Cənubi Qafqaz regionu strateji baxımdan keçid dövrünü yaşayır. Regionda dəyişən güc balansı və beynəlxalq qüvvələrin yenidən düzülməsi fonunda əsas aktorların - Rusiya, İran, Türkiyə və Avropa dövlətlərinin maraqları üst-üstə düşməyə başlayıb.
Bu kontekstdə, ABŞ-ın Cənubi Qafqaza dair mövcud yanaşmasına yenidən baxması zərurəti yaranır. Rusiya Ukraynadakı müharibəyə yönəlmiş diqqətini davam etdirdiyi bir zamanda, İran da daxil olmaqla, regiondakı güclər öz təsir imkanlarını genişləndirməyə çalışırlar. ABŞ-ın regionda fəal iştirakı sabitliyin möhkəmlənməsinə, əlaqələrin inkişafına və uzunmüddətli strateji tarazlığın formalaşmasına töhfə verə bilər. Bu yolla, ikinci Tramp administrasiyası Vaşinqtonun çoxqütblü və balanslaşdırılmış regional mühit yaratmaq kimi strateji maraqlarına xidmət etmiş olar.
Tamamilə yeni mənzərə
Tarixi olaraq, Cənubi Qafqaz ABŞ xarici siyasətində əsas prioritet olmayıb. Əvvəlki yanaşmalar daha çox qlobal öhdəliklərin azaldılması və konkret maraqlara əsaslanan tərəfdaşlıqlara yönəlmişdi. Lakin son illərdə baş verən hadisələr - 2020-ci ildə Ermənistan və Azərbaycan arasında baş vermiş müharibə, region ölkələrinin strateji kurslarında müşahidə olunan dəyişikliklər və qlobal miqyasda güc nisbətlərinin dəyişməsi - bu bölgədə yeni siyasi reallıq yaradıb.
2020-ci il münaqişəsindən sonra Azərbaycan Qarabağ və ətraf ərazilər üzərində nəzarəti bərpa etdi. Müharibə zamanı və ondan sonra Türkiyə Bakıya güclü dəstək verərək strateji əməkdaşlığı daha da dərinləşdirdi. Digər tərəfdən, Rusiya, KTMT çərçivəsində Ermənistanın formal müttəfiqi olmasına baxmayaraq, birbaşa müdaxilə etmədi. Bu dəyişikliklər regiondakı mövcud tarazlıqları pozdu və Cənubi Qafqaz ölkələrini xarici siyasətlərinə yenidən baxmağa vadar etdi.
İranın bölgədəki fəaliyyəti daha açıq şəkildə hiss olunur. Xüsusilə Azərbaycanla Türkiyə və İsrail arasındakı münasibətlərin dərinləşməsi fonunda İran narahatlıq keçirir. Ermənistan isə İran üçün regiona iqtisadi və diplomatik çıxış nöqtəsi hesab edilir. Bu səbəbdən Tehran Yerevanla əlaqələrini möhkəmləndirməyə çalışır və İranı kənarda qoyan regional təşəbbüslərə skeptik yanaşır. Eyni zamanda, İranla Rusiya arasında hərbi texnologiya mübadiləsi və əməkdaşlıq artaraq daha geniş təhlükəsizlik kontekstində təsir yaradır.
Ukraynadakı müharibə səbəbilə Rusiya resurslarının bir hissəsini Cənubi Qafqazdan çəkib. Sanksiyalar və daxili yorğunluq da nəzərə alınarsa, Rusiya təsirinin qısamüddətli zəifləməsi müşahidə olunur. Amma bu zəifləmənin qalıcı olacağına dair əminlik yoxdur — Rusiya uzunmüddətli maraqlarından asanlıqla əl çəkməyəcək. Buna görə də regional aktorlar tərəfdaşlıqlarını diversifikasiya etməyə və Rusiya təsirinin qayıtmasına hazırlaşırlar.
Mart ayında Ermənistan və Azərbaycan sülh sazişinin yekunlaşdırıldığını elan etdilər. Bu, bölgədə sabitlik üçün əhəmiyyətli addım sayıla bilər. Hələlik reallaşma prosesi çətin və mərhələli olsa da, bu saziş iki tərəfin daha proqnozlaşdırıla bilən regional nizam qurmağa hazır olduğunu göstərir. Bu həm də ticarət, tranzit və sərhədyanı əməkdaşlıq sahələrində əməkdaşlıq imkanları açır. Belə bir vəziyyətdə ABŞ kimi xarici aktorlar uzunmüddətli sabitliyi dəstəkləyən təşəbbüslərə töhfə verə bilər.
Bu sülh, həmçinin Ermənistan və Azərbaycanın xarici siyasət kurslarında yenidən kalibrasiyaya gətirib çıxara bilər. Ermənistan, ənənəvi təhlükəsizlik tərəfdaşlarından gözləntiləri doğrulmadığı üçün, diplomatik və iqtisadi sahələrdə yeni açılımlara maraq göstərir. Azərbaycan isə Türkiyə ilə strateji əməkdaşlığını dərinləşdirməklə yanaşı, regionda balanslı siyasət yürütməyə çalışır. Bildirilir ki, Azərbaycan son zamanlar Türkiyə və İsrail arasında vasitəçilik rolunu oynayıb - bu da Yaxın Şərqdə sabitliyi gücləndirmək və mümkün toqquşmaların qarşısını almaq baxımından ABŞ üçün faydalı ola bilər.
Vaşinqton necə davranmalıdır?
ABŞ-ın əsas hədəfi Cənubi Qafqazda çoxqütblü və balanslı bir mühitin formalaşmasına töhfə vermək olmalıdır - burada heç bir xarici güc dominant rol oynamamalıdır. Belə bir yanaşma, strateji manevr imkanlarını qorumağa çalışan hər üç Cənubi Qafqaz ölkəsinin də maraqlarına uyğundur. ABŞ siyasəti hansısa aktoru üstün tutmaq əvəzinə, qarşılıqlı asılılığı azaldan və regional özünütəminatçılığı təşviq edən təşəbbüsləri dəstəkləyə bilər. Uzunmüddətli perspektivdə, Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstan arasında nəqliyyat, enerji və iqtisadi inkişaf sahələrində üçtərəfli əməkdaşlığın təşviqi bu məqsədə xidmət edə bilər. Bu, bölgədəki təzyiqlərə qarşı dayanıqlıq və qarşıdurmaların qarşısını almaq üçün zəmin yaradar. Bunun üçün formal alyanslara ehtiyac yoxdur; davamlı dialoq, etimad quruculuğu və koordinasiyalı investisiyalar yetərlidir. Gürcüstan, Azərbaycan və Ermənistanın ilk dəfə üçtərəfli görüş keçirməsi bu istiqamətdə mühüm işarə sayıla bilər. ABŞ bu fürsəti əldən verməməlidir.
Türkiyənin regionda artan rolu - Azərbaycanla ittifaqı, Ermənistanla diplomatik dialoqu və Gürcüstanla dərin əlaqələri - Ankaranı Cənubi Qafqazda əsas aktora çevirir. Türkiyənin Böyük Britaniya və Fransa ilə hərbi məsələlərdə əməkdaşlığı da onun Avropa ilə daha sıx inteqrasiyaya doğru getdiyini göstərir və bu inteqrasiya Cənubi Qafqaza da yayına bilər. ABŞ, infrastruktur, enerji və təhlükəsizlik sahələrində Türkiyə ilə koordinasiyalı işləyə və regional əməkdaşlığı təşviq edə bilər. Bunun üçün bölgədə bilavasitə hərbi iştirak deyil, diqqətlə ölçülmüş diplomatik fəaliyyət və regional təşəbbüslərə dəstək kifayətdir.
Cənubi Qafqazın sabitliyi ABŞ üçün, xüsusilə də Orta Asiyada maraqları baxımından əhəmiyyətlidir. ABŞ və Avropa İttifaqı bu regionu enerji və təchizat zəncirlərinin diversifikasiyası üçün potensial tərəfdaş kimi görür. Məsələn, ABŞ şirkətləri Özbəkistanla strateji minerallar sahəsində sazişlər imzalayıb. Eyni zamanda, Avropa Komissiyasının Enerji üzrə nümayəndəsi Dan Yörgensenin Bakıya səfəri də Avropanın regiona artan marağını göstərir.
Bu istiqamətdə, Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistanın Avropaya bərpa olunan enerji ixracına dair razılaşması diqqətəlayiqdir. Xüsusilə Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizi layihəsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu layihə Azərbaycanın Naxçıvanla birbaşa bağlantısını gücləndirə və Türkiyə vasitəsilə Orta Asiyaya çıxışı təmin edə bilər. İran bu layihəyə skeptik yanaşsa da, iqtisadi diversifikasiya baxımından regionun logistika şəbəkəsini gücləndirə bilər.
Tramp administrasiyasının formalaşmaqda olan siyasəti - ikitərəfli sazişlər, infrastruktur əsaslı yanaşma və enerji təhlükəsizliyinə diqqət - bu regional trendlərlə üst-üstə düşür. Bu yanaşma, ABŞ-ı regional münaqişələrə qarışmadan praktik əməkdaşlıq yolu ilə daha açıq və strateji baxımdan uyğun Cənubi Qafqazın formalaşmasına töhfə verməyə imkan verir. Praktik addımlar kimi ABŞ, Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh sazişini dəstəkləyə, region ölkələrinin enerji və tranzit sahələrində əməkdaşlığını təşviq edə, Türkiyə və Avropa təşəbbüslərinə dəstək verə və səssiz diplomatiya yolu ilə gərginliyin azaldılmasına töhfə verə bilər.
ABŞ-ın Cənubi Qafqaza fəal cəlb olunması regionu çoxqütblü əməkdaşlıq modelinə çevirməyə və qonşu dövlətlərin həddən artıq təsir imkanlarını balanslaşdırmağa yardım edə bilər.
Ali Məmmədov
Corc Meyson Universitetinin Şar Siyasət və Hökumət Məktəbində qlobal sabitlik, ittifaqların formalaşması və yüksələn güclər üzrə doktorant araşdırmaçısıdır
