14İyun | Ana Səhifə - Yazılar - Dilim-dilim olan ana dilim
Dilim-dilim olan ana dilim

Mülatif Adurov
veteran telejurnalist

 

Təxminən iki ildən bir qədər çox müddət əvvəl mənim Modern.az saytında  “Dilim-dilim olan ana dilim” sərlövhəli məqaləm dərc olunmuşdu. O vaxt məqaləyə münasibət bildirən oxucuların əksəriyyəti dilimizin saflığını qorumaq üçün  irəli sürülən təklifləri birmənalı şəkildə dəstəkləmişdi. Bu gün də həmin yazı aktuallığını itirməyib. Əksinə, dilimizin saflığına biganə qalan adamlar öz danışıqlarında daha ciddi səhvlərə yol verirlər.

Bütün bunları nəzərə alaraq bəzi düzəlişlər və əlavələr etməklə həmin yazını eyni sərlövhə ilə oxucuların diqqətinə çatdırıram.

 

***

Azərbaycan dilinə xələl gətirən nöqsanların aradan qaldırılması barədə çox vədlər verilib. Mütəxəssislər – dilçi alimlər dönə-dönə təkliflər irəli sürüblər. Təəssüf, çox təəssüflər olsun ki, bu sahədə elə bir dönüş yaranmır.


Biz ədəbi dilimizi qəzetlərdən, televiziya və radiolardan öyrənirik. Acı həqiqətdir ki, nəinki öyrənirik, əksinə orta və ali məktəblərdə aldığımız biliyi də itiririk.


Dilimizin orfoqrafik və qrammatik qaydaları var. Buna ciddi riayət olunmasına hamı cavabdehdir. Danışıq dilində bəzilərinin yol verdiyi nöqsanlara bir o qədər də irad tutmaq ədalətsiz olardı. Lakin bunu ədəbi dilin keşiyində durmalı olan kütləvi informasiya vasitələrinə bağışlamaq olmaz.


Söhbət özəl televiziya kanallarından, saytlardan gedir. Onların hamısında mətnlərdə və titrlərdə mübtəda-xəbər uzlaşması qaydaları kobud şəkildə pozulur. Halbuki bu qaydalar orta məktəbin 5-ci -6-cı siniflərində öyrədilir. Məgər bunu ali təhsilli jurnalistlər, xüsusilə aparıcılar bilmirlər? Dilimizin saflığının qorunmasına xələl gətirən bu mövzunu çox xırdalamaq istəmirik. Mənim monitorinqimdə belə müşahidələr yüzlərlə, minlərlədir. Sadalamaq istəmirəm, ayıbdır. Titrlər savadsızlıq aynasına çevrilib. Əksəriyyət redaktorlar xüsusi və ümumi isimləri ayıra bilmədiklərinə görə böyük-kiçik hərflə yazılışlarda səhvə yol verirlər.


Bəzi ifadələri yersiz işlədən redaktorlardan birinə irad tutdum. Dedim ki, “nümayəndə heyəti” tək haldır. Ona görə də “nümayəndə heyəti məzarın üstünə gül qoydular” demək düzgün deyil. Məndən vəzifəcə üstün olan həmkarım :

- Axı, nümayəndə heyətində  bir şəxs olmur, çoxlu adam olur.

- Dəxli yoxdur, istəyirsən lap 35 min adam olsun, - deyə izaha keçdim. – Xalq, camaat, əhali, heyət ... bu qəbildəndir. Əgər mübtəda bu sözlərdən biridirsə xəbər tək halda səslənməlidir.


Daha sonra misal çəkdim ki, ulu öndər Heydər Əliyev nitqlərində “xalq” sözünü işlədirdisə, cümləsi nə qədər uzun, mürəkkəb olsa belə, cümlənin feilini tək halda deyərdi.


Hava haqqında məlumatı səsləndirən aparıcılar “hava şəraiti” ifadəsini hər cümləbaşı səsləndirirlər. “Şərait” sözünə ehtiyac varmı? Dədə-babadan eşitmişik: hava küləkli olar, isti olar, soyuq olar, yağmurlu-yağmursuz olar, deyiblər. “Şəraiti” sözü  haradan çıxıb?


Son zamanlar türkcədən götürülmə “qatılmaq” sözü çox işlədilir. “Akademiklər iclasa qatıldılar” kimi və s. Dilimizdə “qatılmaq” məsdəri var: məsələn, “dovğaya göyərti qatıldı”, “quma sement qatıldı” və s. deyimləri kimi. Akademiki, alimi iclasa qatmaq nə deməkdir?


Xəbərlər oxunan verilişlərdə heç yerinə düşməyən ifadələr işlədilir. Sammit, qurultay, iclas ... işinə başladı. “İşinə” nə deməkdir? “İclas başladı” deyəndə anlaşılmır bəyəm? Hətta bəzən ifadəni gücləndirmək məqsədi ilə “öz” sözünü də əlavə edirlər: “qurultay öz işinə başladı”. Sual olunur: qurultay öz işinə başlamayanda kimin işinə başlayır?


Və ya “yerdə qaldı” ifadəsi. Bunu “yıxılmaq” anlamında işlədirlər. Əgər “futbolçu yerdə qaldı” deyiriksə, onda gərək “göydə qaldı” da səsləndirək ...


Mübahisəli ifadələr var. “Milli” sözünü necə gəldi işlədirlər. Müstəqillik dövründə “Milli Elmlər Akademiyası” ifadəsinə çox adam etiraz etsə də, bu ifadə qəbul olundu. Elm elmdir, onun millisi, qeyri-millisi ola bilməz. “Milli onkologiya mərkəzi”. Onkologiya xəstəliyinin millisi də olur? “Onkologiya üzrə milli mərkəz” deyilsə daha anlaşıqlı olar.


Yeri gəlmişkən, deyək ki, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti bir vaxtlar ciddi monitorinq keçirməyə başladı: restoran və mağazaların, şadlıq saraylarının adlarının fransız, ingilis sözlərindən təmizlənməsi məqsədi ilə. Ortada heç bir nəticə yoxdur. Yabançı adlar baş alıb gedir... Bu yaxınlarda tanınmış şair və iti qələmli telejurnalist, müasir poeziyamızın məşhur simalarından biri Telli Pənahqızı dilimizin saflığını qorumaq məqsədi ilə çox dəyərli bir müsahibə vermişdi. O canı yananlıqla xarici dillərdə səslənən restoran, mağaza adlarına qarşı çıxmışdı.


Daha bir diqqəti çəkən qüsur. Hətta rəsmi məlumatlarda belə “telefonla zəng etdi” ifadəsi işlədilir. Bəyəm başqa cür də zəng olur? “Zəng etdi” deyəndə aydın olur ki, telefonla zəng olunub, qapı zəngi çalınmayıb.

B
ir vaxtlar tanınmış televiziya aparıcılarından birinin dilindən “Belə deyək də... “ ifadəsi düşmürdü. Çoxları bunu yenilik kimi qəbul etsə də, bəzi iradlardan sonra bu ifadə tədricən efirdən yığışdırıldı.


Bu yaxınlarda efirə müsahibə verən elmlər namizədi hər sətirbaşı, hətta bir cümlədə bir neçə dəfə “belə deyək də ...” ifadəsini işlətməklə ikrah doğururdu.


Efirlərdə tez-tez “abidənin önünə əklil qoyuldu” əvəzinə “məzarı üstünə” ifadəsi işlədilir. Bu ifadə “abidənin önünə” kimi işlədilməlidir. Abidənin üstünə gül düzməzlər, önünə gül- əklil qoyarlar. Gülü məzarın üstünə düzərlər.


Dilimizin qanunlarına əsasən hər obyekti ədəd adı ilə fərqləndirməzlər.  Məsələn, “3 ədəd yaşıllıq köşkü salındı”. Burada ədəd sözü gülünc doğurur. Və ya “5 ədəd çoxmərtəbəli bina tikildi”. Əgər “beş” sözü  deyilirsə “ədədə” ehtiyac yoxdur. “Ədəd” sözü ədədi mallara aiddir:kibrit, yumurta, siqaret, papiros və s.


Televiziyaların “Xəbərlər” proqramlarında Ermənistanla bağlı xəbər oxunur. Bunun ardınca isə “İndi “Xarici xəbərlər” blokunu təqdim edirik “. Bəyəm Ermənistan xarici ölkə deyil? Və ya əksinə: Yevlaxdan bir süjet yayımlanır. Ardında “indi isə digər xarici ölkələrlə bağlı xəbərlərə baxın” Bəyəm Yevlax xarici ölkədir?!..


Nə isə ... belə faktlar çoxdur. Milli Televiziya və Radio Şurası müntəzəm monitorinqlər keçirir. Savadlı, peşəkar adamlar cəlb olunub bu işə. Bəs onlar belə qüsurlara necə dözürlər? 

MÜƏLLİFİN DİGƏR YAZILARI
Azay Quliyevin seçicilərlə daha bir uğurlu görüşü - FOTOLAR 28 Yanvar 2020, 20:41 Türkiyədə yenidən zəlzələ oldu: əhali küçələrdə 28 Yanvar 2020, 20:26 Pakistanda güclü partlayış - VİDEO 28 Yanvar 2020, 20:07 Alimlər təsdiqlədi: Ən yararlı qida badamdır - SƏBƏB? 28 Yanvar 2020, 20:00 Ukraynadan Çinə uçuşlar dayandırılır 28 Yanvar 2020, 19:56 Saxta qulaqcıqların təhlükəsi məlum oldu 28 Yanvar 2020, 19:50 Azərbaycanda tələbələr nə qədər təqaüd alır? 28 Yanvar 2020, 19:42 Fərhad Abdullayev Konstitusiya Məhkəməsinə edilən şikayətlərdən danışdı 28 Yanvar 2020, 19:33 Deputat və həyat yoldaşı öldürüldü 28 Yanvar 2020, 19:26 Seçicilər Əhliman Əmiraslanovu alqışlarla qarşıladı - FOTO 28 Yanvar 2020, 19:19 Masallıda yeni çay plantasiyaları salınıb 28 Yanvar 2020, 19:11 Deputatlığa namizəd Ceyhun Məmmədov seçicilərlə görüşüb - FOTO 28 Yanvar 2020, 19:03 Mərkəzi xəstəxanalarda növbəni tənzimləyən terminallar quraşdırıldı 28 Yanvar 2020, 19:00 Könül Nurullayeva seçki kampaniyasını aktiv şəkildə davam etdirir - FOTO-VİDEO 28 Yanvar 2020, 18:58 Polis zabitindən nümunəvi ADDIM 28 Yanvar 2020, 18:53 Qarabağ kanalında batan var 28 Yanvar 2020, 18:45 Aslan Aslanov Səudiyyə Ərəbistanı səfiri ilə görüşüb 28 Yanvar 2020, 18:39 İDEA daha bir həyəti abadlaşdırdı - VİDEO 28 Yanvar 2020, 18:30 Cavanşir Paşazadə 6 kəndin sakinləri ilə görüşdü - FOTO 28 Yanvar 2020, 18:25 Allahşükür Paşazadəyə yubiley medalı təqdim olundu 28 Yanvar 2020, 18:17 Dünya çempionları Ülvi Quliyevi dəstəkləyir - VİDEO 28 Yanvar 2020, 18:09 Musa Quliyevin Gəncədə izdihamlı görüşü - FOTO 28 Yanvar 2020, 18:00 Rəşad Camalovun vəkilindən  iddialara cavab: “Qanun qarşısında məsuliyyət daşıyırlar” 28 Yanvar 2020, 17:55 Oqtay Gülalıyevin oğlu atasının vəziyyətindən danışdı 28 Yanvar 2020, 17:48 Məşhur meyxanaçının ürəkdağlayan görüntüləri: Bir ildir ki, yataq xəstəsidir - VİDEO 28 Yanvar 2020, 17:42 Əbülfəs Qarayev BMT-nin İnkişaf Proqramının nümayəndəsi ilə görüşdü 28 Yanvar 2020, 17:36 Konstitusiya Məhkəməsi Ali Məhkəmənin qərarını ləğv etdi 28 Yanvar 2020, 17:30 Paşinyan gözlənilmədən Kəlbəcərə gəldi – FOTOLAR 28 Yanvar 2020, 17:24 Dövlət Komitəsində vətəndaşların növbəti qəbulu keçirilib 28 Yanvar 2020, 17:18 Yol polisi "Sədərək" dairəsində sürücülərə "tələ qurulması" xəbərini təkzib etdi 28 Yanvar 2020, 17:12 Netanyahu Putinə “Əsrin razılaşması” barədə məlumat verəcək 28 Yanvar 2020, 17:06 Çin restoranlarına getməyin! - Nazirlikdən XƏBƏRDARLIQ 28 Yanvar 2020, 17:00 Musa Qasımlı seçicilərlə bir arada - Fotolar 28 Yanvar 2020, 16:54 Məmurlara bəd xəbər - Bu qərar ləğv olundu 28 Yanvar 2020, 16:48 İcra başçısı pambıq əkini ilə bağlı göstəriş verdi 28 Yanvar 2020, 16:42
SORĞU Yeni parlamentdə kimlər olsun?