Arxiv
18 Fervral 2019, 08:51 | ƏDƏBİYYAT
Qaynaqlarımızda türkün hikmət xəzinəsi: genetik yaddaşın dünənindən bu gününə - II YAZI

Buludxan Xəlilov,

filologiya üzrə elmlər doktoru, professor

 

Türk dilinə və sözünə qiymət verməyi bacarmışdır. Faydalı danışmağı, yaxşı söz söyləməyi nəsillərə nəsihət etmişdir. Türkə görə, insanı hörmətli edən də, ucuz edən də dildir. Əlbəttə, türk babalarımız dilə, sözə qiymət verməklə ünsiyyət mədəniyyətinin vacibliyini diqqət mərkəzində saxlamış, bilikli mədəni olan hər bir kəsin yaxşı əməl və yaxşı söz sahibi olduğunu söyləmişdir. Bilikli, müdrik adamların sözü yaxşılığa xərclədiklərini gələcək nəsillərə çatdırmışdır. Məs.:

 

Dil ağıla və biliyə tərcümandır,

İnsanınuraboyayandilinqədirinibil.

İnsanıdilqiymətləndirər, insansəadəttapar,

Dilinsanıucuzedər, dilucundanbaşgedər.

Bax, dilbiraslandır, astanadayatır,

Evsahibi,diqqətliol,başınıyeyər

Dilindən cəfa çəkən nə demiş, eşit:

Bu sözü unutma, yadında saxla:

“Dilimmənəçoxəzabverir,

Kaşbaşımıkəsməsinlər,məndilimikəsərəm”.

Sözünə diqqət elə, başın getməsin,

Dilini saxla, dişin sınmasın.

 

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 27-28).

 

Bilikli adamların dilə verdiyi qiymət, daha doğrusu, dilin  başa  gətirdikləri  XI-XII  yüzilliyin  görkəmli  türk ədəbi simalarından olan Əhməd Yügnəkinin yaradıcılığında da poetik vəsfini tapmışdır.

 

Eşitgil biliglig negü tip ayur

Edebler başı til küdezmek tiyür

Tiling bekte tutgıl tişing sınmasun

Kalı çıksa bektin tişingni sıyur.

 

Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi:

İşit, bilgili ne der, ne söyler

Edeblerinbaşıdiligözetmek,diyor.

Dilini sıkı tut dişini kırmasın

Eğer dilin çıksa dişini kırar.

 

Nekimkelseerketilindinkelür

Filindinkimedgükimisizbolır

Eşitbütbusözkekamugtangtaten

Turup tilke yüknüp tazarru kılur

 

Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi:

Negelseinsanadilindengelir

Dilinden (dolayı) kimiiyi, kimikötüolur.

İşit, inanbusözehersabahten

Kalkıpdileeğilerekyalvarır.

 

İnsan bilməlidir ki, “Başa dil gətirəni el yığışsa, gətirə bilməz”. Ona görə də insan dilini saxlamağı bacarmalı,  harada  nəyi  necə  danışmağı  yaxşı  bilməlidir.  Bu mənada Azərbaycan atalar sözləri milli təfəkkür inciləri kimi müdriklik xəzinəsidir. Diqqət  yetirək:

 

Adamın düşməni - öz dili.

Ağızdan çıxan başa dəyər.

 Dil adamı bəyan elər.

Dil həmişə ağrıyan dişin üstə gələr.

Dil ki var, ətdəndi; hara döndərsən dönər.

Dil sümüksüzdü, amma sümüyü sındırar.

Dilvarbal - gətirər,dilvar - bəlagətirər.

Dilyanılar, doğrusundeyər.

Dilyarası - ilyarası.

Dildəngələnəldəngəlsə, hərfuğarapadşaholar.

Dildir - nə qoruğu var, nə qaytanı.

Dili bal, işi bəla.

Dili dost, qəlbi qara, mən belə dostu neylim?

Dilim-dilimolasan, dilim.

Dilinzəkatıxeyirsöyləməkdi.

Dilinisaxlayanbaşınısaxlar.

(Atalar sözü. Bakı, “Öndər  Nəşriyyat”, 2004, s. 22, 26, 90, 91).

 

Nizamülmülkün “Siyasətnamə” əsərində dörd qrup adamın günahının bağışlanmasından bəhs olunmuşdur və bunlardan biri də dilini saxlamayanlara aiddir: “Şaha o lazımdır ki, dörd qrup adamın günahı bağışlanmasın: birinci, ölkəyə qəsd edənlərin; ikinci, şahın hərəminə göz tikənlərin; üçüncü, dilini saxlamayanların; dördüncü, üzdə şahla, könüldə şahın düşmənləri ilə əlbir olanların” (Əbu Əli Həsən İbn Əli Xacə Nizamülmülk. Siyasətnamə. Bakı, “Elm”, 1987, s. 48-49).

Bilikli, savadlı adamların simasında dilə, sözə həmişə yüksək qiymət verilib, sözlə yüksəlişin faydası öyülüb və təriflənibdir. Təsadüfi deyildir ki, atalar yaxşı demişdir: “Başa dil gətirəni, el yığışsa gətirə bilməz”. “Qılınc yarası sağalar, dil yarası sağalmaz” atalar sözü və onun “Oğuznamə”də işlənmiş “Qılıç yarası önəlür, dil yarası önəlməz” paraleli türkün yenidən yaddaşından qaynaqlanır. Türk babalarımızın dilə verdiyi dəyərin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu təsdiqləyir. Dilin altında insanın kimliyi gizlənir. Dilin altında insanın dünyagörüşü, ətrafdakılara münasibəti gizlənir. Dilin altında dilin öz imkanları gizlənir. Ən nəhayət, dilin altında dünyada dərk olunan və dərk olunmayan nə varsa, onların hamısı gizlənir. Və bu barədə türkün yaratdıqları daha tutarlı söz deyir:

 

Əgərsalamatolmaqistəyirsənsə,

Dilindən pis söz çıxarma.

 

Diliniqoruyanbaşınıqoruyar

Sözü qısa etsən, ömürünü uzadarsan.

 

Dilinzərəridə, faydasıdavar,

Aradabiröyülür, aradabirsöyülür.

 

Bax, doğulanölür, sözdiriqalır,

Sözünü yaxşı söylə, ölməz ol.

 

Dili bu qədər öyməkdən, arada bir söyməkdən,

Məqsədim sənə sözün nə demək olduğunu başa salmaq idi.

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 28-29).

 

Sözün nə demək olduğu barəsində Azərbaycan atalar sözləri içərisində seçilənlər az deyildir. Məs.:

Doğrusözacıolar.

Doğrusözkinduruldar.

Doğrusözənəand?

Sözağızdançıxıncansənindi.

Sözbirolsa, zərbikərənsındırar.

Söz danışıqdan keçər.

Söz dediyin dəmirdir, döyüldükcə uzanar.

Söz eşitmək ədəbdəndir.

Söz gəldi, məqamında de gəlsin.

Söz haqdan gəlir.

Söz ki var, bir ucu yalandırsa, bir ucu doğrudu.

Sözodurki, haqqavara.

Sözsahibiölsədə, sözqalır.

Söz sözü çəkər.

Söz sözün söykəyidir.

Söz vaxtına çəkər.

Söz var el içində, söz var ev içində.

Söz var - gələr keçər, söz var-dələr keçər.

Söz var xalx içində, söz var xılx içində.

Söz var şahid istər, söz var şahidi özündəndi.

Sözə gələndə usta, işə gələndə xəstə.

Sözüağızdabişirde.

Sözüatyerə, gedəryerintapar.

Sözüdeynənalana, qulağındaqalana.

 Sözüunamadanyiyəsiniqınama.

Sözüuzadarsan, bəsdirdeyərlər.

Sözü yerində söylə.

Sözün başı axırından anlanar.

Sözün bilməyən ağız başa toxmaq vurdurar.

Sözün damarı olar, çəkdikcə uzanar.

Sözün doğrusu dəmiri dələr.

Sözün doğrusunu de, atını min qaç!

Sözün doğrusunu uşaqdan xəbər al.

Sözün düzünü zarafatda deyərlər.

Sözün yaxşısı baldan dadlıdır.

Sözün yanlışı olar, yalanı olmaz.

Sözünü bilməyənə aşağı başda da yer yoxdu.

(Atalar sözü. Bakı, “Öndər Nəşriyyat”, 2004, s. 92, 211, 212, 213).

Türk biliyi, idrakı və ağılı vəhdətdə götürməklə kamilliyin nə olduğunu anlatmağa çalışmışdır. Yəni həmişə bilik, idrak və ağıl kamilliyə xidmət etmişdir. Nəticədə isə kamil olan hər bir kəs insan olaraq əbədi olmasa da, adı əbədi olmuşdur. İnsan dünyaya bilik, idrak və ağılla hakim olmuşdur. Türk babalarımız biliyin, idrakın və ağılın kara gəlmədiyi vaxt qılıncın oynadığı rolu da gizlətməmişdir. Məs.:

 

Bu ikisi kar etməsə, biliyi qırağa qoy,

Qılıncı al əlinə.

 

Hakimlər, alimlər, xalqın başçıları,

Biliksizin işini qılıncla həll etmişlər.

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 31-32).

 

DAVAMI VAR…

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Xanlar Vəliyev: “Azərbaycanda hərbi cinayətlərin sayı azalıb” 19 İyul 2019, 13:57 Dünyada hər saat 40 nəfər suda boğulur - DƏHŞƏTLİ STATİSTİKA 19 İyul 2019, 13:54 Ermənistan silahlı qüvvələri Ağdamın Çıraqlı kəndini atəşə tutub 19 İyul 2019, 13:47 Deputat Eldar Quliyev təltif etdi 19 İyul 2019, 13:40 “Musiqi Almaniya və Azərbaycan arasında gözəl bir diplomatiya növüdür” – Fəxri konsul   19 İyul 2019, 13:37 İlahiyyat İnstitutu məzunlar üçün “Məlumat bazası” yaradır 19 İyul 2019, 13:29 Almaniyada azərbaycanlı musiqiçilərdən ibarət orkestr fəaliyyətə başladı 19 İyul 2019, 13:22 Jurnalistlər üçün tikilən 3-cü bina gələn il təhvil verilə bilər 19 İyul 2019, 13:18 Sabahın hava PROQNOZU 19 İyul 2019, 13:14 Antisanitar şəraitdə fəaliyyət göstərən çörək sexi aşkarlandı 19 İyul 2019, 13:12 Azərbaycan mətbuatında neqativ hallar var - Prezident Administrasiyası 19 İyul 2019, 13:08 “İnstagram”da tanış olub Bakıda oğurluq etdilər - FOTOLAR 19 İyul 2019, 13:05 Moskva-Yerevan reysində insident: 2 nəfər xəstəxanaya düşdü 19 İyul 2019, 12:48 İspan idmançılar Atletlər kəndinə yerləşdirildi 19 İyul 2019, 12:45 Mingəçevirdə avtoxuliqanlıq edən sürücü saxlanıldı 19 İyul 2019, 12:36 XİN Kamal Abdullanı təltif etdi 19 İyul 2019, 12:23 Tələbələrin köçürülməsi üzrə sənəd qəbulu yekunlaşır 19 İyul 2019, 12:19 Rəsmi Bakı Yaponiyaya başsağlığı verdi 19 İyul 2019, 12:05 Qazi ola bilməyən qazılar 19 İyul 2019, 11:50 Qənirə Paşayeva baş nazirlə nələrdən danışdı?  19 İyul 2019, 11:41 23 nəfəri gün vurub 19 İyul 2019, 11:37 Dünyanı heyrətə salan “qardaşlıq ölkəsi” - Azərbaycanın tolerantlıq modeli 19 İyul 2019, 11:35 İlham Əliyev Səudiyyə Ərəbistanının Ədliyyə nazirini qəbul etdi 19 İyul 2019, 11:34 “UNEC-dən dünyaya”: “Zamanı idarə etmək tələbənin əlindədir” 19 İyul 2019, 11:31 “Azərbaycandan getmək fikrində deyiləm” - Hacı İbrahimdən AÇIQLAMA 19 İyul 2019, 11:30 Ermənistanda oğul anasını öldürdü, atasını yaraladı 19 İyul 2019, 11:27 Bakı metrosu gücləndirilmiş rejimə keçir 19 İyul 2019, 11:23 Vergilər Nazirliyindən sahibkarlara XƏBƏRDARLIQ: “Şəffaflıq qanedici deyil” 19 İyul 2019, 11:15 Daxili İşlər Nazirliyi işçi axtarır - ELAN 19 İyul 2019, 11:09 İrandan Azərbaycana narkotik keçirilməsinin qarşısı alındı 19 İyul 2019, 10:49 Tovuzda orta məktəb müəllimi hündürlükdən yıxılıb öldü 19 İyul 2019, 10:46 Nikahdankənar doğulan uşaqlara da aliment - dövlət rüsumu isə çoxdur 19 İyul 2019, 10:37 Səhiyyə naziri əmr imzaladı – 41 təcili yardım briqadası, 270 tibb işçisi ayrıldı 19 İyul 2019, 10:22 Azərbaycanda yeni internet televiziya yaradılıb 19 İyul 2019, 10:16 Qazaxıstanın Azərbaycandakı səfiri geri çağırıldı 19 İyul 2019, 09:59