməsi diqqəti cəlb edən məsələlərdəndir. Bu materialların hazırlanmasında Türkiyədə çap olunan dərslik və ensiklopediyalardan geniş istifadə olunması “Bəsirətül-ətfal”ın dəyərini artıran amillərdən biri kimi qiymətləndirilməlidir.
     
Rəşid bəy Əfəndizadə 1907-ci ildə “Bəsirətül-ətfal”ın yeni nəşrini hazırlayıb. Dərsliyin üz qabığında  o  dövrün  müasir dərs avadanlıqları ilə  təchiz   edilmiş  sinif otağının mənzərəsi  əks olunub. Nümunəvi məktəb mühitini canlandırmağa çalışan rəssamın soyadını çətinliklə də olsa Taburin kimi oxuduq. Müxtəlif elmi mənbələrdən onun kimliyi haqqında  xeyli material topladıq. Əsərini "Taburin" kimi imzalayan şəxs XX əsrin  ən böyük rəssamlarından biri Vladimir Amosoviç Taburindir.

V.A.Taburin dünya şöhrətli sənətkardır. O, görkəmli rəssam, yazıçı, jurnalist, fotoreportyor, pedaqoq, plakat ustası kimi tanınır. V.A.Taburin rəssamlığın kitab illüstrasiyası sahəsində bir sıra maraqlı əsərlərin mahir nümayəndələrindəndir. Çox təəssüf ki, Azərbaycanla bağlılığı olan bu sənətkarı Azərbaycanda tanıyanlar demək olar ki, yoxdur. Bu fikrə bir neçə ziyalı ilə söhbət edəndən sonra gəlmişəm. (Onların arasında tanınmış rəssamlar da var). 
V.A.Taburin  rus ədəbiyyatının A.S.Puşkin,  M.Y.Lermontov N.V.Qoqol,  İ.S.Turgenyev,  İ.A.Qonçarov, N.S.Leskov,  A.P.Çexov,   P.D.Boborıkin,  V.İ.Nemiroviç-Dançenko kimi yazıçılarının əsərlərinə çoxlu illüstrasiyalar çəkib.
Azərbaycan yazıçısı, pedaqoqu, şairi, tərcüməçisi və dərslik müəllifi Rəşid bəy Əfəndiyevin "Bəsirətül-ətfal"kitabının üz qabığındakı illüstrasiya bu böyük söz ustalarının cərgəsində çox təntənəli görünür. Mənbələrdə V.A.Taburinin 1907-ci ildə hərbi müxbir olduğu  göstərilir. Onun bu dövrdə İstanbulda olması da faktdır. "Bəsirətül-ətfal"ın üz   qabığına çəkilən şəklin çəkilmə sifarişçisinin kim  olduğu bilinmir.
Şəkildə canlı bir dərsin görüntüləri diqqəti cəlb edir. Bu  şəkil məncə, rus sənətkarlarına məlum deyil. Şəkildəki sinif otağını və müəllimi başqa bir illüstrasiyada da görürük.  (Bu şəkil bu yaxınlarda  rus sənətsevərlərinə  məşhur rəccamın yeni  tapılmış əsəri kimi təqdim olunub).
12-13 yaşlı tələbələ qızların  sinfə daxil olan müəllimə  yönələn  maraqlı baxışları burada  həmişə canlı dərslərin keçilməsindən xəbər verir. Bu müəllim  obrazına V.A.Taburinin XX əsrin əvvəllərində rus yazıçısı Lidiya Çarskayanın əsərlərinə çəkdiyi illlüstrasiyalarda da rast gəlinir.

"Bəsirətül-ətfal"əsərinin müəllifi  kitabın üz qabığında  belə  təqdim olunur: “Zaqafqas Darülmüəlliminin müsəlman şöbəsinin elmi-ilahi  və lisan müəllimi Rəşid bəy Əfəndizadə”.
       
“Bəsirətül-ətfal”ıın ikinci nəşri kimi təqdim edilən bu dərslik  islamiyyə tarixi ilə 1325-ci ildə (miladi tarixi ilə 1907-ci ildə) İstanbulda  Babəli  caddəsində 72 nömrəli binada yerləşən “Mahmud bəy” mətbəsində çap olunub. Dərsliyin sonundakı elanlarda  müəllifin  bədii bə elmi yaradıcılığna  işıq salan  məqamlar var. Belə ki ilk nəşri 1898-ci ilə aid olan “Uşaq bağçası” 1907-ci ilə qədər üç dəfə nəşr olunub. R.Əfəndizadənin beş məclisli “Qan ocağı” komediyası da bu ərəfədə  çap olunub.

İstanbulda çap olunan  “Bəsirətül-ətfal” həcmcə 128 cəhifədir.  Dərslik iki hissədən–babdan ibarətdir. Birinci bab daha əhatəldir. İkinci bab 90-cı səhifədən baslayır. Yeni nəşrdə mövzulara aid 30-a yaxın  şəkil var. Bu şəkillərin də V.A.Taburinə aid olması şübhəsizdir. Belə olduğu təqdirdə,  Rəşid bəy Əfəndizadə ilə V.A.Taburinin üzbəüz  söhbət etdiklərini düşünmək olar. Belə ki şəkillər mövzu ilə əlaqəlidir. Bunu da Azərbaycan dilini bilməyən dahi rəssama izahat verən şəxs rus dilini bəzi ruslardan yaxşı bilən R.Əfəndizadə özü ola bilərdi.

Dərslik “Yüz yaşlı qoca ” zərifəsi ilə başlayır. Bu zərifə əslində N.Gəncəvinin “Kərpickəsən qoca və cavan” hekayəsinin təsirilə yazılıb. Bir neçə cavan yüz yaşlı qocanın torpağa alma toxumu səpdiyini görüb onu  bu işdən çəkindirməyə cəhd edir: “Ey qoca baba, sənin yüz yaşın var, toxumdan çıxan cırı calayıb, əmələ gətirəndən sonra meyvəsini görmək çox ömür istər… Zəhmət çəkmə, bu,sənə çatmaz”.
Qocannın cavabı çox  sərrast olur: ”Əzizlərim! Əkiblər, yemişik, əkərik, yeyərlər”.
Birinci babın  “Fəqir Bülbül və qəni Qarışqa “, “Gün, Ay və Ulduz” “Uşaq və ayna”, ”Alma ağacının əhvalı”, “Seyid Əzimin oğluna yazdığı nəsihətlər” və s. maraqla oxunur.  Dərslikdəki  təbiət  hekayələri    R.Əfəndiyevin ətraf mühitə, coğrafi anlayışların izahına  bacarıqlı ögretmen  mövqeyindən yanaşdığı hiss olunur.
Dərsliyin ikinci babı ədəbiyyat  xüsusundadır. Burada M.Füzuli  və  şair  Nəbi haqqında  maraqlı məlumat verilir, oxucular divan ədəbiyyatının səciyyəvi   xüsusiyyətləri  ilə tanış  edilir. Bu hissənin  zərbi- məsəllərə, yazının üsuluna, imlasızlığa həsr olunmuş materialları da  diqqəti cəlb edir,məktəb yaşlı  uşaqları elmə, təhsilə həvəsləndirir.

Nazım Nəsrəddinov
türkoloq   


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Kaliforniyadakı meşə yanğınlarında ölənlər 48 nəfərə çatdı
14.11.2018, 08:13

Kaliforniyadakı meşə yanğınlarında ölənlər 48 nəfərə çatdı

Daşkəsəndə dəhşətli YANĞIN - 4-ü uşaq olmaqla 5 nəfər öldü
14.11.2018, 08:11

Daşkəsəndə dəhşətli YANĞIN - 4-ü uşaq olmaqla 5 nəfər öldü

Bu gün Bakının bəzi rayonlarında qaz olmayacaq
14.11.2018, 08:09

Bu gün Bakının bəzi rayonlarında qaz olmayacaq

Manatın MƏZƏNNƏSİ dəyişmədi
14.11.2018, 07:57

Manatın MƏZƏNNƏSİ dəyişmədi

Türkiyədə bələdiyyə sədri vuruldu   
14.11.2018, 00:47

Türkiyədə bələdiyyə sədri vuruldu  

Avropada vahid ordu yaradılır
14.11.2018, 00:33

Avropada vahid ordu yaradılır

Solari "Real"ın baş məşqçisi oldu
14.11.2018, 00:15

Solari "Real"ın baş məşqçisi oldu

Orta məktəblərə təhsil robotları paylanılır - VİDEO
14.11.2018, 00:01

Orta məktəblərə təhsil robotları paylanılır - VİDEO

Bakıda Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinin  35-ci ildönümü qeyd edildi
13.11.2018, 23:46

Bakıda Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinin  35-ci ildönümü qeyd edildi

Azərbaycan nefti bahalaşdı
13.11.2018, 23:29

Azərbaycan nefti bahalaşdı

İlham Əliyev: “Slovakiya ilə siyasi, iqtisadi, nəqliyyat sahələrində əməkdaşlığımızı davam etdirəcəyik”
13.11.2018, 23:16

İlham Əliyev: “Slovakiya ilə siyasi, iqtisadi, nəqliyyat sahələrində əməkdaşlığımızı davam etdirəcəyik”

Xüsusi təyinatlılar qəzaya düşdü: 4 ölü
13.11.2018, 23:02

Xüsusi təyinatlılar qəzaya düşdü: 4 ölü

Qusarda sərxoş qəssab yıxılıb öldü
13.11.2018, 22:43

Qusarda sərxoş qəssab yıxılıb öldü

Yunanıstanda təyyarə qəzaya uğradı
13.11.2018, 22:30

Yunanıstanda təyyarə qəzaya uğradı

Türkiyə ordusu 19 terrorçunu məhv etdi
13.11.2018, 22:17

Türkiyə ordusu 19 terrorçunu məhv etdi

Şabranda yol qəzasında piyada öldü
13.11.2018, 22:04

Şabranda yol qəzasında piyada öldü

“Nəsimi bazar”ı sökülərək yerində bina tikilir - VİDEO
13.11.2018, 21:50

“Nəsimi bazar”ı sökülərək yerində bina tikilir - VİDEO

Ombudsman ölümlə təhdid edildi
13.11.2018, 21:33

Ombudsman ölümlə təhdid edildi

İlham Əliyev Slovakiyanın Baş naziri  ilə görüşdü - FOTOLAR
13.11.2018, 21:19

İlham Əliyev Slovakiyanın Baş naziri  ilə görüşdü - FOTOLAR

Gürcüstan həbsxanalarında 93 Azərbaycan vətəndaşı saxlanılır
13.11.2018, 21:09

Gürcüstan həbsxanalarında 93 Azərbaycan vətəndaşı saxlanılır

Tramp iki yüksək vəzifəli şəxsi istefaya göndərir
13.11.2018, 20:55

Tramp iki yüksək vəzifəli şəxsi istefaya göndərir

Agentlik sürücülərə xəbərdarlıq etdi: Ehtiyatlı olun
13.11.2018, 20:41

Agentlik sürücülərə xəbərdarlıq etdi: Ehtiyatlı olun

Nazir məhkəmə sədrləri və hakimləri Şəkiyə topladı
13.11.2018, 20:27

Nazir məhkəmə sədrləri və hakimləri Şəkiyə topladı

Kartof maşınında külli miqdarda pirotexniki vasitələr aşkarlandı - FOTO, VİDEO
13.11.2018, 20:14

Kartof maşınında külli miqdarda pirotexniki vasitələr aşkarlandı - FOTO, VİDEO

“Ermənistandan səsləndirilən fikirlər diplomatik etika və protokola ziddir” - XİN   
13.11.2018, 20:01

“Ermənistandan səsləndirilən fikirlər diplomatik etika və protokola ziddir” - XİN  

Azərbaycanda 500-ə yaxın məhkum elektron qolbaq daşıyır
13.11.2018, 19:40

Azərbaycanda 500-ə yaxın məhkum elektron qolbaq daşıyır

Sabah Bakı və Abşeronun bu hissələrində qaz olmayacaq
13.11.2018, 19:34

Sabah Bakı və Abşeronun bu hissələrində qaz olmayacaq

İlham Əliyev D230 blokunun kəşfiyyatı, işlənməsi və hasilatı üzrə sazişi təsdiqlədi
13.11.2018, 19:24

İlham Əliyev D230 blokunun kəşfiyyatı, işlənməsi və hasilatı üzrə sazişi təsdiqlədi

Azərbaycan Braziliyada diplomatik yarmarkada təmsil olundu - FOTO
13.11.2018, 19:00

Azərbaycan Braziliyada diplomatik yarmarkada təmsil olundu - FOTO

Azərbaycanın və Slovakiyanın Baş nazirləri görüşdü
13.11.2018, 18:58

Azərbaycanın və Slovakiyanın Baş nazirləri görüşdü

“DOST” mərkəzlərinin yaradılması üçün əlavə vəsait ayrıldı
13.11.2018, 18:52

“DOST” mərkəzlərinin yaradılması üçün əlavə vəsait ayrıldı

Prezident nazir Muxtar Babayevə yeni vəzifə verdi
13.11.2018, 18:41

Prezident nazir Muxtar Babayevə yeni vəzifə verdi

Naqif Həmzəyev Gəncədə yeni körpünün tikilməsini  təklif etdi
13.11.2018, 18:25

Naqif Həmzəyev Gəncədə yeni körpünün tikilməsini  təklif etdi

Qənirə Paşayeva parlamentdə vacib problemlərdən danışdı   
13.11.2018, 18:24

Qənirə Paşayeva parlamentdə vacib problemlərdən danışdı  

“Normadan 2 dəfə çox insulin istifadə etməliyik”
13.11.2018, 18:22

“Normadan 2 dəfə çox insulin istifadə etməliyik”

“Yadplanetlilərin varlığını inkar edəcək heç nə yoxdur” – “Sabah” tələbəsi ilə “Atüstü söhbət”     
13.11.2018, 18:15

“Yadplanetlilərin varlığını inkar edəcək heç nə yoxdur” – “Sabah” tələbəsi ilə “Atüstü söhbət”     

AMEA-nın Geologiya və Geofizika İnstitutunun əməkdaşları təltif edilib - SİYAHI
13.11.2018, 18:12

AMEA-nın Geologiya və Geofizika İnstitutunun əməkdaşları təltif edilib - SİYAHI

FHN Şimal Elektrik Stansiyasındakı yanğınla bağlı məlumat yaydı
13.11.2018, 18:10

FHN Şimal Elektrik Stansiyasındakı yanğınla bağlı məlumat yaydı

Deputatdan banklara sərt İTTİHAMLAR
13.11.2018, 18:00

Deputatdan banklara sərt İTTİHAMLAR

Axşamın HAVASI: Külək əsəcək
13.11.2018, 17:58

Axşamın HAVASI: Külək əsəcək

Gövhər Baxşəliyeva alimlərin az maaş almağından narazıdır
13.11.2018, 17:50

Gövhər Baxşəliyeva alimlərin az maaş almağından narazıdır

YAP siyasi partiyalara verilən büdcə vəsaitini artırmağı TƏKLİF EDİR  
13.11.2018, 17:49

YAP siyasi partiyalara verilən büdcə vəsaitini artırmağı TƏKLİF EDİR  

Həsənquliyev hökuməti bütün şəhid ailələrinə yardım etməyə çağırdı
13.11.2018, 17:41

Həsənquliyev hökuməti bütün şəhid ailələrinə yardım etməyə çağırdı

Azay Quliyev QHT-lərə dəstəyin artırılmasını təklif etdi  
13.11.2018, 17:39

Azay Quliyev QHT-lərə dəstəyin artırılmasını təklif etdi  

Tramp Makronu “Twitter”də “vurdu”
13.11.2018, 17:30

Tramp Makronu “Twitter”də “vurdu”

Bakıda 46 köçkün ailəsinin yaşayış yeri yandı - Komitə sədri hadisə yerinə gəldi
13.11.2018, 17:22

Bakıda 46 köçkün ailəsinin yaşayış yeri yandı - Komitə sədri hadisə yerinə gəldi

“O rayonları həvəsləndirmək lazımdır” – Deputat məsələ qaldırdı
13.11.2018, 17:20

“O rayonları həvəsləndirmək lazımdır” – Deputat məsələ qaldırdı

Dövlət Komitəsində məcburi köçkünlərlə növbəti görüş olub
13.11.2018, 17:18

Dövlət Komitəsində məcburi köçkünlərlə növbəti görüş olub

“Nar”-dan ADA Universitetinin Təqaüd Proqramına dəstək
13.11.2018, 17:15

“Nar”-dan ADA Universitetinin Təqaüd Proqramına dəstək

“Yeni tikilən xəstəxanalar, idman kompleksləri sahibkarlara icarəyə verilməlidir”
13.11.2018, 17:14

“Yeni tikilən xəstəxanalar, idman kompleksləri sahibkarlara icarəyə verilməlidir”

ARXİV