16 noyabr 2018, Cümə
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - “Axırıncı aşırım” filmi - milli ideyanın iflası...
“Axırıncı aşırım” filmi - milli ideyanın iflası...
23.08.2013, 11:36


Modern.az
-ın bədii əsərlərin ekranlaşdırılarkən uğradığı dəyişikləri, qazandığı və itirdiyi məqamları gündəmə gətirir. Bu dəfə kino mütəxəssisi Aydın Dadaşov mövzu barədə çıxış edən yazarların və rejissorların fikirlərinə, həm də ekranlaşdırılrma prosesinə öz münasibətini bildirib. Özü də birbaşa “Ssenari yaradıcılığı “ və “Kinoşünaslıq” dərsliklərinə istinad etməklə məsələyə qiymət verib:

- Yaranışından dünya ədəbiyyatını ekranlaşdıran kino sənəti özünün maarifçilik kimi vacib funksiyasını yerinə yetirməklə həmin əsərlərinin tirajını artırır. Sonrakı tarixi mərhələdə yaranan televiziyanın maarifçilik funksiyasında da, teletamaşaya, telefilmə, seriallar çevrilən ədəbi əsərlərə geniş meydan verildi. Bununla belə hekayədən, povestdən, pyesdən fərqli olaraq müəllifin fəal müdaxiləsinin, münasibətinin, dəyərləndirməsinin önə keçdiyi roman janrının kino, yaxud televiziya variantı ilkin ədəbi mənbənin solğun nüsxəsinə çevrilməklə ekran sənətinin nəzəri əsaslarının təzahürünə imkan verilmədi. Odur ki, kino və televiziya sənətinin texniki baxımdan lent, disk, yaxud kaset kimi, öz dəyərini hazır mala ötürən  dövriyyə vəsaitlərinin önündə ekran sənətinin eskizi, layihəsi sayılan ssenari dayanır. Ssenarinin kinohekayə-telehekayə, kinopovest-telepovest, kinopyes-telepyes tipləri mövcud olsa da, kinoroman-teleroman anlayışı yoxdur. Kinonun klassiklərindən Sergey Eyzenşteyn çiy ətə bənzətdiyi ssenarinin bədii dəyərinin mütaliədə deyil baxışda üzə çıxdığını, təzahürünü ekranda tapdığını vurğulayır.

Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasının əlli illiyi çoxdan tamamlansa da, mərkəz bayram dalğasını yaşadan əyalətin inqilabi mövzudakı təkliflərinə biganə qalmırdı. Digər tərəfdən əlindən alınan «Yeddi oğul istərəm» filmində Gəray bəy roluna kinostudiyanın direktoru Adil İsgəndərovu çəkmək istəyən Kamil Rüstəmbəyovun yazıçı Fərman Kərimzadənin «Qarlı aşırım» romanı əsasında yazdığı  ssenarini ekranlaşdırmaq istəyi həvəslə qarşılandı. Kamil Rüstəmbəyovun quruluş verdiyi «Axırıncı aşırım» (1972) filmi otuzuncu illərdə Azər­bay­canda kolxoz quruculuğu ilə bağlı mövzunu Naxçıvanda, Zəngəzurda, Dərələyəzdə erməni daşnak dəstələri ilə vuruşsa da, «Qırmızı tabor» dəstəsi toplayıb Şura hökumətinin qurulmasında yaxından iştirak edən Abbasqulu bəy Şadlinski (Həsən Məmmədov) Kərbəlayı İsmayıl (Adil İsgəndərov), onun əlaltısı Qəmlo (Məlik Dadaşov) kimi real həyatdan götürülmüş sənədli personajlarla mürəkkəb drama­tur­ji strukturda əks etdirir.


Kənddə Raykom katibinin (Şəmsi Bədəlbəyli) apardığı yığın­caq­da kolxoz quruluşunun yaxşı-yaman cəhətlərinin müzakirəsi fərqli personajların baxış bucağının müxtəlifliyi, müddəaların tutar­lılı­ğı, mətnin dolğunluğu ilə həyata keçirməklə informasiya ger­çəkliyini artırır. Əlindən alınan taxılın şəhərdəki aclara gön­dərilməsinə etiraz edən Kərbəlayı İsmayılın yeni kolxozun sədri İmanla (Şahmar Ələkbərov) qarşıdurması vizual hadisələrin bolluğu ilə yadda qalır. Qəmlonun gecə evinin pəncərəsindən güllə ilə nişan aldığı İmanın arvadı Növrəstənin (T. Rüstəmova) gözəlliyinə vurulması və sağ qalan sədrin səhər yenidən Kərbəlayı İsmayılın həyətindəki taxılın ardınca gəlməsi tutarlı maneə kimi yadda qalır. Folklor elementləri ilə zəngin kənd toyundakı qanlı döyüş səhnəsində Qəmlonun xatırlayaraq axtardığı İmanın arvadının qaçaraq aradan çıxması karnaval estetikası yaradır.

Adamları ilə Qarabağlara çəkilən Kərbəlayı İsmayıla qarşı silahlı dəstənin deyil, Abbasqulu ağa Şadlinskinin başçılığı Xəlil (Həsənağa Turabov) və Talıbovla (Hamlet Xanızadə) birgə üç nəfərlik silahsız heyətin danışığa göndərilməsi hadisələri psixoloji müstəviyə gətirir. Abbasqulu bəygilin gəlişinə sərt reaksiya verən Qəmlonun müqabilində milli mentaliteti önə çəkən Kərbəlayi İsmayılın qonaqların üzünə çıxmadığını təmkinlə izahı əksliklərin ziddiyyətini yaratmaqla epizodu dolğunlaşdırır.

Abbasqulu ağanın gəlişindən sonra Kərbəlayi İsmayılı gözləyən məclisə çökən sakitlik psixoloji gərginliyi artırmaqla fabulanı zinətləndirir. Axır ki, Kərbəlayı İsmayılın əvəzinə üzə çıxan oğlu Vəlinin gəlişindən sonra Abbasqulu ağanın əlini süfrəyə uzatması ilə başlanan söhbətdə kolxoz quruluşu haqqında müzakirəsi yeni mətn çalarları ilə davam etməsi təkrarçılıq yaratsa da, gözönü hadisəni uzada bilir. Qonaqlar getdikdən sonra guya Nikolayın top gülləsi ilə Kərbəla ziyarətgahından düşən üç kərpicin kafir toxunuşu səbəbindən yenidən yerinə hörülə bilməməsinə Fazil Salayevin oynadığı avam Rəşidin: «Qurban olum belə hökumətə ki, Kərbəlanın heyfini Nikolay köpək oğlundan yaman ala bildi» deməsi ilə yaranan gülüşü Kərbəlayı İsmayılın susdurması yaranan komizmi həmən durdurmaqla janr təyinatını qoruyur.

Həbs olunan İmandan azad olunmaq müqabilində kolxozun möhürünü, ştampını gətirib təhvil verməsini istəyən Kərbəlayının: «Şura hökumətinin topu var, topxanası var» cavabından hid­dət­lən­məsi Qəmlonun bir şapalaqla yerə sərdiyi sədrin köməksizliyi göz­önü ziddiyyəti artırır. Bolşeviklərə müqavimət göstərməkdən imtina edən ikinci dustağın – Bəylərin (Əbdül Mahmudov) də, döyül­mə­sin­dən sonra Kərbəlayının: «Sabah mən kənddən çıxandan sonra ikisini də o söz»  deyib əlini boğazına çəkməklə tutulanların ölümünə qərar verməsi xeyir-şər qarşıdurmasında kimin kim olduğunu təsdiqləyir.

Yolüstü qo­naq olduğu Səməddən Qəmlonun törətdiyi cinayətlərin təfərrüat­larını öyrənərək Kərbəlayını görmədən geri qayıtmayacağını bildirən Abbasqulu bəy əhalini qırğından yayındırmaq məqsədini bəyan edir. Gecə yarı Səmədin evində İmanın arvadını axtaran Qəmlonun gözlənilmədən rast gəldiyi Abbasqulu bəyin: «Gücünü arvadlara göstərirsən. Səni kişi bilirdim. Kişilərin heyfini arvadlardan çıxmazlar. Bu biqeyrətlikdir, binamusluqdur» tənələrindən sonra psixoloji qarşıdurmaya davam gətirməyib geriyə dönməsi şərin ifşasının təcəssümünə çevrilir. Səmədin evindən İmanın arvadını da özləri ilə götürüb qonşu kənddə Xəlilin qaynı Şirəligildə gizlətməyi qərarlaşdıran üçlüyün kənd sovetinin möhürü ilə İmanın partiya biletinin etibarlı yerdə gizlədilməsini tapşırması siyasi motivi qabardır. Qəbiristanlıqda Kərbəlayinin vəhşi düşmənçiliyinin qurbanı olan oğlu Yədullanın türbəsini ziyarət edərkən mərhumun meyitinin alınmasında Abbasqulu bəyin yardımının üzə çıxması, burada Qəmlodan gizlənən Xudayarın qardaşının Kərbəlayının Kolannıda, karvansarada olduğunu bildirməsi nümayəndə heyətini məqsədə yönəldir.

Qonaqların qarşısına çıxan Qəmlonun: «Kimi istəyirsiz» sualına: «Evin kişisini soruşarlar!» cavabını verən Abbasqulu ağaya Kərbəlayının adından: «O sizi görmək istəmir» deyilsə də, nəhayət ki, iki bəyin dialoqunda zadəganlıq elementləri önə keçir. Kərbəlayi ilə Abbasqulu bəyin söhbətini pusan Qəmlonun cavanlara çəmkirməsi, həyətdə at belində gözləyən Xəlillə, Talıbovu güllələmək istəməsi, darvazaları bağlatdırması gərginliyi artırır. Nahaq qan tökülməsini istəməyən Abbasqulu bəyin bərabərçiliyə çağırdığı Kərbəlayinin əlini qaldıraraq: «Beş barmağın beşi də bir ola bilməz!» deməsi dialektikaya söykənir. Abbasqulu bəyin: «Topxanan yox, cəbbəxanan yox!» xitabına təmkinlə: «Namusumuz, qeyrətimiz var!» cavabını verən Kərbəlayi milli mentalitetinə söykəndiyi xalqın mənəvi gücünü önə çəkir. Qadınların dul, uşaqların yetim qalacağına diqqət çəkən Abbasqulu bəy isə dövrün reallığının daşıyıcısına çevrilir. Üç gündən sonra qayıdacağını söyləyib gedən Abbasqulu bəyin arxasınca eyvana çıxıb, özünə əziyyət verib geriyə qayıtmamağı məsləhət görən Kərbəlayi qarşıdurmanı qızışdırır. Atlanaraq başının dəstəsi ilə Abbasqulu bəygilin ardınca çapan Qəmlonun doğulacaq uşağın adını qoymağı Abbasqulu bəydən xahiş etməsi gələcəyə inamı səciyyələndirir. Talıbovun ölümündən sonra yaralanıb can verən Abbasqulu bəyi güllələyən Qəmlonun, mərkəzin diktəsi ilə Kərbəlayının deyil, Xudayarın qardaşı tərəfindən məhv edilməsi finala tam uyuşmasa da, az qurban hesabına əhalinin qırğından xilası sosializmin bərqərar olması ilə bağlı təbliği ideyanı təsdiqləyir. Abbasqulu bəyi rəiyyətdən alıb layiqincə dəfn etmək istəyən Kərbəlayinin meydanda tək qalması milli ideyanın iflasını göstərir.

30 aprel 1972-ci il tarixli «Bakinskiy raboçiy» qəzetindəki «Əqidənin gücü» məqaləsində iki müxtəlif ideya daşıyıcılarının qarşılaşma səhnəsinin  birinci hissəsinin ciddiliyinə, taktına, daxili közərtisinə; baxışların qarşılaşdırılmasına, detalların oynamasına, təbəssümləri, çaşqınlıqları gecikdirilməklə gərgin ritmi artıran montaja diqqət çəkən: «Tələsmədən nüfuz edən aktyor oyununun manerası dramatizmin dərkinə, qəhrəmanların daxili fikrinin psixoloji dərinliyə varmağa imkan verir. Hər dayanma, hər pauza mənən dolğunlaşır. Müəlliflərin son dövrdəki buna bənzər filmlərin «məcburi» süvari çapışmaları, hoqqaları kimi zahiri effektlərə uymamaları sevindiricidir» dəyərləndirməsindən sonra: «Film dialoqların hədsiz informativliyindən əziyyət çəkir. Hərdən çoxsaylı başqa filmlərdə, ədəbiyyatda kolxozun adamların torpağını, heyvanlarını, arvadlarını və sairə alması barədə, düşmən tərəflərin çoxdan tanış, vərdişə çevrilən söhbətlər aparılır»[1] iradını yazan Həsən Seyidbəyli Kərbəlayı İsmayılla Abasqulu bəyin dostluğunun sözdə deyil, obrazlı vasitələrlə həllini tapmadığını, ikinci planın yoxluğunu, İmanın arvadı ilə Qəmlo xəttinin zəifliyini bildirməsi haqlı görünür.  Xüsusən yerli auditoriyanın geniş marağına səbəb olan bu filmdə rejissor Kamil Rüstəmbəyovun vaxtilə çalışdığı televiziyanın, analitik informasiyasının söhbət janrında üzə çıxması dar macalda Abbasqulu bəy Şadlinskinin odladığı siqareti fısqırtmağa üstünlük verməsi istisna olmaqla özünü doğrultdu. İdeyası uğrunda ölümə gedərək xarakterə çevrilən  Kərbəlayı İsmayıl kimi Adil İsgəndərovun, mahiyyəti önə çəkməklə obrazlaşan Qəmlo kimi Məlik Dadaşovun ifalarının tamaşaçı yaddaşına həkk olunması rejissor Kamil Rüstəmbəyovun aktyorla işləmək bacarığını da təsdiqlədi.

8 iyul 1972-ci il tarixli «Ədəbiyyat və incəsənət» qəzetində jurnalist Camal Yusifzadənin «Qəmlo kimdir?» məqaləsində aktyor Məlik Dadaşovun: «Düzdür Qəmlo Kərbəlayıdan bir az ehtiyat edir, çəkinir. Məncə bu elə belə də olmalıdır. Öz aramızdır Kərbəlayının da zəhmi və mövqeyi var axı! Lakin ehtiyat, çəkinmək hələ mütilik deyil. Bu olsa-olsa təbii instinkdir, özünü qorumadır, özünü müdafiədir. Bir də axı, kimin kimdən asılı olmasını gəlin bir az diqqətlə araşdıraq. Məncə Qəmlo Kərbəlayıdan nə qədər çəkinirsə, elə Kərbəlayı da Qəmlodan bir o qədər çəkinir. Mən hələ deyərdim ki, Qəmlodan qorxur»[2] fikirləri sənətkarın oynadığı rolu yaşamasında müstəsna əhəmiyyətli daxili monoloqunu necə dərindən duyduğunu səciyyələndirir.

Hazırladı: Elmin Nuri


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Bakıda liftin mühərriki yandı -  2 nəfər xilas edildi
16.11.2018, 19:51

Bakıda liftin mühərriki yandı - 2 nəfər xilas edildi

Azərbaycan klubu liqadan uzaqlaşdırıldı – Səbəb
16.11.2018, 19:40

Azərbaycan klubu liqadan uzaqlaşdırıldı – Səbəb

İsrail növbədənkənar seçkiyə gedir
16.11.2018, 19:24

İsrail növbədənkənar seçkiyə gedir

Abel Məhərrəmovu əvəzləyən İradə Əliyeva kimdir? - DOSYE   
16.11.2018, 19:17

Abel Məhərrəmovu əvəzləyən İradə Əliyeva kimdir? - DOSYE  

"Qarabağla bağlı beynəlxalq tribunal yaradılsın" -  Azay Quliyev
16.11.2018, 19:15

"Qarabağla bağlı beynəlxalq tribunal yaradılsın" - Azay Quliyev

Türkiyədə 723 terrorçu təslim olub
16.11.2018, 18:51

Türkiyədə 723 terrorçu təslim olub

Putin Paşinyana zəng etdi
16.11.2018, 18:42

Putin Paşinyana zəng etdi

Vergilər Nazirliyi kollegiyasının yeni tərkibi təsdiq edilib
16.11.2018, 18:31

Vergilər Nazirliyi kollegiyasının yeni tərkibi təsdiq edilib

Sadələşdirilmiş vergiyə cəlb edilən fəaliyyət növlərinin sayı artırılır
16.11.2018, 18:21

Sadələşdirilmiş vergiyə cəlb edilən fəaliyyət növlərinin sayı artırılır

Prezident məktəb tikintisinə 1 milyon ayırdı
16.11.2018, 18:10

Prezident məktəb tikintisinə 1 milyon ayırdı

Yol tikintisinə 1.5 milyon manat ayrıldı
16.11.2018, 18:00

Yol tikintisinə 1.5 milyon manat ayrıldı

Mədəniyyət Nazirliyi Çində keçirilən festivalda iştirak edib - FOTO
16.11.2018, 17:52

Mədəniyyət Nazirliyi Çində keçirilən festivalda iştirak edib - FOTO

Prezident: “Azərbaycan tarixi nailiyyət əldə edib”
16.11.2018, 17:49

Prezident: “Azərbaycan tarixi nailiyyət əldə edib”

“Hər ailə ağac əksin” aksiyası davam edir
16.11.2018, 17:49

“Hər ailə ağac əksin” aksiyası davam edir

Gənclər və idman komitəsi gənclərə nə vəd edir?
16.11.2018, 17:47

Gənclər və idman komitəsi gənclərə nə vəd edir?

Paytaxtın iki əsas yeni yolu istifadəyə veriləcək - Saleh Məmmədov
16.11.2018, 17:38

Paytaxtın iki əsas yeni yolu istifadəyə veriləcək - Saleh Məmmədov

Abunəçilər “Nar”-ın Müştəri xidmətinin fəaliyyətini yüksək qiymətləndirir
16.11.2018, 17:33

Abunəçilər “Nar”-ın Müştəri xidmətinin fəaliyyətini yüksək qiymətləndirir

İstirahət günləri səyahətə çıxanlar üçün hava PROQNOZU
16.11.2018, 17:28

İstirahət günləri səyahətə çıxanlar üçün hava PROQNOZU

Ələt-Astara yolunun ödənişli olacağı vaxt açıqlandı
16.11.2018, 17:21

Ələt-Astara yolunun ödənişli olacağı vaxt açıqlandı

Gömrük Akademiyasında Milli Dirçəliş günü qeyd olundu
16.11.2018, 17:20

Gömrük Akademiyasında Milli Dirçəliş günü qeyd olundu

Manat və dolların 3 günlük MƏZƏNNƏSİ
16.11.2018, 17:19

Manat və dolların 3 günlük MƏZƏNNƏSİ

Dizel və benzinlə işləyən maşınlara qadağa qoyulur
16.11.2018, 17:05

Dizel və benzinlə işləyən maşınlara qadağa qoyulur

Koordinasiya Şurası Türkiyə Səfirliyi ilə əməkdaşlığı genişləndirir
16.11.2018, 16:57

Koordinasiya Şurası Türkiyə Səfirliyi ilə əməkdaşlığı genişləndirir

BDU-nun rektoru vəzifəsinin icrası bu xanıma həvalə edildi
16.11.2018, 16:51

BDU-nun rektoru vəzifəsinin icrası bu xanıma həvalə edildi

Bərdədə yolu keçən piyadanı maşın vurub öldürdü
16.11.2018, 16:48

Bərdədə yolu keçən piyadanı maşın vurub öldürdü

Leyla Əliyeva ekologiya ilə bağlı konfransda iştirak etdi
16.11.2018, 16:42

Leyla Əliyeva ekologiya ilə bağlı konfransda iştirak etdi

ABŞ İran sanksiyaları üzrə nümayəndələrini Bakıya göndərdi - Bu, sonuncudur...
16.11.2018, 16:35

ABŞ İran sanksiyaları üzrə nümayəndələrini Bakıya göndərdi - Bu, sonuncudur...

Miqrasiya xidmətinin rəisi əcnəbilərin ev problemindən yazdı
16.11.2018, 16:32

Miqrasiya xidmətinin rəisi əcnəbilərin ev problemindən yazdı

Xızıda heyvan oğruları tutuldu
16.11.2018, 16:30

Xızıda heyvan oğruları tutuldu

Azercell-in ödənişsiz ingilis dili kurslarında 50 jurnalist iştirak edəcək
16.11.2018, 16:20

Azercell-in ödənişsiz ingilis dili kurslarında 50 jurnalist iştirak edəcək

Azərbaycandan keçən beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin yenidən qurulması başa çatır
16.11.2018, 16:14

Azərbaycandan keçən beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin yenidən qurulması başa çatır

Musiqili Teatr uşaqları payız tətilində sevindirəcək - FOTO
16.11.2018, 16:08

Musiqili Teatr uşaqları payız tətilində sevindirəcək - FOTO

5 nəfərin faciəli şəkildə ölümü ilə bağlı cinayət işi açıldı - RƏSMİ
16.11.2018, 16:02

5 nəfərin faciəli şəkildə ölümü ilə bağlı cinayət işi açıldı - RƏSMİ

“İƏT Modeli” - 2018 Beynəlxalq Münasibətlər Akademiyasına start verildi
16.11.2018, 16:00

“İƏT Modeli” - 2018 Beynəlxalq Münasibətlər Akademiyasına start verildi

“Palmali” rəsmən müflis elan edildi
16.11.2018, 15:55

“Palmali” rəsmən müflis elan edildi

Paşinyan Azərbaycanla sərhədə gəldi
16.11.2018, 15:50

Paşinyan Azərbaycanla sərhədə gəldi

ABŞ Gülənlə bağlı iddiaları inkar etdi
16.11.2018, 15:43

ABŞ Gülənlə bağlı iddiaları inkar etdi

Dövlət Miqrasiya Xidmətinin mobil tətbiqi hazırlanır
16.11.2018, 15:36

Dövlət Miqrasiya Xidmətinin mobil tətbiqi hazırlanır

Şeyx Almaniyaya gedir
16.11.2018, 15:30

Şeyx Almaniyaya gedir

ADU-da SEMİNAR: “Sanskrit dili qədim və zəngin dil kimi”
16.11.2018, 15:25

ADU-da SEMİNAR: “Sanskrit dili qədim və zəngin dil kimi”

İlham Əliyev Sumqayıtdan Bakıya qatarla gəldi - FOTOLAR
16.11.2018, 15:18

İlham Əliyev Sumqayıtdan Bakıya qatarla gəldi - FOTOLAR

Əhliman Əmiraslanov üçün özəl gün - FOTO
16.11.2018, 15:15

Əhliman Əmiraslanov üçün özəl gün - FOTO

Nazirlik orta məktəbdə robot texnika laboratoriyası yaratdı
16.11.2018, 15:10

Nazirlik orta məktəbdə robot texnika laboratoriyası yaratdı

Putin Lukaşenko və Nazarbayevə zəng etdi
16.11.2018, 15:04

Putin Lukaşenko və Nazarbayevə zəng etdi

Siqaret zavodu istifadəyə verildi - FOTOLAR
16.11.2018, 15:00

Siqaret zavodu istifadəyə verildi - FOTOLAR

Bakıda və İmişlidə qanunsuz ovla məşğul olan şəxslər saxlanılıb - FOTO
16.11.2018, 14:54

Bakıda və İmişlidə qanunsuz ovla məşğul olan şəxslər saxlanılıb - FOTO

Zombilər
16.11.2018, 14:48

Zombilər

Sumqayıtda daha bir zavodun açılışı oldu - FOTO
16.11.2018, 14:42

Sumqayıtda daha bir zavodun açılışı oldu - FOTO

Məmmədyarov Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə gedib
16.11.2018, 14:37

Məmmədyarov Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə gedib

UEFA Azərbaycana 1 milyon manat ayırdı
16.11.2018, 14:31

UEFA Azərbaycana 1 milyon manat ayırdı

ARXİV