20 yanvar 2019, Bazar
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - Kor Əhədin məşhurlaşdırdığı qarmon - bu alət Azərbaycana necə gətirilib...
Kor Əhədin məşhurlaşdırdığı qarmon - bu alət Azərbaycana necə gətirilib...
10.07.2012, 10:51

Yaxud uşaq oyuncağı necə musiqi aləti oldu...

Modern.az saytı  musiqi alətləri ilə bağlı hazırladığı sililə yazılardan daha birini təqdim edir. Bu dəfə qarmonun yaranma tarixini və Azərbaycana gəlişini araşdırmağa çalışdıq.

Qarmon musiqi alətinin ilk dəfə harada yarandığını iddia etmək bir az çətindir. Çünki onun yaranması haqqında bir sıra mənbələrdə müxtəlif fikirlər qeyd olunub. Bu mənbələrdən birində qarmonun mənşəyi şumer mədəniyyəti ilə bağlanır. Bu da eramızdan əvvəl 2700-cü ilə gedib çıxır. Çində də oxşar musiqi aləti olub. Bambuk aləti uşaq oyuncağı kimi oynadırlar. Bu oyuncağı Tibetdə “şenq” adlandırırdılar. Belə ehtimal edirlər ki, qarmonun ən qədim əcdadı elə şenqdir. Bu uşaq oyuncağı sonralar Birma, Laos, Kamboca və Hindistana yayılır. Almaniyanın cənubunda yaşayan tacirlər Hindistana gəlib bu uşaq oyuncağını görüb və bəyəndikləri üçün özləri ilə aparıblar.

Uzun illərdən sonra bu uşaq oyuncağını musiqiçi və ixtiraçı Fridrix Buşman təkmilləşdirib. O, 1821-ci ildə bu uşaq oyuncağında bir sıra dəyişikliklər edir və bu alətdən dodaq qarmonu yaradır. 1822-ci ildə isə o qarmonun bir az da təkmilləşdirilmiş formasını ixtira edir. Artıq bu dodaq qarmonunun formatından çıxır. 1829-cu ildən isə bu qarmon yavaş-yavaş ayaq açıb bir sıra ölkələrə, Avropaya və o cümlədən Rusiyaya gedib çıxır. Rusiyada Kozlov, Smirnov, Vetkin və Beloborodov bu sahədə işlər görür. Beloborodov bu qarmonun üzərində işləməyə başlayır və öz həyatını bu yolda fəaliyyət göstərməyə qurban verir. 1870-ci ildə onun  təşəbbüsü ilə Moskva yaxınlığında Tula şəhərində xromatik ikicərgəli qarmon fabriki açmağa başlayır. İlk dəfə həm ağ, həm də qara dilli qarmonu ixtira edir. 1871-ci ildən isə onun işini L. Çulkov davam etdirir.

Metal dilçəkli, körüklü musiqi aləti olan qarmon  XIX əsrin ortalarından etibarən Azərbaycan xalqının mənşəyinə daxil olmuş və milli musiqi mədəniyyətinin bir hissəsinə çevrilmişdir.

Qarmon cazibədar səs tembrinə malikdir. Onun yan tərəfləri taxtadan, orta hissəsi dəri körüklü dördkünc qutudan ibarətdir. Qutunun içərisində ağac lövhələr üzərində xüsusi qayda ilə düzülmüş nazik metal dilcəklər yerləşdirilir. Alət sağ və sol əlin köməyi ilə körüyü açıb bağlamaqla səsləndirilir. Körük açılıb-bağlandıqda barmaqların təzyiqi ilə sıxılmış hava dillərin açdığı boşluqdan keçərək həmin metal lövhələri ehtizaza gətirir. Qarmon solo və ansambl aləti kimi geniş istifadə olunur.

Sənətşünaslıq üzə fəlsəfə doktoru, əməkdar artist, dosent, görkəmli virtuoz qarmon ifaçısı Zakir Mirzəyev qarmonun Azərbaycanda 1840-50-ci illərdən ifa olunduğunu söylədi:

“O zaman Azərbaycanda qarmon ifa edənlərdən Kərbəlayi Lətif Hüseyn oğlu, sonra isə Abutalıbın adını söyləyə bilərəm. Onlar Şuşada və eyni zamanda bütün Azərbaycanda məşhur olub. Sonra isə Azərbaycanda 1893-cü ildə Əhəd Əliyev Fərzəli oğlu (Kor Əhəd) dünyaya gəlir və iki yaşına çatanda onun gözləri zəifləməyə başlayır. Üç yaşı olanda isə gözləri tamamilə tutulur və o dünya işığından məhrum olur. Valideynləri ona 12 dilli qarmon alırlar və bu qarmon onun üçün bir təsəlli olur. O, qarmonu ifa edəndə hələ qara dillər kəşf olunmamışdı. Kor Əhəd iyirmi yaşına çatana kimi ağ dillərdə ifa edirdi. Hətta Cabbar Qaryağdı belə onun vurğunu olmuşdu“.

Zakir Mirzəyev qeyd edir ki, Azərbaycanda qarmon musiqi aləti sırf  Kor Əhədin  adı ilə bağlıdır: “O, həm qarmonda, həm sazda, həm də piano da çox mükəmməl ifa edirdi. Onun ilk tələbələrindən Teyyub Dəmirovun adını çəkə bilərəm. O dəfdə ifa edirdi və Əhədin barmaqlarına baxa-baxa qarmonda da ifa etməyi öyrənib. Qadınlardan isə Brilliant Dadaşovanın anası Qızxanım onun tələbəsi olub. Sonra isə qarmonu təkmilləşdirilmiş və texniki üsullarla çox gözəl zənginləşdirmiş Məmmədağa Ağayev və Hacıbala Dadaşov ( Kor Hacıbala) gəldi. Həmçinin Kor Əhədin tələbələrindən Salyanlı Rzanın da adını qeyd edə bilərəm. Bunların hər biri qarmonun yaxın və uzaq Şərqdə geniş yayılmasında müstəsna rol oynayıblar. Sonra isə Adil Hüseynov öz qarmon fəaliyyəti ilə meydana gəldi. Teyyub Dəmirovun tələbəsi Abbas Abbasov, sonra Məmmədağa Ağayevin tələbəsi Musa Həsənov var idi“ .

60-cı illərdən sənətşünas və dosent Zakir Mirzəyev fəaliyyət göstərməyə başlayır. O, 1960-cı ildən efirə çıxır və yazıları da qızıl fondda saxlanır.  1964-cü ildən isə Zakir Mirzəyevin qarmon sənətində öz stili əmələ gəldi və  “Muğam və rəqs” adlı musiqi bəstələdi. Onun bəstələdiyi 100-ə qədər rəqslərdən 60-a yaxını efirdə səslənir. “Azərbaycan xalq musiqisində qarmonun rolu və əhəmiyyəti”  mövzusundan ibarət dissertasiya işini müdafiə edib alimlik dərəcəsi almışdır. İlk olaraq böyük bəstəkarımız, xalq artisti, bəstəkar Tofiq Bakıxanavun bir saylı üç hissəli simfonik konsertini virtuoz qarmon ifaçısı Zakir Mirzəyev Niyazi adına Dövlət Simfonik orkestr ilə ifa edib. Bununla da o, qarmonun necə bir musiqi aləti olduğunun sübutu idi. Bu əsəri ifa etməkdə Zakir Mirzəyevin əsas məqsədi qarmon musiqi alətinin bir daha nəyə qadir olduğunu sübut etmək idi.

1960-cı ildə İsfəndiyar Coşqun, 1965- ci ildə Teyyub Teyyub oğlu,  1966- cı ildə Həmid Haqverdiyev, Vaqif Şıxıyev, 1972-ci ildə isə Aftandil İsrafilov öz yeniliklərini barmaqlarına ötürərək öz stilini yaratdı, sonra isə Xanlar Cəfərov, Aydın Əliyev, Əhsən Rəhmanlı, Etibar Qasımbəyli və başqaları meydana çıxır. 80-82-ci illərdə isə Aslan İlyasov və başqaları bu sahədə fəaliyyət göstərib.

Qarmon sənətinin inkişafı yolunda müəllimlərin də xüsusi rolunu qeyd etmək olar. Onlardan Xeyrullah Dadaşov, Əlövsət Piriyev, Hüseyn Həsənov, Baxşəli Əliyev, Əhsən Rəhmanlı, Sərraf müəllim və Zakir Mirzəyevin xüsusi xidmətləri olub.   

Qarmon ifaçısı Aftandil İsrafilov qarmon musiqi alətinin Azərbaycana XIX- əsrdən gəlib çıxdığını söylədi:

“Qarmon Kor Əhəd adlanan bir qarmon ifaçısının adı ilə bağlıdır. Ondan sonra isə Teymur Dəmirov, Məmmədağa Ağayev, Abbas Abbasov, Fəttah Hüseynov , Məlik, Bədəl. Ağahüseyn çox gözəl qarmon sənətkarlarıdır. İndi də onların bir nümayəndəsi və yadigarı Musa müəllim sağdır. Bu sadaladığım qarmon ifaçılarından hər birini öz ifa tərzi var idi. Bunların içərisində qadınlar da xüsusi yerə sahib idi. Ən virtuozu Dadaşovlar nəslindən olan Qızxanım Dadaşova idi. Kübra, Məryəm, Xurma və digər xanımların da adını qeyd edə bilərəm, amma indi gənc nəsildən isə Gövhər xanım və başqaları da var. Bu da bir fəxrdir ki, qarmon ifaçılarında belə bir inkişaf var“ .

Könül Səid


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Dağıstanda sosial problemlər...
20.01.2019, 14:17

Dağıstanda sosial problemlər...

İmişlidə yol qəzası: ölən və yaralananlar var
20.01.2019, 14:00

İmişlidə yol qəzası: ölən və yaralananlar var

Xalq şəhidlərinin xatirəsini ehtiramla yad edir - FOTOLAR
20.01.2019, 13:45

Xalq şəhidlərinin xatirəsini ehtiramla yad edir - FOTOLAR

Məzarsız şəhid, yaxud itkin düşmüş arzular...
20.01.2019, 13:32

Məzarsız şəhid, yaxud itkin düşmüş arzular...

Sevgilisinin məktubunu saxladığım şəhid
20.01.2019, 13:20

Sevgilisinin məktubunu saxladığım şəhid

Azərbaycanda ağır qəza: 3 yaralı var 
20.01.2019, 13:10

Azərbaycanda ağır qəza: 3 yaralı var 

Həftənin ilk iş gününün HAVASI
20.01.2019, 13:00

Həftənin ilk iş gününün HAVASI

Bakıda avtobus qəzası: yaşlı qadın ağır yaralandı - FOTO
20.01.2019, 12:45

Bakıda avtobus qəzası: yaşlı qadın ağır yaralandı - FOTO

“İslahat tərəfdarlarını gözdən salmağa çalışırlar” - Qüdrət Həsənquliyev
20.01.2019, 12:33

“İslahat tərəfdarlarını gözdən salmağa çalışırlar” - Qüdrət Həsənquliyev

Həm peşə, həm də Vətən borcu...   
20.01.2019, 12:21

Həm peşə, həm də Vətən borcu...  

Qara dənizdə azərbaycanlı kapitanın cəsədi tapıldı
20.01.2019, 12:06

Qara dənizdə azərbaycanlı kapitanın cəsədi tapıldı

20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edildi 
20.01.2019, 12:00

20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edildi 

20 Yanvar faciəsinə həsr olunan “Azadlıqla bitən SOS” adlı sənədli film hazırlandı – VİDEO
20.01.2019, 11:50

20 Yanvar faciəsinə həsr olunan “Azadlıqla bitən SOS” adlı sənədli film hazırlandı – VİDEO

“Mehman Hüseynov məsələsini şişirdib Azərbaycana qarşı istifadə edirlər” - Mübariz Qurbanlı
20.01.2019, 11:43

“Mehman Hüseynov məsələsini şişirdib Azərbaycana qarşı istifadə edirlər” - Mübariz Qurbanlı

Bakıda piyada keçidində vurulan qadın həkimdir
20.01.2019, 11:39

Bakıda piyada keçidində vurulan qadın həkimdir

Meksikada baş vermiş faciədə ölənlərin sayı 76-ya çatıb
20.01.2019, 11:34

Meksikada baş vermiş faciədə ölənlərin sayı 76-ya çatıb

İranlı şairənin inqilabı
20.01.2019, 11:22

İranlı şairənin inqilabı

"Bəzi qruplar ölkədə qarşıdurma yaratmağa cəhd edirlər" - Komitə sədri
20.01.2019, 11:21

"Bəzi qruplar ölkədə qarşıdurma yaratmağa cəhd edirlər" - Komitə sədri

20 Yanvar bütün türk dünyasının qürur günüdür - SƏFİR
20.01.2019, 11:10

20 Yanvar bütün türk dünyasının qürur günüdür - SƏFİR

Kamil Cəlilov: “20 yanvar hadisələrində mənim çalğım olmasaydı” - VİDEO   
20.01.2019, 10:56

Kamil Cəlilov: “20 yanvar hadisələrində mənim çalğım olmasaydı” - VİDEO  

İçki məclisində dava düşdü - Bir nəfər bıçaqlandı
20.01.2019, 10:53

İçki məclisində dava düşdü - Bir nəfər bıçaqlandı

Paytaxda yaşayış binasında yanğın   
20.01.2019, 10:36

Paytaxda yaşayış binasında yanğın  

Bakıda bu yollar bağlıdır - SİYAHI
20.01.2019, 10:34

Bakıda bu yollar bağlıdır - SİYAHI

20.01.2019, 10:29

"Arsenal" "Çelsi"ni məğlub etdi - VİDEO

Azərbaycanda zəlzələ olub
20.01.2019, 10:21

Azərbaycanda zəlzələ olub

Prezident və birinci xanım şəhidləri yad etdilər   
20.01.2019, 10:14

Prezident və birinci xanım şəhidləri yad etdilər  

Ermənilər rayonlarımızı atəşə tutdular
20.01.2019, 10:11

Ermənilər rayonlarımızı atəşə tutdular

20 yanvar hadisələri beynəlxalq hüquq kontektində   
20.01.2019, 10:00

20 yanvar hadisələri beynəlxalq hüquq kontektində  

Azadlıq yolunda qalxan bir vuruş...   
20.01.2019, 09:45

Azadlıq yolunda qalxan bir vuruş...  

ABŞ-da Azərbaycanı tanıdan işgüzar xanım...
20.01.2019, 09:38

ABŞ-da Azərbaycanı tanıdan işgüzar xanım...

Rusiyanın Qara dəniz donanması ABŞ gəmisinə qarşı
20.01.2019, 00:58

Rusiyanın Qara dəniz donanması ABŞ gəmisinə qarşı

Gülən xarici ölkələrdə gizlənən təşkilat üzvlərindən danışdı
20.01.2019, 00:32

Gülən xarici ölkələrdə gizlənən təşkilat üzvlərindən danışdı

Alimlərdən XƏBƏRDARLIQ: Uşaqlara qarşı bu hərəkətləri etməyin
20.01.2019, 00:14

Alimlərdən XƏBƏRDARLIQ: Uşaqlara qarşı bu hərəkətləri etməyin

Azərbaycan xalqı 20 Yanvar şəhidlərini yad edir
20.01.2019, 00:00

Azərbaycan xalqı 20 Yanvar şəhidlərini yad edir

Sürücülərə ŞAD XƏBƏR: Bu ərazilərdə dayanmaya icazə veriləcək - VİDEO
19.01.2019, 23:46

Sürücülərə ŞAD XƏBƏR: Bu ərazilərdə dayanmaya icazə veriləcək - VİDEO

“Heç bir ABŞ prezidenti mənim qədər iş görməyib” - Tramp
19.01.2019, 23:26

“Heç bir ABŞ prezidenti mənim qədər iş görməyib” - Tramp

Miqrantları daşıyan gəmi qəzaya uğradı - 117 itkin
19.01.2019, 23:13

Miqrantları daşıyan gəmi qəzaya uğradı - 117 itkin

İSESCO ilk dəfə olaraq 20 Yanvar faciəsi ilə bağlı bəyanat yaydı
19.01.2019, 22:52

İSESCO ilk dəfə olaraq 20 Yanvar faciəsi ilə bağlı bəyanat yaydı

Putin xaç suyuna girdi - VİDEO
19.01.2019, 22:35

Putin xaç suyuna girdi - VİDEO

Avropa İttifaqından daha bir ölkəyə sanksiya
19.01.2019, 22:17

Avropa İttifaqından daha bir ölkəyə sanksiya

Qadın özünü yanan binadan yerə atdı - VİDEO
19.01.2019, 21:58

Qadın özünü yanan binadan yerə atdı - VİDEO

Türkiyə 54 min suriyalıya vətəndaşlıq verib
19.01.2019, 21:41

Türkiyə 54 min suriyalıya vətəndaşlıq verib

“Qarabağ” Çexiya klubuna qalib gəldi
19.01.2019, 21:26

“Qarabağ” Çexiya klubuna qalib gəldi

Aksiyada 12 nəfər saxlanıldı
19.01.2019, 21:15

Aksiyada 12 nəfər saxlanıldı

Bakıda sərnişin avtobusu qəza törətdi
19.01.2019, 21:01

Bakıda sərnişin avtobusu qəza törətdi

Hərbi helikopter qəza təhlükəsi ilə üzləşdi
19.01.2019, 20:46

Hərbi helikopter qəza təhlükəsi ilə üzləşdi

Abituriyentlərin DİQQƏTİNƏ: Qəbul proqramı nəşr olundu
19.01.2019, 20:31

Abituriyentlərin DİQQƏTİNƏ: Qəbul proqramı nəşr olundu

Meksikadakı partlayışda 66 nəfər öldü
19.01.2019, 20:19

Meksikadakı partlayışda 66 nəfər öldü

Əli Əhmədov: “Səbəb müxalifətin sosial dayaqlarını itirməsidir”
19.01.2019, 20:01

Əli Əhmədov: “Səbəb müxalifətin sosial dayaqlarını itirməsidir”

Lerikdə 20 yanvar faciəsi qurbanlarının xatirəsi yad edilib - FOTO
19.01.2019, 20:00

Lerikdə 20 yanvar faciəsi qurbanlarının xatirəsi yad edilib - FOTO

ARXİV