Arxiv
25 Fevral 2019, 09:53 | ƏDƏBİYYAT
Qaynaqlarımızda türkün hikmət xəzinəsi: genetik yaddaşın dünənindən bu gününə - III YAZI

Buludxan Xəlilov,

filologiya üzrə elmlər doktoru, professor  


Bilik,  idrak  barəsində  XI-XII  yüzilliyin  görkəmli türk ədəbi siması olan Əhməd Yügnəki yazır:


Bahalıg dinar ol bilgilig kişi

Bu cahil bilgisiz bahasız kişi

Biligligbiliksizkaçantengbolır

Biligligtisier, cahilertisi.

 

Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi:


Bahalıdinardır(akçedir)bilgilikişi

Bilgisiz, cahil (ise) kalpakçedir.

Bilgili (ile) bilgisiznasıldenkolur,

Bilgilikadıner; cahiler, dişi (dir).

 

Biligligbiringebiligsizmingin

Tengeglitengedibilingningtengin

Bakakörgilemdiukasınayu

Nenengbarbiligtagasıglıgöngin

 

Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi:

Bilgilibirinibilgisizbirine (değişme),

Deneyendenedibilginindengini

Bakgörşimdianlayıpsınayarak

Bilgigibifaydalıbaşkanevar?

 

Biligligsözipend, nasihat, edeb

BiligligniöğdiAcemhemArap

Tavarsızka bilgi tükenmez tavar

Nesebsızka  bilgi  yirilmez neseb.

 

Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi:

Bilgilinin sözü öğüt, nasihat, edebtir.

BilgiliyiAcemde,  Arapdaövmüştür.

Davarsıza(malıolmayana)bilgitükenmezmal,

Nesebiolmayanabilgiyerilmeznesebdir.

 

Biligdinurur-mensözümkeula

Biliglikkeyadostözüfiniula

Biligbirlebulnursaadetyolı

Biligbilsaadetyolınıbula

 

Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi:

Bilgidənsözümetemelatarım;

Eydost, bilgiliyeyaklaşmağaçalış;

Saadetyolubilgiilebulunur,

Bilgiedinvesaadetyolunubul.

 

Süfiekkeyiliktegerenkebilig

Erenkörkiaqılolsünekninyilik

Biligsiz yiliksiz sünek teg halı

Yiliksizsüfiekkesanulmazelig.

 

Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi:

Kemik için ilik ne ise, insan için bilgi odur;

 İnsanınziyneti akıldır, kemiğinki ise iliktir;

Bilgisiz(kimse) iliksizkemikgibiboştur;

İliksizkemiğekimseeluzatmaz.

 

Biligbildiboldıerenbelgülük

Biligsiztirigleyitükkörgülük

Biliglig er öldi atı ölmedi

Biligsiz tirig erken atı ölüg

 

Türkiyə türkcəsinə tərcüməsi:

İnsan bilgisi ile tanınır;

Bilgisiz hayatta İken kaybolmuş sayılır;

bilgili adam ölür,(fakat) adı kalır,

Bilgisiz sağ iken adı ölüdür.

 

Bilig birle alim yoqar yoqladı

Biligsizlik erni çökerdi qodı

Biligyindosanmatilolhaqresul

BiligÇindebolsasizarqafitidi

 

Türkiyətürkcəsinətərcüməsi:

Alimbilgiileyükseldi,

Bilgisizlik insanı aşağı düşürdü;

Bilgiyi ara, usanma; bilki o hak resul:

— “BilgiyiÇindebileolsa, arayınız” dedi.

 

Bilik, elm, idrak, ağıl sahibi olmaq dünyada hər şeydən üstündür. Bunların hər biri insanın dostu, köməyi və arxasıdır, eyni zamanda dövlətdən, vardan qat-qat qiymətlidir. Odur ki, bilikli, elmli, idraklı, ağıllı adamlara həmişə ehtiyac olmuşdur. Təsadüfi deyildir ki, Nizamülmülkün “Siyasətnamə” əsərində yazılır: “Sultanların ən yaxşısı odur ki, elm adamı ilə oturub-dura, alimlərin ən pisi odur ki, soltanla durub-otura”. (Əbu Əli Həsən İbn Əli Xacə Nizamülmülk. Siyasətnamə. Bakı, “Elm”, 1987, s. 69). Bu əsərdə filosof Loğmanın dili ilə deyilmiş fikir istinad kimi götürülür: “Dünyada insan üçün elmdən daha yaxşı dost yoxdur. Elm dövlətdən də yaxşıdır, çünki dövləti sən saxlamalısan, elm isə səni saxlayır”. (Əbu Əli Həsən İbn Əli Xacə Nizamülmülk. Siyasətnamə. Bakı, “Elm”, 1987, s. 69). Bundan başqa,  VII-VIII  əsrin  görkəmli  üləmalarından  biri  olan Həsən Bəsrinin fikrinə istinad olunur: “Alim o deyildir ki, ərəbcə çox bilib, qəliz ərəb ifadələrini və sözlərini çox əzbərləmiş olsun, alim odur ki, bütün elmlərdən başı çıxsın, hansı dili bilsə, məqbul sayılar”. (Əbu Əli Həsən İbn Əli Xacə Nizamülmülk. Siyasətnamə. Bakı, “Elm”, 1987, s. 69). Daha sonra “Siyasətnamə” əsərində  yazılır:  “Əgər  bir  adam  şəriətin  bütün  qanunlarını, Quranın təfsirini türk, fars və rum dilində bilir, ərəb dilini bilmirsə, alim sayılar. Lakin ərəbcə də bilsə, daha yaxşı olar.

Allah-taala Quranı ərəb dilində göndərmişdir, Məhəmməd Mustafa ə.s. də ərəbdilli olmuşdur, lakin əgər şahın Allah vergisi, dövləti, elmi olsa, hər iki dünyanın səadəti ona nəsib olar, çünki, heç bir işi elmsiz görməz, cəhalətə yol verməz”. (Əbu Əli Həsən İbn Əli Xacə Nizamülmülk. Siyasətnamə. Bakı, “Elm”, 1987, s. 69).

Türkün hikmət xəzinəsində əsl insana yüksək qiymət verilmiş, onların zəmanəyə, dünyaya hakim olmaları söylənilmiş, belələrinə bənzəmək təbliğ olunmuşdur. Əsl insan ağlı sayəsində əsl insan adlandırılmışdır. Əsl insanın ağıllı, əsilli və nəcib olduğu söylənilmişdir. “Qutadqu bilik”də yazılır:

Bax, ikicürəslinsanvar:

Biribəy,birialim;onlarinsanlarınbaşıdır,

Biri əlinə qılınc alıb xalqı idarə edər,

Biri əlinə qələm alıb düz yol göstərər.

(Yusif Balasaqunlu. Qutadqu bilik - xoşbəxtliyə aparan elm. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, s. 34-35).

Göründüyü kimi, “Qutadqu bilik”də iki cür əsl insan fərqləndirilmişdir. Onlardar biri alim, digəri isə bəydir. Alim, elm adamları barəsində fikirlər Əhməd Yəsəvinin hikmətlərində də özünə yer alıbdır. Əhməd Yəsəvi elm adamları, alimlər barəsində fikrini açıqlayaraq qeyd etmişdir ki, təkcə kitab oxuyan adam, kitab oxumaqla özünü başqalarından üstün hesab edən adam, özünü təkəbbürlü aparan adam alim deyildir. Əhməd Yəsəviyə görə, alim şəriət, təriqət, həqiqət elmini bilənlərdir. Onun fikrincə, hər bir kəs belə alimlərə hörmətlə yanaşmalı, onların sözlərini dinləməli,   məsləhətlərinə qulaq asmalıdır. (bax: Füzuli Bayat. Xoca Əhməd Yəsəvi və xalq sufizminin bəzi problemləri. Bakı, 1997, s. 72).

Əhməd Yəsəvi alimlərin sözünü dinləmək, onların xidmətində dayanmaq barəsində yazır:

Kul Xacə Əhməd, alimlərni xizmət kılğıl,

Alimlər sözün eşitib əməl kılğıl,

Əməl kilib, haqq yolidə caninq berqil,

Əməlsizlər didar körməs, dostlarima.

Əhməd Yəsəvi elmə üstünlük vermiş və iki cür elmdən bəhs etmişdir: tən (bədən) və can (ruh) elmi. O, bu iki elm içərisində can (ruh) elminin üstün olduğunu da diqqətdən qaçırmamışdır. Və iki elm barəsində hikmətlərində belə vermişdir:

 

İlm ikkidur - tanu canqa rəhbər turur,

Canalimihəzrətiğəyakinturur,

Muhəbbətninqşərabidiniçibturur,

 Andağalimalimbolur, dostlarima.

 

Tənalimizalimlərğəoxşarermiş,

“Bəraət”ni ayətidə çun buyurmiş,

Dozaxiçrətinməydaimkuyarermiş,

Zəhri-zəkkumiçibdaim, dostlarima.

 

DAVAMI VAR…

BU KATEQORİYADAN OLAN DİGƏR XƏBƏRLƏR
+ Arxiv
Nyu-York ştatında komendant saatı tətbiq olunur 2 İyun 2020, 00:55 Bakı Şəhər Dövlət Yol Polisi İdarəsinə yeni rəis müavini təyin edildi 2 İyun 2020, 00:38 Helikopter qəzasında 4 nəfər öldü 2 İyun 2020, 00:23 Bulvarda şəkil çəkmək istəyən gənc dənizə düşdü 2 İyun 2020, 00:07 Azərbaycanda koronavirusla bağlı son STATİSTİKA 1 İyun 2020, 23:52 Etirazçılara qarşı bunu da etdilər - VİDEO 1 İyun 2020, 23:39 Paytaxtda COVID-19 qurbanlarının sayı 2624-ə çatdı 1 İyun 2020, 23:24 Xırdalanda kişi yaşadığı binanın qarşısında bıçaqlanıb 1 İyun 2020, 23:11 Avropa Olimpiya Komitəsinin prezidenti öldü 1 İyun 2020, 22:54 “ÜST vasitəsilə  yardıma ən çox ehtiyacı olan 15 ölkəyə dəstək göstərəcəyik” - İlham Əliyev 1 İyun 2020, 22:40 Bakıda motosiklet yük maşınına çırpıldı 1 İyun 2020, 22:27 Azərbaycan prezidenti: “Azərbaycanın vaxtında gördüyü tədbirlər sayəsində biz minimum itki vermişik” 1 İyun 2020, 22:16 Qənirə Paşayeva 500 Tovuz məktəblisinə kitab hədiyyə edib 1 İyun 2020, 22:11 “Dörd ay ərzində qeyri-neft sənayesində 16 faizdən çox artım müşahidə olunub” - İlham Əliyev 1 İyun 2020, 22:04 “Hazırda biz yeni layihələr üzərində işləyirik” - Prezident 1 İyun 2020, 21:53 ABŞ-da küçəyə çıxma qadağası 1 İyun 2020, 21:44 Türkiyədə sutkalıq COVİD-19 qurbanlarının sayı  23 nəfərədək azaldı 1 İyun 2020, 21:28 "Qarabağ" məşqləri bərpa etdi 1 İyun 2020, 21:16 Bu ölkədə koronavirus qurbanlarının sayı 33 475-ə çatdı 1 İyun 2020, 21:04 Goranboyda taxıl biçininə start verildi - FOTO 1 İyun 2020, 20:48 Ermənistanda ağır vəziyyətdə olan 500 koronaviruslu xəstə var 1 İyun 2020, 20:38 Sosial şəbəkələrin fəaliyyətinin hüquqi müstəvidə tənzimlənməsi aktualdır 1 İyun 2020, 20:25 Azərbaycanda sabiq bələdiyyə sədrini döyüb xəstəxanalıq etdilər 1 İyun 2020, 20:14 Atışmada iki hərbçi öldü 1 İyun 2020, 20:01 Putinlə Tramp telefonla danışdılar 1 İyun 2020, 19:57 AFFA mövsümü dayandırdı - çempion bəlli oldu 1 İyun 2020, 19:48 Milli Məclis müsabiqə elan etdi 1 İyun 2020, 19:39 Mərkəzi Bankdan TƏKZİB: “Qeyd olunan məlumat həqiqəti əks etdirmir” 1 İyun 2020, 19:30 Heydər Əliyev Fondundan azyaşlılara bayram hədiyyələri - Fotolar 1 İyun 2020, 19:20 UNEC-də bəzi kafedra və fakültələr ləğv edildi 1 İyun 2020, 19:10 Qapıları 70 gün müştərinin üzünə bağlı qalan “Mall”lardan FOTOREPORTAJ 1 İyun 2020, 19:00 Azərbaycanda koronavirus testindən keçənlərin sayı 300 mini keçdi - RƏSMİ 1 İyun 2020, 18:52 Litva Prezidenti İlham Əliyevi təbrik edib 1 İyun 2020, 18:44 Azərbaycanda 5 nəfər koronavirusdan öldü - daha 168 nəfər yoluxdu 1 İyun 2020, 18:36 Şəhərdə dolaşan ayı ilə bağlı daha bir AÇIQLAMA 1 İyun 2020, 18:31